הקדמה: צוויי עקן פון הבל
אין קאפיטל ד' פון קהלת שטעלט שלמה המלך אַוועק צוויי עקסטרעמע עקן איינס קעגן דאָס אַנדערע. ביים איין עק שטייט דער כסיל וואָס לייגט צונויף זיינע הענט און טוט גאָרנישט, און ביים צווייטן עק - דער מענטש וואָס פּלאָגט זיך אָן אַן אויפהער, ער קלויבט און זאַמלט אָן, אָבער ער האָט נישט פאַר וועמען. אין פסוק ח' קומען מיר אָן צום דאָזיקן צווייטן עק, און דער דאָזיקער פסוק ווערט געטייטשט דורך די ראשונים און אין די מדרשים אויף פילע און וואונדערבאַרע אופנים. לאָמיר דורכגיין די פירושים איינס ביי איינס.
יֵשׁ אֶחָד וְאֵין שֵׁנִי גַּם בֵּן וָאָח אֵין לוֹ וְאֵין קֵץ לְכׇל עֲמָלוֹ גַּם עֵינוֹ לֹא תִשְׂבַּע עֹשֶׁר וּלְמִי אֲנִי עָמֵל וּמְחַסֵּר אֶת נַפְשִׁי מִטּוֹבָה גַּם זֶה הֶבֶל וְעִנְיַן רָע הוּא׃ - עס איז פאַראַן איינער און ער האָט נישט קיין צווייטן, אויך אַ זון און אַ ברודער האָט ער נישט, און עס איז נישטאָ קיין עק צו זיין גאַנצער פּלאָג, אויך זיין אויג ווערט נישט זאַט פון עשירות; און פאַר וועמען פּלאָג איך זיך און מאַך חסר מיין נפש פון גוטס? אויך דאָס איז הבל און אַ שלעכטע זאַך.
דער מלבי"ם: דער איינציקער שכל וואָס האָט נישט קיין חבר
דער מלבי"ם אין 'ארץ חמדה' ערקלערט אַז דער פסוק איז געזאָגט געוואָרן אַלס אַ משל, און זיין טעמע איז דער שכל. "יש אחד ואין שני" - דער שכל איז איינציק און האָט נישט קיין חבר. די תאוה און דער דמיון האָבן פיל געהילפן: דער גוף און זיינע כוחות העלפן אַרויסברענגען מכח אל הפועל די ענינים פון תאוה און די ענינים פון דמיון. אָבער פאַרן שכל איז נישטאָ קיין שום העלפער, ער איז איינציק און האָט נישט קיין חבר. "גם בן ואח אין לו" - יעדע נאנטקייט פון אַ זון און אַ ברודער איז אַ ביאָלאָגישע קורבה, בשעת דער שכל איז גייסטיק, און דערפאַר איז ביי אים גאָרנישט שייך קיין קורבה; עס איז נישטאָ קיין זאַך וואָס איז נאָענט צו אים, און מצד דער נפש איז נישטאָ קיין שום קורבה.
און פון דאַנען פרעגט דער שכל: "ולמי אני עמל ומחסר את נפשי מטובה?" פאַר וועמען מאַך איך אַן אָנשטרענגונג און פאַרמייַד מיין נפש פון רוחניות און פון דער טובה וואָס איז מיוחד פאַר איר? פאַר גשמיות'דיקע הנאות? פאַר קויפן קנינים? הרי דאָס אַלעס פאַרבינדט זיך נישט צום שכל, זיי זענען נישט קיין ברודער צום שכל און נישט קיין קרוב צום שכל. אויב אַזוי, וואָס לוינט זיך אים זיך צו פאַרנעמען מיט דעם אַלעס? וואָס לוינט זיך יאָ פאַרן שכל? צו זאָרגן פאַר זיך אַליין: קלוגער ווערן אין תורה און קלוגער ווערן אין מושכלות - דאָס איז זיין מעלה. אָבער אויב ער וועט זיך זוכן חברים אין ענינים פון תאוה און אין די ענינים פון עולם הזה, וועט ער זען אַז קיינער פון זיי גיט גאָרנישט פאַרן שכל און פאַר דער נפש.
