הקדמה: צווישן קנאה און פוילקייט
אין די פסוקים פאַר אונדז פירט שלמה המלך ווייטער אויס צו באַטראַכטן דאָס לויפֿעניש פֿונעם מענטש אויף דער וועלט. אינעם פֿריִערדיקן פסוק האָבן מיר געזען אַז די גאַנצע מיה און דער גאַנצער כשר המעשה זענען נישט מער ווי "קנאת איש מרעהו" - יענער האָט געקויפֿט, וועל איך אויך קויפֿן; יענער האָט געטאָן, וועל איך אויך טאָן; איך וועל נישט בלייבן הינטערשטעליג. איצט שטעלט שלמה דעם צווייטן עק פֿון דער זעלבער מאָס: דער מענטש וואָס טוט גאָרנישט, ער לייגט צונויף די הענט און עסט זיין אייגן פלייש. און פֿון די דאָזיקע צוויי עקן ווערט נתברר דער מיטל-וועג, און עס ווערט אויך קלאָר וואָס איז באמת "גוט" אינעם אמתן חשבון פֿון לעבן.
"הכסיל חובק את ידיו" - וואָס מיינט דאָס עסן דאָס פלייש?
הַכְּסִיל חֹבֵק אֶת יָדָיו וְאֹכֵל אֶת בְּשָׂרוֹ׃ - דער כסיל לייגט צונויף זיינע הענט, און ער עסט זיין אייגן פלייש.
"חובק את ידיו" איז דאָס וואָס מען רופֿט היינט צונויפֿגעלייגטע הענט. און וואָס מיינט "אוכל את בשרו"? דער מדרש ברענגט דערויף עטלעכע משלים. אַ משל צו צוויי מענטשן וואָס האָבן געהאָרעוועט אין תורה: איינער האָט געמאַכט אַ יגיעה אין דער תורה און מצליח געווען, און איינער האָט געמאַכט אַ יגיעה אין דער תורה און פֿאַרלאָזט - צום סוף האָט ער אַלץ איבערגעלאָזט. לעתיד לבוא שטייט איינער אין דער חבורה פֿון צדיקים, און דער צווייטער שטייט אין דער חבורה פֿון רשעים. און ווען ער זעט דאָס, לייגט ער צונויף זיינע הענט און עסט זיין אייגן פלייש: איך וואָלט אויך געקענט זיין ווי ער, איך וואָלט אויך געקענט עוסק זיין אין תורה, און וואָס פֿאַר אַ נאַר בין איך געווען אַז איך האָב דאָס אַלץ פֿאַרלאָזט. "אוכל את בשרו" איז אַן אויסדרוק אויף אַ מענטש וואָס עסט זיך אַליין אויף פֿון חרטה.
די פסיקתא זוטרתא דערקלערט: דער כסיל לייגט צונויף זיינע הענט ווייל ער איז פויל און האָרעוועט נישט אויף דער וועלט, און פֿון זיין פוילקייט זעט ער וואָס יענער האָט און ער ווערט מקנא. און דאָס איז דער שייכות צום פֿריִערדיקן פסוק - "כי היא קנאת איש מרעהו": וויבאַלד דער כסיל לייגט צונויף זיינע הענט און טוט גאָרנישט זיך פֿאָראויסצורוקן און עפּעס אויפֿצוטאָן מיט זיך, בלייבט אים גאָרנישט מער ווי צו זען וואָס זיין חבר טוט און אים מקנא זיין.
נאָך אַ משל ברענגט די פסיקתא זוטרתא: צוויי ברידער וואָס האָבן צוזאַמען געגנבֿעט און גזל'טע. איינער פֿון זיי האָט געטאָן תשובה פֿאַר זיין פטירה, פֿאַרראָכטן און צוריקגעגעבן די גזילה, און דער כסיל האָט נישט געטאָן קיין תשובה. צום יום הדין זעט ער זיין ברודער אין גן עדן און ער אַליין איז אין גיהנום, און ער מיינט אַז ס'איז דאָ אַ משוא פנים - מיר זענען דאָך ביידע געווען גנבים, פֿאַרוואָס איז ער אין גן עדן און איך אין גיהנום? זאָגט מען אים: דאָ איז נישטאָ קיין שום משוא פנים, נאָר יענער האָט געטאָן תשובה בחיים חיותו און דו האָסט נישט געטאָן. גלייך לייגט ער צונויף די הענט און עסט זיין אייגן פלייש און וואַרפֿט זיך אַראָפּ. שלמה קומט אונדז ווייזן וויפֿל עגמת נפש אַ מענטש וועט האָבן אין דעם מאָמענט וואָס ער וועט פֿאַרשטיין אַז מען קען שוין מער נישט פֿאַרריכטן.
דער משל פֿונעם דובנער מגיד: פֿון זיין אייגן פלייש עסט ער
דער מגיד מדובנא זאָגט אַן ענלעכע זאַך אויף דער קשיא ווי אַזוי קען זיין אַז אַ רשע זאָל האָבן אַזאַ הצלחה אויף דער וועלט. אַ משל צו אַ מענטש וואָס האָט שטאַרק פֿאַרבראָכן קעגן דעם מלך. און וויבאַלד ער איז פֿריִער געווען אַן אוהב פֿונעם מלך און האָט אויסגעניצט די דאָזיקע ליבשאַפֿט אויסצושפּיאָנירן און האַנדלען קעגן אים, האָט דער מלך געזאָגט: אַ געוויינטלעכע שטראָף וועט נישט קלעקן, עס פֿאָדערט זיך אַ באַזונדערע שטראָף. מען האָט אים אַריינגעזעצט אין אַ גלאָזערנעם שטייַג אינמיטן שטאָט-פּלאַץ, ער זאָל דאָרט אויסגיין פֿון הונגער ביסלעכווייַז פֿאַר די אויגן פֿון יעדן, כדי אַלע זאָלן זען וואָס עס פּאַסירט צו דעם וואָס גייט קעגן דעם מלך. איז געקומען אַ גאַסט אין שטאָט, געהערט פֿונעם מענטש און איז געגאַנגען צום פּלאַץ אים צו זען. ער קוקט אַריין אין גלאָזערנעם שטייַג און זעט ווי דער מענטש עסט פלייש. האָט ער געזאָגט: מען האָט דאָך געזאָגט אַז ער גייט אויס פֿון הונגער, און איך זע ווי ער עסט פלייש! האָט מען אים געזאָגט: דו נאַר, דער מענטש איז אָנגעקומען צו אַזאַ שרעקלעכן הונגער אַז ער האָט אָפּגעשניטן שטיקער פלייש פֿון זיין אייגענער פּולקע און אָנגעהויבן עסן; דאָס איז דער איינציקער אופֿן וואָס איז אים פֿאַרבליבן צו דערהאַלטן זיין נשמה. אַזוי, זאָגט דער מגיד מדובנא, אַ מענטש וואָס זעט דאָ אַ רשע וואָס ס'איז אים גוט אויף דער וועלט - פֿון זיין אייגן פלייש עסט ער, פֿון זיינעמס עסט ער. ער עסט אויף זיין שכר פֿון עולם הבא.
אַמאָל האָט זיך אַ מענטש געטענהט מיט אַ תלמיד חכם וועגן די ענינים פֿון עולם הזה און עולם הבא, און ער האָט אים געזאָגט: זע נאָר, איך האָב עולם הזה - און ער האָט אים געוויזן אַלץ וואָס ער פֿאַרמאָגט. האָט ער אים געענטפֿערט: דאָס גאַנצע וואָס דו האָסט מיר ביז אַהער געוויזן איז דיין עולם הבא. וואו איז דיין עולם הזה? דיין גאַנצן עולם הבא האָט מען דיר דאָ אַרייַנגעשטופּט - מען האָט דיר געגעבן אַ פּאַלאַץ און הנאות; און וואָס איז מיט עולם הזה? וואו האָסטו הנאה איצט? דאָס איז וואָס דער כתוב זאָגט: דער כסיל, ווען עס וועט אים קלאָר ווערן וויפֿל ער האָט פֿאַרלוירן זיין לעבן, "אוכל את בשרו" - ער וועט אויפֿעסן זיך אַליין, און עס וועט אים נתברר ווערן אַז זיין גאַנץ לעבן דאָ האָט ער זיין אייגן פלייש געגעסן.
רש"י: ער האָט נישט נאָר פֿון גזילה
רש"י טייטשט: דער כסיל איז דער רשע, ער לייגט צונויף זיינע הענט און ער עסט נישט אַנדערש נאָר פֿון גזילה. "חובק את ידיו" - ער טוט גאָרנישט זיך צו פֿאַרדינען זיין פּרנסה, און אויב אַזוי, פֿון וואָס האַלט ער זיך אויס? פֿון גזילה. "ואוכל את בשרו" - צום יום הדין, ווען ער זעט צדיקים אין זייער כּבֿוד און ער אַליין ווערט געמשפּט, און אַזוי ווערט געדרשנט אינעם ספרי. ער זעט אַלץ וואָס קומט פֿאָר דאָרט מיט די מענטשן, און פֿאַר אים אַליין איז גאָרנישט פֿאַרבליבן, און ער ווערט געמשפּט.
אבן עזרא: דער צווייטער עק
דער אבן עזרא זעט אינעם פסוק אַ המשך צו וואָס עס איז פריער געווען. מיר האָבן געלערנט וועגן דעם מקנא וואָס יאָגט זיך מיט אַן איבערגעטריבענעם ברען צו דערגרייכן, צו קויפן און צו נעמען - און דאָס איז אַ שלעכטע מידה. אָבער וויסן זאָלסטו, אַז ס'איז פאַראַן אַ שלעכטע מידה אויך ביים צווייטן עק: אַ מענטש וואָס האָט נישט קיין קנאה און טוט זיך נישט אָפּגעבן מיט קיין מלאכה זיך צו דערנערן, נאָר ער לייגט צונויף די הענט און עסט פון וואָס ער האָט, און ביים סוף בלייבט ער אָן קיין חיות. און וויבאַלד ער פּלאָגט זיך נישט צוצוגעבן נאָר ער פאַרצערט דאָס וואָס איז פאַראַן, איז ער ווי איינער וואָס עסט זיין אייגן פלייש. וואָס געשעט מיט אַ מענטש אין אַ הונגער אָדער אין אַ דיעטע? ער עסט זיין אייגן פלייש; דער גוף פאַרצערט די אייגענע פעטנס, און ער ווערט אַלץ דאַרער, ער שרומפּט איין און ס'איז אים שלעכט. קומט אויס אַז פון איין זייט זענען די קנאה און דאָס נאָכלאָפן דאָס געלט זייער שלעכט, אָבער דער וואָס וועט זאָגן "אויב אַזוי וועל איך זיך אָפּטיילן פון דעם אַלעם און גאָרנישט טאָן" - איז דאָס אויך שלעכט. זיכער אַז דער ריכטיגער וועג איז דער מיטל-וועג.