פסיקתא זוטרתא: דער עושר וואָס האָט נישט קיין יורש
די פסיקתא זוטרתא ערקלערט דעם פשט פונעם פסוק: "יש ענין רע אחד ואין שני כמוהו" - עס איז פאַראַן אַ שלעכטע זאַך וואָס עס איז נישטאָ קיין ערגערס דערפון. וועגן וואָס רעדט זיך? וועגן אַן עושר וואָס האָט אַלץ און אים פעלט גאָרנישט, אָבער ער האָט נישט ווער עס זאָל אים ירש'ענען: נישט קיין זון און נישט קיין ברודער. "ואין קץ לכל עמלו" - ער פּלאָגט זיך אָן אַן אויפהער, און מען פרעגט זיך: פאַר וועמען? דו האָסט דאָך נישט קיין ברודער און נישט קיין זון! און אפשר וועסטו זאָגן אַז כאָטש פּלאָגט ער זיך מיט אַ מאָס? אויף דעם זאָגט דער פּסוק "גם עינו לא תשבע עושר" - ער פּלאָגט זיך אָן אַ שיעור און גרענעץ, און ער טוט נישט קיין צדקה מיט זיין געלט. ער בויט זיך נישט אויס דעם וועג צום לעבן אין עולם הבא בבחינת "והלך לפניך צדקך", נאָר ער וויל נאָך און נאָך עשירות פאַר זיך אַליין.
און ער שטעלט זיך נישט אָפּ קיין איין רגע צו טראַכטן: "ולמי אני עמל?" צום סוף וועל איך דאָך אַלץ דאָ איבערלאָזן, איז פאַר וועמען איז דער גאַנצער מאַטערניש? און דורך דעם איז ער "מחסר את נפשי מטובה" - די גאַנצע פּלאָג איז נאָר שלעכט פאַר אים: ער מאַכט חסר זיין נפש פון דער טובה פון גן עדן, און ער מאַכט חסר זיין נפש היינט פון קיום המצוות. מיט דעם דאָזיקן געלט וואָלט ער דאָך געקענט מזכה זיין דעם רבים און מרבה זיין תורה, און זיכער וואָלט ער דערגרייכט דעם תכלית פאַר וואָס ער איז באַשאַפן געוואָרן. אָבער אַזוי לאָזט דער מענטש דאָ איבער אַלץ, און ער האָט נישט קיין זון און נישט קיין ברודער. פאַר וועמען האָסטו זיך געמוטשעט? פאַר וועמען האָסטו זיך אַזוי פיל געפּלאָגט?
אבן עזרא: דער מיטל-וועג
דער אבן עזרא ברענגט עטלעכע מעגלעכקייטן אין די ווערטער "ואין שני": ער האָט נישט קיין חבר, ער האָט נישט קיין משרת, אָדער ער האָט נישט קיין ווייב וואָס איז אַן עזר כנגדו - און דאָס איז דער פירוש וואָס זעט מער אויס ריכטיק. "ואין קץ לכל עמלו" - ער מאַכט עשירות און זיין נפש איז נישט זאַט און באַרואיקט זיך נישט פון זיין גאַנצער פּלאָג, נאָר ער גייט ווייטער און קלויבט כסדר, און ער טראַכט נישט ביי זיך פאַר וועמען ער וועט איבערלאָזן דאָס גאַנצע פאַרמעגן. און וואָס באַדייט "גם זה הבל", וואָס לייגט צו דאָס וואָרט "גם"? אַז דער ערשטער כסיל איז פּונקט אַזוי הבל ווי דער לעצטער כסיל: דער מענטש וואָס לייגט צונויף זיינע הענט און טוט גאָרנישט - הבל; און דער מענטש וואָס לייגט אַריין זיין גאַנצן וועזן אין צונויפזאַמלען און האָט נישט ווער עס זאָל אים ירש'ענען - אויך דאָס איז הבל.
אויב אַזוי, וואָס איז דער ריכטיקער וועג? איז דען אַלץ הבל? זאָגט דער אבן עזרא: דער חכם איז דער וואָס גייט אויפן מיטל-וועג, ווי די בקשה פון דוד המלך "ריש ועושר אל תיתן לי". רבונו של עולם, איך זאָל נישט זיין ביי די עקסטרעמען, נישט אַן אָרעמאַן און נישט קיין עושר, נאָר אין מיטן.
די ברכה פון נומער צוויי
מען דערציילט אויפן בעל 'ספר התודעה', רבי אליהו כי טוב, אז ער פלעגט בענטשן זיינע קינדער אז זיי זאלן זוכה זיין צו זיין נומער צוויי אין כיתה. נישט נומער איינס - נאר נומער צוויי. פארוואס? ווייל אויב ביסטו נומער איינס, וואס פעלט דיר זיך אנצושטרענגען? ביסט דאך ממילא העכער פון יעדן און קיינער שטרענגט דיך נישט אן. אבער ווען דו ביסט נומער צוויי, פון איין זייט ביסטו אין א גוטן מצב און העכער פון רוב, און דאס גיט דיר א שטופ ווייל דו שפירסט אז דו האסט הצלחה; און פון דער צווייטער זייט שפירסטו אז דו ביסט נאך אלץ נישט אנגעקומען צו דער גאנצקייט, ס'איז נאך דא עמיצער וועמען מען דארף דערגרייכן, און ער שטרענגט דיך אן און דו פלאגסט זיך מער. צו זיין גאר נידעריג איז נישט דער וועג, און צו זיין דער סאמע העכסטער איז אויך נישט דער וועג. "ריש ועושר אל תיתן לי" - נישט קיין ארימקייט און נישט קיין עשירות, נאר דער מיטלסטער מצב, וואס ער איז דער ריכטיגערער דרך.
דער מדרש: גביני בן חרסון
דער מדרש ברענגט א ביישפיל פון א מענטש מיטן נאמען גביני בן חרסון. "ואין שני לו" - וואס ער האט נישט געהאט קיין שותף (בן זוג). "גם בן ואח אין לו" - וואס ער איז געווען אן איינציגער ביי זיין מוטער. "ואין קץ לכל עמלו" - אויף דעם וואס זיין פאטער האט אים איבערגעלאזט, וואס ער איז געווען א גרויסער עשיר און האט אים אלעס געירשנט. "וגם עינו לא תשבע עושר" - און פארוואס שטייט נישט "עיניו"? זאגט דער מדרש: ווייל גביני איז געווען בלינד אויף איין אויג, און אפילו דאס איינע אויג וואס איז אים געבליבן איז נישט זאט געווארן פון עשירות. און ער האט נישט געטראכט ביי זיך "ולמי אני עמל ומחסר את נפשי מטובה". זאגט דער מדרש: אין דער שעה וואס גביני איז געשטארבן איז בלשאצר געבוירן געווארן און ער האט געירשנט זיין גאנצן פארמעגן. איז געקומען בלשאצר און האט אים אויסגעליידיגט פון זיין גאנצן געלט. אויב אזוי, וואס האט דיר אויסגעפעלט דאס גאנצע עשירות? דאס איז וואס שלמה זאגט אונז דא, אז א מענטש פלאגט זיך און הארוועט אויף הבל וריק.
דער מדרש: דער פסוק אויפן יצר הרע
נאך דרש'נט דער מדרש דעם גאנצן ענין אויפן יצר הרע. "יש אחד" - דאס איז דער וואס פארפירט די באשעפענישן, ווי עס שטייט "ואחת יבערו ויכסלו", אז דער יצר הרע ברענגט דעם מענטש צו זיין א בער און א כסיל. "ואין שני לו" - ער האט נישט קיין שותף אין דער עבירה. "וגם בן ואח אין לו" - נישט אונטער אים און נישט ענליך צו אים. און נישט נאר דאס, נאר דער יצר הרע גורם פאר דעם מענטש אליין אז ער זאל נישט האבן קיין זון, קיין ברודער און קיין חבר: ער מאכט אים זינדיגן, און וועגן דעם נעמט ער נישט קיין פרוי און געבוירט נישט קיין קינדער, און אלע זיינע גוטע פריינט אנטלויפן פון אים - מענטשן ווילן נישט זיין נאנט צו אים.
"ואין קץ לכל עמלו" - צו די עבירות וואס דער יצר הרע מאכט טון איז נישטא קיין עק. "וגם עינו לא תשבע עושר" - וויפיל מען זאל נאר טון עבירות, רוהט ער נאך אלץ נישט. און ווי די גמרא זאגט: עולה ומסטין, יורד ומקטרג, און צום סוף איז ער דער וואס זאגט עדות אויף אים אין הימל, און ער איז דער וואס נעמט זיין נשמה און פירט אים אין גיהנום אריין. דער יצר הרע טוט א גאנצע ארבעט, און ער רוהט נישט ביז ער ענדיגט אלעס. קיינמאל שפירט ער נישט אז ס'איז דא א סוף צו זיין הארוואניע, ער ארבעט די גאנצע צייט אן א שיעור. "ולמי אני עמל ומחסר את נפשי מטובה" - אויב ס'זענען נישטא קיין צדיקים וואס באצווינגען דעם יצר הרע פארן יצר הטוב, פאר וועמען פלאגט ער זיך? און אויב אזוי, פארוואס האט דער קדוש ברוך הוא באשאפן זיין וועלט - ס'איז דאך אויך הבל ורעות רוח אויב אלע וועלן גיין נאך זייער יצר.