ערב שבת און שבת
דער מדרש זאָגט: עולם הזה איז ענליך צו ערב שבת, און עולם הבא איז ענליך צו שבת. ווער ס'גרייט אָן ערב שבת - עסט שבת; און ווער ס'האָט נישט אָנגעגרייט ערב שבת - קריצט מיט די ציין און עסט זיין אייגן פלייש. דאָס איז אונדזער פסוק, און דער זעלבער יסוד: ווען דער מענטש וועט קומען צו דער צייט פון מקבל זיין שכר און וועט זען וואָס ער האָט אָנגעוואוירן, וועט אים גאָרנישט בלייבן נאָר צו קריצן מיט די ציין און עסן זיין אייגן פלייש.
"טוב מלא כף נחת" - אַ ביסל פון דיין אייגענס
טוֹב מְלֹא כַף נָחַת מִמְּלֹא חׇפְנַיִם עָמָל וּרְעוּת רוּחַ׃ - בעסער איז איין האַנט-פול מיט רואיגקייט, ווי פולע ביידע הענט מיט פּלאָג און ווינט-יאָגעניש.
דער מדרש ברענגט אויף דעם פסוק עטליכע פשטים, און אַלע גייען אויפן זעלבן יסוד, נאָר ער שטעלט דאָס פאָר אין עטליכע אופנים. צום ערשט: בעסער איז איינער וואָס לערנט הלכות און איז געוואוינט אין זיי, ווי איינער וואָס לערנט הלכות און מדות און איז נישט געוואוינט אין זיי נאָר פאַר "רעות רוח" - זיין באַגער איז מען זאָל אים רופן "בר מכילתא". דאָס הייסט, בעסער איז דער וואָס לערנט הלכות, חזר'ט זיי און איז זיי מקיים, ווי אַ מענטש וואָס לערנט הלכות און איז נישט געוואוינט אין זיי. און פאַרוואָס לערנט ער? "ורעות רוח" - זיין באַגער; און וואָס איז זיין באַגער? אַז מען זאָל אים רופן בר מכילתא, מען זאָל זאָגן אויף אים אַז ער איז פול מיט תורה. מקיים זיין איז ער נישט מקיים, ער טוט קוים אַ פערטל פון וואָס ער רעדט, אָבער ער וויל מען זאָל אים האַלטן פאַר אַ חכם און אַ גרויסן מענטש.
און דער משל וואָס דער מדרש ברענגט: בעסער איז איין געבונדענער פויגל ווי הונדערט פליענדיגע - דאָס איז וואָס מען זאָגט: "בעסער איין פויגל אין דער האַנט ווי הונדערט אויפן בוים". אַזוי אויך דאָ: אַ מענטש וואָס לערנט ווייניג אָבער איז מקיים וואָס ער האָט געלערנט, איז בעסער ווי דער וואָס לערנט פיל און טוט נישט מקיים זיין.
אַ ביסל צדקה פון דיין אייגענס
נאָך זאָגט דער מדרש: בעסער איז איינער וואָס טוט אַ ביסל צדקה פון זיין אייגענס, ווי איינער וואָס גזל'ט, כאַפּט און עשק'עט און טוט גרויסע צדקות. האָסט געגעבן אַ שקל - אָבער דיין אייגענער שקל; און דאָס איז בעסער פון אַ מענטש וואָס גיט אוצרות וואָס קומען פון גזל און עושק. עס איז דאָ איינער וואָס קומט אַמאָל אַ יאָר אין שול און קויפט פתיחת ההיכל פאַר פופציג טויזנט דאָלאַר, און רחמנא ליצלן פון וואַנען דאָס קומט - פון אַלערליי קרומע געשעפטן פונעם גאַנצן יאָר. ער מיינט אַז ער וואַרפט עפּעס פאַרן רבונו של עולם, און פון איצט אָן וועט ער האָבן בלויז הצלחה, ברכה און פרנסה - אין וואָס? אין די ספק'דיגע געשעפטן און אין די פאַרברעכערישע ענינים? און דאָס אַלץ פאַרוואָס? "לרעות רוח", זיין באַגער איז מען זאָל אים רופן אַ בעל מצוות, מען זאָל אים מכבד זיין און זאָגן: וואָס פאַראַ נדבן, ווייסט וויפיל ער טיילט! און דער משל וואָס חז"ל ברענגען: מנאפת בשכר תפוחים ומחלקתן לעניים - אַ פרוי וואָס באַגייט מיאוסע מעשים און נעמט פאַר איר לוין עפּל, און זיי טיילט זי אויס פאַר די עניים, אַ בעלת חסד... פּונקט ווי יענער "בעל חסד" וואָס באָרגט אויף רבית, באַרויבט און עשק'עט, און דערנאָך קומט ער געבן נדבות פאַר דער שול. בעסער זאָלסטו דאָס אַלץ נישט טאָן: גיב אַ ביסל, אָבער דאָס ביסל זאָל זיין פֿון דיין אייגענס.
פאַרוואָס מקטרג'ט גזל בראש?