רש"י: דער מענטש וואס טוט אלעס איינציג אליין
רש"י טייטשט: "יש אחד ואין שני לו" - ס'איז דא א מענטש וואס טוט אלע זיינע זאכן אליין. "גם בן ואח אין לו" - אויב איז ער א תלמיד חכם, שאפט ער זיך נישט קיין תלמיד וואס ער איז ווי א זון, און מען זאגט דאך "מתלמידיי למדתי יותר מכולם". און ער שאפט זיך נישט קיין חבר, ווי דער תנא זאגט אין אבות "עשה לך רב וקנה לך חבר" - אז כאטש זאלסטו האבן א חברותא צו לערנען מיט איר, וואס דאס איז ווי א מעסער וואס שארפט איר חבר. און אויב איז ער א בחור, נעמט ער נישט קיין פרוי וואס זאל אים זיין ווי א ברודער און צו דער האנט צו געבוירן א זון. און אויב איז ער א סוחר, קויפט ער זיך נישט קיין שותפים נאר ער גייט ארויס אויפן וועג איינציג אליין, אנשטאט צו זען ווי אזוי צו האנדלען צוזאמען מיט נאך סוחרים.
און אגב, זענען פאראן וואס פרעגן: פארוואס שטייט "עשה לך רב וקנה לך חבר" און ס'שטייט נישט "עשה לך תלמיד"? טייל זאגן אז דער תלמיד לערנט ביי דעם וואס זיין הארץ גלוסט, און דו מאכסט דאס נישט אליין - אזוי ערקלערט דער מהר"ל, אז ס'איז נישט פאסיג פאר א מענטש נאכצולויפן און זאגן פאר מענטשן קומט און לערנט ביי מיר. אבער דער תוספות יום טוב טייטשט בפשטות: מען האט שוין געזאגט עטליכע משניות פריער "והעמידו תלמידים הרבה", און דאס איז דער "עשה לך תלמיד". און טייל זאגן אז "עשה לך רב" אליין מיינט: מאך פאר דיר, פאר דיר אליין, א רב - אז דו זאלסט לערנען מיט אנדערע, און דעמאלט וועסטו האבן תלמידים און דורך זיי וועסטו קענען לערנען די תורה מיט א גרעסערן טיפקייט.
"ואין קץ לכל עמלו" - אלע די דאזיגע וועגן פון יחידות זענען נישט קיין ריכטיגער וועג. אויב ער איז א תלמיד חכם - פלאגט ער זיך מיט זיין גירסא; ווען ס'איז ווען דא מיט אים נאך א מענטש, וואלט ער אים געהאלפן ריכטיגער פארשטיין און זיי וואלטן מלבן געווען די זאכן אינאיינעם. און אויב איז ער א סוחר - פלאגט ער זיך אין פרקמטיא, און ווען ער האט ווען א שותף וואלט עס אים געווען פיל גרינגער. "גם עינו לא תשבע עושר" - דער וואס לערנט תורה אליין וועט נישט זאט ווערן פון די טעמי תורה.
און פארוואס? ווייל פיל פון די טעמי התורה נעמט דער מענטש פון אנדערע, און פיל האט ער זיך געלערנט פון זיינע תלמידים. פון די קושיות פון די תלמידים ווערט דער שיעור אויסגעקלארט: דער מגיד שיעור קומט מיט א געוויסן מהלך אין דער סוגיא, און פלוצלונג פרעגט א תלמיד - איין מינוט, ווי אזוי שטימט עס, ס'שטימט דאך נישט מיט אן אנדער פלאץ! און דעמאלט מוז דער חכם מאכן א חילוק און זאגן: אין אזא פאל איז דער דין אזוי, און אין א פאל ווי דארט איז דער דין אנדערש. און פון וואו איז ער אנגעקומען צום חילוק? בלויז פון דער קשיא פונעם תלמיד. דורך דעם ווערן די זאכן אויסגעקלארט און דער מענטש ווערט זאט פון טעמי תורה און זאט פון עשירות - רוחניות'דיגע עשירות. אבער דער וואס לערנט אליין, עינו לא תשבע עושר.
און אויב מיר רעדן וועגן געלט: ער לויפט שטענדיק נאך ממון, און דערפאר וויל ער נישט קיין אנדערע מיט זיך. און ווען א מענטש טוט מסחר מיט אנדערע האט ער דאך הצלחה, און ווען ער וויל נאר אליין - קומט דאס פון תאוות ממון, און צום סוף פארלירט ער אויך, ווייל ווען עס זענען דא נאך שותפים פארמערט זיך דאס געלט, עס זענען דא מער סוחרים און א גרויסער מארק. "ולמי אני עמל" - וויבאלד ער שטעלט נישט אויף קיין תלמידים און נעמט נישט קיין פרוי צו האבן קינדער, קומט אויס אז זיין גאנצע פלאג איז אן קיין תועלת.