עס שטייט אַז גזל מקטרג'ט בראש, און אויף דעם זענען פאַראַן צוויי ביאורים. דער ערשטער, דאַכט זיך פונעם חפץ חיים: דער מענטש באַשאַפט אַ מלאך משחית לויטן סארט עבירה וואָס ער האָט געטאָן. די עבירה פון גזל איז אַן עבירה פון גרויס חוצפה - אריינצוגיין און צונעמען אַ זאַך וואָס געהערט יענעם און עס כאַפּן פון אים. דעריבער, ווען פילע משחיתים קומען מקטרג זיין אויפן מענטש, שפּרינגט דווקא דער גזל בראש, ווייל ער איז דער חוצפה'ניק וואָס שרייט אין דער צייט וואָס אַלע שווייגן נאָך. ווי באַקאַנט, ווען אַ מענטש הייבט אָן צו פאַלן פינאַנציעל, וואַרטן אַלע בעלי חובות - ביז עס קומט דער ערשטער חוצפה'ניק, גייט אריין אינעם געשעפט און הייבט אָן אַרויסצוטראָגן זאַכן; אַ רגע שפּעטער וועסטו שוין זען דאָס געשעפט ליידיג. מען דאַרף דעם ערשטן חוצפה'ניק. אַזוי איז אויך דער גזל: ער ווערט באַשאַפן פון חוצפה, און דעריבער איז ער דער חוצפה'דיגער מלאך וואָס שפּרינגט דער ערשטער צו מקטרג זיין.
אָבער עס איז פאַראַן נאָך אַן הסבר, וואָס שטימט זייער גוט צו אונדזער ענין. מיר וויסן אַז ווען אַ מענטש זינדיקט, נעמט דער הקדוש ברוך הוא נישט זײַן נפש צום ערשט, נאָר ער נעמט זײַן געלט - "אם בעל הנפשות פוגע, בנפשות תחילה", און "דמים בדמים נגעו": די געלטער (דמים) ווערן פאַררעכנט ווי דאָס בלוט (דמים) פונעם מענטש, אַן אויסטויש פאַר זײַן נפש. און דאָס אַלץ נאָר בתנאי אַז דאָס געלט געהערט טאַקע צו דיר. אָבער אויב דאָס געלט איז בײַ דיר גזול, ווי קען פאַר דיר מכפר זײַן געלט וואָס דײַן חבר האָט געפּלאָגט און געמאַטערט פאַר דעם? דעריבער איז גזל מקטרג בראש: פון דער רגע וואָס דו האָסט געגזלט, קען מען שוין אויף דיר נישט מכפר זײַן דורך נעמען געלט, ווײַל דאָס געלט איז דאָך נישט דײַנס. און דעריבער שטייט "עֹשֶׂה עֹשֶׁר וְלֹא בְמִשְׁפָּט בַּחֲצִי יָמָיו יַעַזְבֶנּוּ" - בײַ יעדן אַנדערן מענטש קען מען צונעמען זײַן געלט און אים לאָזן לעבן, ווײַל דאָס געלט איז תמורת החיים; אָבער דער וואָס האָט געמאַכט זײַן געלט שלא במשפט, קען מען נישט נעמען דאָס געלט אַנשטאָט זײַן לעבן, און דעריבער נעמט מען זײַן לעבן און ער שטאַרבט בקיצור ימים. און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט אונדז: בעסער זאָלסטו געבן ווייניק פון דײַנס, איידער צו געבן אַ סך וואָס געהערט נישט צו דיר.
עשרה זהובים און פּראַקמאַטיאַ
נאָך אַ דוגמא אינעם מדרש: בעסער איז דער וואָס האָט צען זהובים און ער איז נושא ונותן און דערנערט זיך פון זיי, ווי דער וואָס נעמט געלט פון אַנדערע און פאַרלירט עס, נאָר צוליב רעות רוח - ווײַל ער וויל מען זאָל אים רופן "גברא פרקמטיא" (אַ גרויסער סוחר). דאָס איז אַ זייער אָפטע מציאות, און פילע פאַלן דערין דורך. אַ מענטש האָט אַ סכום געלט וואָס איז נישט גרויס און ער האַנדלט דערמיט; אָבער מ'זאָגט אים: מיט אַ קליינעם סכום ביסטו אַ קליינער סוחר, בשעת מיט אַ גרויסן סכום קען מען שוין רעדן פון ריעל עסטעיט (נדל"ן) און פון פיל גרעסערע רווחים. ער האָט נישט קיין גרויס געלט, נעמט ער הלוואות - פון דעם און פון יענעם, און ער קויפט שוין אָפּ אַ שטח און גייט אַרײַן אין אַ פּראָיעקט. נאָר ער איז נישט קיין בר הכי דערצו, און אַלץ ווענדט זיך דאָך אויך אין מזל, און דאָס איז נישט זײַן מזל, און ער פאַלט און שטרויכלט זיך. און דאָס אַלץ פאַר רעות רוח - אַז מ'זאָל אים רופן אַ בעל פרקמטיא, אַ נדל"ן-מאַן, אַ סוחר, אַ גבירישער מענטש, אַ ביזנעסמאַן. זאָגט אים דער מדרש: בעסער וואָלט געווען זאָלסט נעמען דאָס קליינע געלט; דו האָסט נישט קיין מיליאָן דאָלאַר, האָסטו הונדערט טויזנט אָדער פופציק טויזנט - האַנדל אויף קליין, און שטאַפּלווײַז וועסטו זיך אַנטוויקלען. איז דאָס דען נישט בעסער ווי צו נעמען און מיינען אַז דו פילסט אָן ביידע הענט, און יענע פולע הענט זענען גאָרנישט מער ווי עמל ורעות רוח.
דער וואָס דינגט איין גאָרטן און דער וואָס דינגט גערטנער
ווײַטער זאָגט דער מדרש: בעסער איז דער וואָס דינגט איין גאָרטן און באַאַרבעט אים, ווי דער וואָס דינגט פיל גערטנער און פאַרלירט זיי, נאָר צוליב רעות רוח - ווײַל זײַן באַגער איז מען זאָל אים רופן אַ בעל קרקעות. דער וואָס דינגט איין גאָרטן האָט די צײַט און די מעגלעכקייט אים צו באַאַרבעטן, אָבער דער וואָס דינגט פיל גערטנער האָט נישט קיין קאָפּ זיך אָפּצוגעבן מיט אַלע. און דער משל: דער וואָס דינגט איין גאָרטן - עסט פייגעלעך; דער וואָס דינגט גערטנער - די פייגעלעך עסן אים אויף. זעט ווי שיין דער משל איז: פייגעלעך ווערן פאַררעכנט ווי אַ דעליקאַטעס וואָס מען עסט צום סוף פון אַ סעודה, און ווער עס דינגט איין גאָרטן און באַאַרבעט אים - עסט פייגעלעך. אָבער ווער עס דינגט אַ סך גערטנער, האָט ער דען צײַט זיי צו באַוואַכן? קומען די פייגל און עסן פונעם גאָרטן, און קומט אויס אַז די פייגל עסן אים אויף. איז דען נישט פיל בעסער זאָלסט דינגען איין גאָרטן לויט דײַנע כוחות, איידער צו זוכן פולע הענט מיט עמל ורעות רוח.
אַ כף נחת פון עולם הבא
ווײַטער זאָגט דער מדרש: בעסער איז איין פולע לעפל (כף) נחת אין עולם הבא, ווי פולע פויסטן (חפניים) פון עמל און רעות רוח אויף דער וועלט. אַ פולע כף נחת אין עולם הבא איז בעסער פון אַלע תענוגים וואָס אַ מענטש קען האָבן אויף דער וועלט, און על אחת כמה וכמה פון פולע הענט מיט עמל און רעות רוח. ווײַל אַלץ וואָס מ'נעמט דאָ פון די הנאות פון עולם הזה איז גאָרנישט מער ווי פּלאָג און ווינט קעגן איין איינציקן מאָמענט אין די לעבן פון עולם הבא.
מיר האָבן שוין פריִער מסביר געווען די ווערטער פונעם תנא אַז "יפה שעה אחת של קורת רוח בעולם הבא מכל חיי העולם הזה". וואָס באַטײַט קורת רוח, און וואָס איז יענע "כף נחת"? האָט איינער פון די גדאָלים געזאָגט: קורת רוח איז ווי אַ מענטש וואָס גייט פאַרבײַ אין אַ הייסן זומער-טאָג לעבן אַן אָפענעם געשעפט, און עס בלאָזט אויף אים פאַר צוויי סעקונדעס אַ ביסל קילע לופט פונעם קאָנדיציאָנער; אָדער אַ מענטש וואָס קומט אָן אין אַ הייסן טאָג צו אַן אָרט וואו ס'איז גאָרנישט דאָ חוץ אַ שוואַכער ווענטיליאַטאָר וואָס קוים דרייט זיך, און ער שטעלט זיך כסדר גלײַך קעגן אים כדי צו כאַפּן נאָך אַ ביסל ווינט. דאָס איז קורת רוח. מ'רעדט נישט מיט דיר פון גרויסע הנאות, נאָר בלויז פון אַ ביסל רוח אין עולם הבא - און דאָס איז נאָך אַלץ בעסער פון אַלע תענוגים פון דער וועלט פון אַלע מענטשן פון אָנהייב ביזן סוף. דאָס לערנט אונדז אַז עס איז נישטאָ קיין שום פאַרגלײַך און קיין שום ערך אָדער דמיון צווישן די הנאות פון עולם הזה צו די הנאות פון עולם הבא.
און אויף וואָס גיט מען קורת רוח אין עולם הבא? אויף מצוות באַקומט מען דאָך ממש שכר, נישט נאָר קורת רוח. נאָר דער משל איז אַזוי: אַ מענטש זיצט אין בית הכנסת פוס אויף פוס, און פלוצלינג זאָגט ער צו זיך - אוי, דאָס איז דאָך דעם אייבערשטנס הויז, ס'פּאַסט נישט, דאָס איז דער בית המקדש מעט פונעם הקדוש ברוך הוא, און ער זעצט זיך אַוועק ווי געהעריק. וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט נישט מקיים געווען קיין מצות עשה פון דער תורה, עס איז נישט קיין געשריבענע הלכה, נאָר אַ זאַך פון געפיל: "בבית אלוקים נהלך ברגש", און מען זיצט נישט אַזוי. אויף דעם קומט אים קורת רוח אין עולם הבא - און דאָס איז נאָך אַלץ בעסער פון דאָס גאַנצע לעבן פון עולם הזה.