א תמוה'דיקער מדרש: "יש אחד" - דאס איז הקדוש ברוך הוא
עס איז פאראן א מדרש וואס זעט אויס זייער תמוה. זאגט דער מדרש: "יש אחד" - דאס איז הקדוש ברוך הוא, ווי עס שטייט "שמע ישראל ה' אלהינו ה' אחד". "ואין שני לו" - ער האט נישט קיין שותף אין זיין וועלט. "גם בן ואח אין לו" - דאס זענען ישראל וואס ווערן אנגערופן בנים, שנאמר "בנים אתם לה' אלוהיכם", און ווערן אנגערופן ברידער, שנאמר "למען אחי ורעי". און דער מדרש כביכול פרעגט זיך אליין אפ מיניה וביה: אצינד האסטו דאך געזאגט אז ער האט נישט קיין זון און קיין ברודער, און גלייך דערנאך זאגסטו אז דאס זענען ישראל וואס זענען די בנים - קומט דאך אויס אז ער האט יא!
עס זענען דא וואס ערקלערן דאס אויף א פשוט'ן אופן, אז "אין לו" ווערט געדרש'נט ווי "עיין עליו" - ווי מיר געפינען אז די גמרא דרש'נט "אין" אלס א לשון פון "עיין", דאס הייסט אויב דו וועסט מעיין זיין וועסטו געפינען אז ער האט יא.
אבער אינעם ספר 'שמע שלמה' לרבי שלמה אלגאזי ווערט געברענגט א הערליכער ביאור. דער טייטש פונעם פסוק לויט זיינע ווערטער איז: "יש אחד ואין שני לו" - דאס איז הקדוש ברוך הוא וואס האט נישט קיין צווייטן; "גם בן ואח" - אויך פאר זיין זון און זיין ברודער, וואס דאס זענען ישראל, "אין לו" - האבן זיי נישט קיין צווייטן. דאס הייסט: הקדוש ברוך הוא איז איינציג און עס איז נישטא קיין צווייטער צו אים, און אויך זיינע קינדער און זיינע ברידער - "בנים אתם לה' אלוהיכם", "למען אחי ורעי" - אויך צו זיי איז נישטא קיין גלייכן. און דאס איז די בחינה פון וואס די גמרא זאגט: אתם עשיתוני חטיבה אחת בעולם - אז הקדוש ברוך הוא איז יחיד אין זיין וועלט - אף אני אעשה אתכם חטיבה אחת, אז איך האב נישט קיין אנדערע אומה אזוי ווי אייך; אזוי ווי עס איז נישטא קיין צווייטער צו מיר, אזוי איז נישטא קיין צווייטער צו אייך. און לויט דעם שטימט דער מדרש להפליא: "אלו ישראל שנקראו בנים" - קינדער צום אייבערשטן, וואס אויך צו זיי איז נישטא קיין צווייטער.
"ואין קץ לכל עמלו" - צו אלץ וואס הקדוש ברוך הוא האט געטאן אין די ששת ימי בראשית. "ולמי אני עמל ומחסר את נפשי מטובה" - זאגט כביכול הקדוש ברוך הוא: אויב די צדיקים טוען נישט פאר מיר קיין מצוות ומעשים טובים, פארוואס האט זיך געלוינט צו באשאפן די גאנצע וועלט? אויב דער מענטש דערקענט נישט די טובה וואס דער בורא האט געטאן מיט אים און ער דינט אים נישט, צי איז דען דאס נישט קיין הבל - אז דער אייבערשטער האט כביכול אזוי געארבעט, געפלאגט און געמוטשעט, און מענטשן נוצן דאס אלעס אויף הבל ורעות רוח אנשטאט פאר עבודת השם?
דער מדרש: "אחד היה אברהם"
דער מדרש טייטשט דעם פסוק נאך אויף עטלעכע אופנים. איין וועג - אויף אברהם אבינו: "אחד" - דאס איז אברהם, "אחד היה אברהם", "ואין שני לו" - ער האט נישט געהאט קיין גלייכן. "וגם בן ואח אין לו" - בשעת ער איז אראפ אין כבשן האש איז ער געווען אליין. "ואין קץ לכל עמלו" - אין מצוות ומעשים טובים. "ולמי אני עמל ומחסר את נפשי מטובה" - אויב נישט זיך מדבק צו זיין אין זיינע דרכים. און יעדער וואס פירט זיך נישט אין די דרכים פון אברהם אבינו - זאגט אים דער כתוב "גם זה הבל". דער תכלית פון בריאת העולם איז אז דער מענטש זאל זיך מדבק זיין אין די דרכים פון די אבות, און דער תכלית פון באשאפן דעם מענטש איז זיך מדבק צו זיין אין השי"ת, און די אבות זענען דער סימבאל און דער מוסטער.