איין שעה פון תשובה
און דער מדרש פירט אויס: ויפה שעה אחת בתשובה ומעשים טובים בעולם הזה מכל חיי העולם הבא. אין איין שעה פון תשובה און מעשים טובים אויף דער וועלט קען מען קויפן דאָס גאַנצע לעבן פון עולם הבא. און ווי רבי האָט געזאָגט: יש קונה עולמו בשעה אחת. מען פלעגט טײַטשן וואָס עס באַטײַט "יש קונה עולמו בשעה אחת" - אין דער ערשטער שעה (איינס אַ זייגער) לויפן אַלע אברכים אַרויסנעמען די קינדער פונעם חדר, און ער בלײַבט נאָך זיצן ביז האַלב צוויי און לערנט נאָך אַ ביסל. ער האָט דאָך אָפּגעקויפט זײַן וועלט: דער כולל באַצאָלט שוין נישט דערפאַר, און דאָס איז אַ לימוד וואָס איז כולו לשם שמים. און לעומת זה האָט הגאון הרב עובדיה יוסף זצ"ל אַמאָל געזאָגט וועגן מלמדים וואָס זוכן ווי אַזוי צו ענדיקן די שעה און אַנטלויפן: ער קוקט כסדר אויפן זייגער, "ובשתיים יעופף" - ער וואַרט אויף צוויי אַ זייגער כדי אויסצושפּרייטן די פליגלען און אַוועקפליִען.
ווײַטער זאָגט דער מדרש: "טוב מלוא כף נחת" - דאָס איז דער שבת קודש; "ממלוא חפניים עמל ורעות רוח" - דאָס זענען די ששת ימי המעשה, ווײַל דער שבת איז דאָך צוגעגליכן צום לעבן פון עולם הבא.
שבט גד און ראובן: אַ כף נחת אין ארץ ישראל
רבי יצחק טייטשט דעם פסוק אויף שבט גד און שבט ראובן: ווען זיי זענען געקומען קיין ארץ ישראל האבן זיי געזאגט - בעסער אַ פולע כף מיט נחת אין ארץ ישראל, ווי פולע חפנים אין עבר הירדן. און מיר האבן געזען אז דערפאר איז זייער גלות געווען פריער פונעם גלות פון די עשרת השבטים, ווייל עבר הירדן איז דאך נישט קיין ארץ ישראל ממש. אַ פולע כף נחת אין ארץ ישראל, "ארץ אשר עיני ה' אלוקיך בה", איז פיל בעסער ווי פולע חפנים פון הערליכע שטחים וואס זיי האבן דארט באקומען.
און אַ ראיה דערצו: דורך זייער ווייטקייט פון ארץ ישראל האבן זיך דארט מערער געווען די רוצחים. די גמרא דערציילט אויף א חכם וואס האט דערציילט וועגן איינעם וואס איז אין כעס געווארן אויף זיין חבר און איז אויפגעשטאנען און אים דערהרגעט. מען האט אים געפרעגט: איז דאס דען געווען אין ארץ ישראל? האט ער געענטפערט: ניין, דאס איז געווען פארן אריינגיין אין לאנד, נאך אינדרויסן פון די גבולים פון ארץ ישראל. האט ער געזאגט: און ווי איז דען מעגליך אנדערש, עס שטייט דאך "ונתן ה' לך שם לב רגז" - "שם", דארט, און נישט דא! אזא זאך קען פאסירן אין חוץ לארץ, ווי קען דאס פאסירן אין ארץ ישראל? און פון דעם זעט מען ווי ווייט מיר האבן זיך אליין קאליע געמאכט אז מיר זענען אנגעקומען צו אזא מציאות אויך אין ארץ ישראל. אבער מיר דארפן פארשטיין אז אין יענע צייטן איז געווען קלאר אז ארץ ישראל איז א גאר אנדערע מדרגה, און ס'איז נישט מעגליך אין איר קיין לב רגז. דאס האבן געפילט שבט גד און ראובן און חצי שבט המנשה: בעסער אַ ביסל, אַ כף נחת אין ארץ ישראל, ווי פולע חפנים מיט מיה און רעות רוח אין מזרח עבר הירדן.
דעם עני'ס קומץ און דעם כהן גדול'ס חפנים
נאך זאגט דער מדרש: אויך דער הקדוש ברוך הוא זאגט אזוי - באליבטער איז ביי מיר אַ פולער קומץ פון אן עני אין אַ מנחת נדבה, ווי פולע חפנים קטורת הסמים פון דעם כהן גדול. ווען מען וואלט אונז געפרעגט וואס איז בעסער - אַ מנחת נדבה פון אן עני, וואס איז בלויז סולת, אדער די קטורת וואס דער כהן גדול פארקטורט פארן אויבערשטן? די קטורת איז דאך א גרויסע און געוואלדיגע מעלה, קטורת מאכט רייך (קטורת מעשרת), און בלויז איין מאל אין לעבן איז א כהן זוכה געווען צו מקטיר זיין, און דער כהן גדול פילט אן זיינע חפנים מיט קטורת הסמים אין יום הכיפורים - וואס קען זיין גרעסער דערפון? און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: אַ פולער קומץ פון אן עני אין א מנחת נדבה איז ביי מיר נאך מער באליבט. און פארוואס? ווייל די קומט אויף כפרה און יענע קומט נישט אויף כפרה. די קטורת קומט נישט פאר א כפרה, בעת די מנחה פונעם עני קומט אים מכפר צו זיין - ער האט געטאן תשובה און ער וויל זיך רייניגן. און דער כהן ברענגט דאס וואס ער איז באפוילן געווארן צו ברענגען, צו מקטיר זיין פארן אויבערשטן, און נישט כדי זיך אליין צו מתקן זיין. און עס שטייט "וְנֶפֶשׁ כִּי תַקְרִיב מִנְחָה" - דער עני וואס האט בלויז געברענגט א כף סולת, זיין אייגענע נפש האט ער מקריב געווען, דערפאר איז עס אזוי חשוב און באליבט פארן הקדוש ברוך הוא. און אחוץ פון דעם, דער עני ברענגט דאס פון זיין אייגנס, בעת די קטורת וואס דער כהן איז מקטיר קומט פון די קופה פונעם בית המקדש, און נישט ווי מנחת חביתין וואס ער ברענגט פון זיין אייגענעם פארמעגן.