דער מדרש: שבט לוי
נאך טייטשט דער מדרש דעם פסוק אויף שבט לוי. "גם בן ואח אין לו" - ווען משה רבינו האט צו זיי געזאגט "עברו ושובו משער לשער... והרגו איש את אחיו", און עס שטייט "האומר לאביו ולאמו לא ראיתיו ואת אחיו לא הכיר": קיין זון האט ער נישט און קיין ברודער האט ער נישט, ער קוקט אויף קיינעם נישט, ווייל דאס איינציגע וואס איז אים וויכטיג אין יענע שעה איז כבוד שמים. "ואין קץ לכל עמלו" - אין דער מלאכה פונעם משכן. "גם עינו לא תשבע עושר" - דאס זענען די קרבנות. "ולמי אני עמל" - אויב נישט זיך מדבק צו זיין אין זיינע וועגן; און יעדער וואס טוט נישט אזוי ווי ער, זאגט אים דער פסוק "גם זה הבל ועניין רע הוא". נאר א מענטש דארף זיך אריינלייגן אזוי ווי שבט לוי אין עבודת הבורא.
דער מדרש: וואס פארלירט דער וואס גייט טאן אן עבירה
נאך זאגט דער מדרש: "יש אחד ואין שני לו" - דאס איז דער יצר הרע, וואס האט נישט קיין בן זוג ביי דער עבירה. "וגם בן ואח אין לו" - בשעת א מענטש גייט טאן אן עבירה, רחמנא ליצלן, זעט ער נישט אז ער האט א קינד וואס וועט שטארבן פאר זיינע עבירות. כביכול "בן ואח אין לו" - אז ער וועט נישט האבן קיין זון צוליב יענער עבירה. און ווי דער מדרש דערציילט אז הקדוש ברוך הוא האט געבעטן: ברענגט מיר ערבים; האבן זיי געזאגט: וועמען זאלן מיר ברענגען, מיר האבן נישט קיין ערבים; האט ער זיי געזאגט: אייערע קינדער זאלן זיין ערבים - און טייל גירסאות זאגן אז ישראל אליין האבן געזאגט "בנינו יהיו ערבים בעדנו". און אויך קיין בן זוג האט ער נישט, ווי עס שטייט "למה ייקח משכבך מתחתיך". און אויף "אח" ערקלערט דער מדרש: ער זעט נישט אז ער האט א ברודער וואס וועט זיך שעמען און ווערן פארשעמט דורך אים. ווען א מענטש מאכט א קלקול, איז דאס אפטמאל א ביזיון פאר דער גאנצער משפחה; איין קינד וואס איז חלילה אראפ לתרבות רעה ברענגט א שלעכטן נאמען אויף דער גאנצער משפחה - ביים אננעמען אין די מוסדות חינוך, אין שידוכים, און איבעראל וואו דער פאטער געפינט זיך. א זייער שווער געפיל. "ואין קץ לכל עמלו" - אין זיינע שלעכטע מעשים, "וגם עינו לא תשבע עושר" - אז ער גייט און לייגט נאר צו מעשים רעים אלע זיינע טעג.
דער "אמרי שפר": "נזירי הבל" אין אונדזער דור
דער "אמרי שפר" נעמט דעם פסוק צו א זייער אינטערעסאנטן ארט, וואס איז שטארק פארבונדן מיט אונדזער מציאות. לכאורה איז שווער צו זאגן אז אין די צייטן פון שלמה המלך איז געווען אזא מציאות, אבער ס'איז באקאנט אז די ווערטער פון שלמה זענען געזאגט געווארן פאר יעדן דור און יעדער תקופה לויט איר ענין. "ושבתי אני" - זאגט שלמה: איך קוק אויפן צווייטן עק. איין עק איז דער כסיל וואס לייגט צונויף די הענט, און יעצט קוק איך אויפן צווייטן עק, און זע אן הבל תחת השמש וואס איז נאך ערגער פונעם ערשטן.