רש"י: נחת רוח ליוצרו
רש"י טייטשט: "טוב מלא כף נחת" - צו פארמאגן ווייניג נכסים און פון זיין אייגענער ארבעט, וואס עס זאל זיין דערין נחת רוח ליוצרו. ווען א מענטש קויפט איין אסאך נכסים איז ער פארזונקען אין זיי - וויפיל צייט בלייבט אים שוין איבער פאר תפילה, פאר לימוד התורה, פאר לערנען מוסר, פאר עבודת ה'? אבער דער וואס פארמאגט ווייניג נכסים, ער האט צייט צו מאכן א נחת רוח פאר זיין באשעפער. "ממלא חפנים" - פון אסאך נכסים וואס קומען דורך אן עבירה, וואס זיי זענען אַ מיה און א טרויעריגקייט פונעם גייסט פארן מקום. און לויט רש"י באטייט "רעות רוח" אז דו פאראורזאכסט דערמיט כביכול שלעכטס און צער אין דעם רוח פונעם הקדוש ברוך הוא.
אבן עזרא: ווען דער פוילער ציטירט דעם פסוק
דער אבן עזרא ערקלערט אז עס זענען דא דא צוויי שלעכטע עקן וואס זענען ווייט פונעם מיטלסטן וועג. איין עק איז דער פריערדיגער פסוק - דער כסיל לייגט צונויף די הענט און רירט זיך נישט פון ארט. און ווען דו וועסט אים פרעגן, אזוי ווי מען קען פרעגן יעדן בטלן וואס טוט גארנישט מיט זיך: פארוואס זיצט דו מיט פארלייגטע הענט? וועט דיר דער כסיל ענטפערן מיט ציטירן אונזער פסוק - "טוב מלא כף נחת ממלא חפנים עמל ורעות רוח"! הערט נאר וואס פאר א צדיק. פארוואס זאלסטו אנפילן ביידע הענט מיט פלאג און רעות רוח, וואס מענטשן מוטשען זיך מיט זייער קערפער און צוברעכן זייער גייסט ווי אזוי צו פארדינען פון דא און פון דארט? בעסער אביסל, איך זוך נישט קיין גרויסע און וואונדערליכע זאכן וואס זענען העכער פון מיר, און איך האב ענדערש ליב ווייניג מיט בטחון אינעם אויבערשטן.
און הרב דסלר האט שוין געזאגט אז אסאך מאל איז דער "בוטח בה'" א בוטח אין גענדזנפיסלעך: ער איז נישט קיין בוטח אינעם אויבערשטן נאר ער האט פשוט ליב די פוילקייט. און זיין גאנצער "מ'דארף נישט" - מ'דארף נישט נאכלויפן דאס געלט און מ'דארף נישט דאס און יענץ - איז אלעס נאר געמאכט כדי מען זאל אים לאזן רוען און זיצן פארוועלקט אין שטילקייט. ווייל אויב דו וועסט אים זאגן: הער אויס, ס'איז יעצט דא א געלעגנהייט, דו ארבעטסט איין טאג און פארדינסט פיר טויזנט שקל - וועט ער תיכף פרעגן וואו, וואו, וואו? א מינוט, דו האסט דאך יעצט געזאגט אז מען דארף האבן בטחון אינעם אויבערשטן און אז הקדוש ברוך הוא גרייט צו פרנסה; וואס איז געשען אז ביי פיר טויזנט שקל האסטו שוין נישט קיין בטחון? קומט דאך אויס אז דו ביסט בוטח אינעם אויבערשטן נאר ביי קליינע סכומים, אבער ביי גרויסע סכומים פארלאזטו זיך שוין נישט אויף אים! באמת, אויב דער מענטש וועט זיך מתבונן זיין, וועט ער זען אז אפטמאל זענען די אלע דרשות פון בטחון נישט מער ווי תירוצים פאר פוילקייט.