און דאס זענען זיינע ווערטער: ס'געפינט זיך אין אונדזער דור א כת פון "נזירי הבל". להבדיל פון א נזיר וואס איז זיך נוזר בקדושה כדי זיך צו דערנענטערן צום הקדוש ברוך הוא, זענען די דאזיקע נזירים צוליב הבל-טעמים, וואס זאגן: פארוואס זאלן מיר נעמען אויף אונדזער האלדז אן עול פון אן אשה און קינדער, און ביי אלע אונדזערע מעשים זאל די פרוי שטיין לשטן? איז דען נישט בעסער פאר אונדז צו זיצן אליין, און אלץ וואס מ'וויל זאל מען טון אן קיין שטן ופגע רע? און אזוי זיצן זיי איינזאם לאנגע יארן און טוען אלע שלעכטע תועבות, רחמנא ליצלן.
דאס איז פונקט די טענה וואס מ'הערט היינט: פארוואס חתונה האבן? ס'איז פיל בעסער צו בלייבן א בחור, ביסט פריי, קענסט טון וואס דו ווילסט און הנאה האבן פונעם לעבן. און וואס טוט זיך מיט קינדער? ווער דארף קינדער? "קינדער איז א שמחה" - יא, נאך עלף אזייגער ביינאכט, ווען זיי שלאפן שוין; ווען זיי דרייען זיך אונטער די פיס שוין נישט. איך וויל נישט קיין קינדער - פאר וואס דען? זיי זאלן מיר נוצן ווי א כספומט און אויפעסן מיין געלט? זיי זאלן אלעמאל פאדערן פון מיר? נאכדעם דארף מען נאך זארגן פאר א בייביסיטער, פירן צו חוגים, באקומען א צעטל פון חדר אדער שולע און לויפן אין קופת חולים. לאז מיר אפ פון דעם גאנצן קאפווייטיק! און וויבאלד ער האט נישט קיין אשה אין שטוב, האט ער נישט קיין צוים, און ער איז עלול עובר צו זיין אויף יעדער תועבה.
און דאך, זאגט דער "אמרי שפר", איז נישטא קיין צוים פאר זייער גלוסטעניש צו בצע, און דער עול פונעם יאגן נאך ווינט ווערט נישט גרינגער פון זיי. די דאזיקע מענטשן זענען זייערע גאנצע טעג אין האראוואניע - און פאר וואס? ס'זענען פאראן מענטשן וואס זענען פארשקלאפט צו דער ארבעט. זיי האבן נישט קיין צייט פאר אן אשה, נישט קיין צייט פאר קינדער, נישט קיין צייט פאר גארנישט, ווייל יעצט ארבעט מען אויף א פראיעקט. און ווען וועט דער פראיעקט זיך ענדיקן - ווען דו וועסט זיין אכציג יאר אלט? און וואס וועט זיין מיט דיר, וועסט אויפשטעלן א שטוב, אן אשה, קינדער? ניין, ער דארף דאס נישט.
קעגן זיי זאגט שלמה המלך: "יש אחד ואין שני לו" - א מענטש וואס זיצט עלנד און נעמט נישט קיין אשה. אלע באשעפענישן האבן א צווייטן, אלע זענען באשאפן געווארן זכר ונקבה, די בעלי חיים און די בני אדם, און ער האט אויסגעקליבן צו זיין איינציק. און ממילא "גם בן ואח אין לו" - א ברודער מיינט קרובים, און אויך קינדער ווערן אנגערופן ברידער, אזוי ווי יעקב אבינו זאגט צו זיינע ברידער "לקטו אבנים", און זיינע ברידער זענען דאך געווען זיינע קינדער. און נאך מער, א "ברודער" ווערט אנגערופן יעדער איינער וואס איז בגדר "אח לצרה", ווער ס'וועט אים ביישטיין אין זיין צייט פון נויט. אבער א מענטש וואס זיצט עלנד - אויב ס'וועט קומען אויף אים א צרה, ווער וועט אים העלפן?
און אסאך מאל זעט מען אזעלכע פעלער. מ'הערט וועגן א גלמוד - וואס איז געשען? מ'דערציילט דיר: ער איז געפאלן ביי זיך אין שטוב און קיינער איז דארט נישט געווען, ער איז געלעגן דארט, און ערשט ווען די שכנים שמעקן עפעס שלעכט כאפן זיי זיך אז ס'איז געשען אן אומגליק. וויפיל אזעלכע מעשיות זענען פאראן! פארוואס איז נישטא קיינער וואס זאל העלפן? ווייל אויך קיין זון און קיין ברודער האט ער נישט; א מענטש וואס האט נישט חתונה געהאט און נישט אויפגעשטעלט קיין שטוב.
און ס'איז וויכטיק צו באטאנען: ס'זענען דא פעלער וואו א מענטש בלייבט אליין צוליב אומשטענדן און נישט פון אייגענעם ווילן - ער האט געוואלט, פרובירט און משתדל געווען, און נישט וועגן זיי רעדט שלמה המלך. שלמה רעדט וועגן מענטשן וואס אויס בחירה און ריינעם אגאיזם האבן באשלאסן: איך וויל נישט קיין אשה, און איך וויל נישט געבן פאר קיינעם גארנישט פון מיין אייגנס. אויב ס'וועט זיין אן אשה - וועל איך איר דארפן געבן; אויב ס'וועט זיין א קינד - וועל איך אים דארפן געבן; און ער וויל נישט שענקען פון זיינס גארנישט. דאס איז דער הויכפונקט פון אגאיזם. און אויב ס'וועט קומען אויף אים א צרה - איז נישטא קיינער מיט אים, נישטא קיין ברודער, קיין חבר און קיין זון וואס זאל אים העלפן און שטיצן, נישטא ווער ס'זאל אים אונטערהאלטן אויף דער עלטער.
"ואין קץ לכל עמלו וגם עינו לא תשבע עושר" - ער האט, זאגט דער "אמרי שפר", די מדות פון בלעם הרשע: אן עין רעה און א נפש רחבה, און וואס מער זיין פארמעגן וואקסט, אלץ מער גלוסט ער נאך יענעמ'ס געלט. און ער טראכט נישט ביי זיך: "ולמי אני עמל ומחסר את נפשי מטובה" - פאר וועמען פלאג איך זיך און בארויב מיין אייגענע נפש פון גוטס? פרעג יעדן מענטש פארוואס ער האראוועט אזוי, וועט ער דיר זאגן: מ'דארף דאך מפרנס זיין די אשה און די קינדער. אבער דו - פארוואס שטרענגסטו זיך אזוי איבער, דו האסט דאך שוין גענוג? קומט אויס אז ער פעלט אויס פאר זיין אייגענער נשמה דאס גוטס, און דערפאר "גם זה הבל וענין רע הוא". דאס איז דער צווייטער עק, פארקערט פונעם כסיל וואס לייגט צונויף די הענט: נאך ערגער פון אים איז דער מענטש וואס זיינע גאנצע יארן פלאגט ער זיך און האראוועט בלויז פאר זיך אליין, אן דעם וואס ער זאל וועלן אז א צווייטער זאל הנאה האבן פון דעם וואס ער פארמאגט.
צום סך-הכל:
איין פסוק - "יש אחד ואין שני" - ווערט געטייטשט אויף פילע אופנים: דער מלבי"ם זעט דערין דעם שכל היחידי וואס האט נישט קיין חבר און קיין שום תועלת אין ענינים פונעם גוף, נאר אינעם קונה זיין חכמה אין תורה און אין מושכלות. די פסיקתא און דער מדרש מאלן אראפ דעם עושר וואס קלויבט אן אן א שיעור און האט נישט קיין יורש, אזוי ווי גביני בן חרסון וואס זיין גאנץ געלט איז אריבער צו בלשצר. דער אבן עזרא לערנט אז דער דרך פונעם חכם איז דער דרך הממוצע, "ריש ועושר אל תתן לי". רש"י ווייזט דעם שאדן פון דעם וואס טוט אלץ אליין - אין תורה, אין שטוב און אין מסחר - ווייל דורך די תלמידים און די חברותא ווערן די זאכן אויסגעקלארט און דער מענטש ווערט זאט מיט טעמי תורה. דער מדרש דרש'נט דעם פסוק אויפן יצר הרע וואס רוהט נישט ביז ער פארלעשט דעם מענטש, אויפן הקדוש ברוך הוא וואס עס איז נישטא קיין צווייטער צו אים און אויך צו זיינע קינדער כלל ישראל איז נישטא קיין צווייטער, אויף אברהם אבינו וואס איז געשטאנען איינציק אינעם כבשן האש, און אויף שבט לוי וואס האט זיך מוסר נפש געווען לכבוד שמים. און דער "אמרי שפר" ווענדט די ווערטער צו די "נזירי הבל" וואס קלויבן אויס עלנדקייט צוליב אגאיזם. דער סך-הכל איז איינער: א מענטש וואס גיט נישט פון זיינעם, שטעלט נישט אויף קיין דורות און פלאגט זיך נישט פאר א רוחניות'דיקן תכלית - איז זיין גאנצע האראוואניע הבל און א שלעכטער ענין; אבער די יגיעה פאר תורה, מצוות און דביקות אין די דרכים פון די אבות, זי אליין גיט א טעם צו דער גאנצער האראוואניע.