און אזוי ווי ס'איז אזוי, זאגט דער אבן עזרא, צום סוף האט ער אפילו נישט קיין האלבן לעפל נחת. און ווען ער וועט הונגערן, וועט ער כאפן און גנב'ענען פון וואס ער טרעפט; און ווען מען וועט אים כאפן ביים גנב'ענען, וועט מען אים שלעגן און פארוואונדן - און ס'וועט אויסקומען אז ער "עסט זיין אייגן פלייש". אזוי ערקלערט ער "אוכל את בשרו": דאס עסן וואס דו האסט באקומען, האסטו באצאלט דערפאר מיט די וואונדן אין דיין פלייש! ביסט געגאנגען גנב'ענען ווייל דו פארמאגסט גארנישט, ווייל דו לייגסט דאך צונויף דיינע הענט און עסן מוז מען דאך, און מען האט דיך געשלאגן און געקלאפט - און מיט דעם פרייז פון דיין אייגן פלייש האסטו געגעסן. און דאס איז דער לשון פונעם אבן עזרא: דער כסיל זאגט, מיר איז גענוג אַ פולע כף מיט ברויט מיט נחת, ווי פולע חפנים מיט מיה און רעות רוח, און פארוואס זאל א מענטש טראכטן אויפן עתיד וואס ער וועט עסן מארגן, ווען ער ווייסט דאך נישט וואס דער טאג וועט געבערן. דאס הייסט, דער כסיל דרש'נט בטחון: איך האב ענדערש ווייניג; פארוואס הארעוועסטו און פלאגסט זיך אזוי? ווער ווייסט וואס ס'וועט זיין מארגן און וואס וועט בלייבן פון דיין געלט? כביכול רעדט ער מיט דער מדה פון בטחון.
"ושבתי אני ואראה הבל" - דער מאנטל פון מלאך המות
וְשַׁבְתִּי אֲנִי וָאֶרְאֶה הֶבֶל תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - און איך האב זיך ווידער אומגעקערט און געזען נישטיקייט אונטער דער זון.
דער אבן עזרא טייטשט: איך האב זיך אומגעקערט צו באטראכטן די רייד פון דעם כסיל, און איך האב געזען אן אנדערן כסיל וואס איז פונקט פארקערט פונעם ערשטן כסיל - און אים וועלן מיר זען אינעם קומענדיקן פסוק.
אבער פארדעם לאמיר דערמאנען א וואונדערלעכן מדרש. דער מדרש זאגט אויף "ואראה הבל תחת השמש" - דאס איז די אדרת פונעם מלאך המוות. מען קען זיך שטארק וואונדערן וואס איז די כוונה פונעם מדרש, און מען געפינט אין די מפרשים, אינעם ספר אור שרגא אויף פרשת תולדות וואס ערקלערט אזוי: איך זע מענטשן פארזונקען אין הבל. וואס מיינט פארזונקען אין הבל? ער האט אינגאנצן פארגעסן אז עס איז פאראן א טאג ווען מען דארף זיך באגעגענען מיטן מלאך המוות. ער האט אינגאנצן פארגעסן אז ביים סוף פונעם סופערמארקעט איז דא א קאסע, און דערפאר לעבט ער אן קיין חשבון. און וואס וועט דיר העלפן דאס גאנצע הבל וואס דו ביסט פארנומען דערמיט? הבל איז עס.
און וואס האט אים גורם געווען צו פארגעסן? אויף דעם זאגט דער מדרש: דאס איז די אדרת פונעם מלאך המוות. דער יום המיתה איז ווי צוגעדעקט מיט א מאנטל, דער מלאך המוות איז באדעקט מיט אן אדרת - קיינמאל זעט מען אים נישט קומען נענטער, קיינמאל זעט מען נישט אז ער קומט שוין באלד אן, און פלוצלונג אין איין רגע כאפט ער אוועק. ווען מען זאל אים זען פון דער ווייטנס, וואלט מען אים דערקענט יארן פריער ווי ער גייט און קומט נענטער, אבער צוליב דער אדרת דערקענט מען אים נישט. דער הקדוש ברוך הוא האט כביכול באהאלטן דעם מלאך המוות אין אן אדרת - און עס זענען דא דערויף עטלעכע טעמים וואס מען האט שוין דערמאנט אין דער פארגאנגענהייט - אבער דאס ברענגט אויך דעם מענטש נישט צו שפירן אז "שוב יום אחד לפני מיתתך". קיין מענטש ווייסט נישט ווען די זאך וועט זיין, און דערפאר דארף יעדער טאג זיין מיט תשובה; אבער ער איז זיכער מיט זיך, און ווי דער לשון הזוהר זאגט: אזיל בר נש בהאי עלמא וחשיב דדיליה הוא וישתאר בגווה לדרי דרין - א מענטש גייט זיך אין דער וועלט, זיכער אז די וועלט באלאנגט צו אים און ער וועט דא בלייבן אויף דורות איבער דורות. דאס איז וואס מאכט מענטשן זיין פארזונקען אין הבל תחת השמש, ווייל ס'איז דא די אדרת פונעם מלאך המוות וואו ער באהאלט זיך, און צוליב דעם טוען מענטשן נישט קיין תשובה.
צום סך-הכל:
צוויי עקסטרעמען שטעלט שלמה המלך פאר אונדז, און ביידע זענען שלעכט: דער מקנא וואס יאגט זיך אן אויפהער נאך "מלוא חופניים", און דער כסיל וואס לייגט צונויף די הענט און טוט גארנישט - וואס אויך ער צום סוף "אוכל את בשרו", עסט זיין אייגן פלייש, סיי אויף דער וועלט און סיי צום יום הדין, ווען ער וועט זען זיין חבר אין דער חבורה פון צדיקים און ער שטייט פון דער ווייטנס. דער וועג איז דער מיטל-וועג: א ביסל פון דיינעם, מיט יושר און מיט יגיעה, מיט צייט און רואיקייט צו טאן נחת רוח פארן באשעפער. "טוב מלא כף נחת" - א ביסל הלכות וואס דו פירסט אויס, אביסל צדקה פון דיינעם, איין גארטן וואס דו באארבעטסט, א קליינע סחורה וואס דו ביסט נושא ונותן דערין, א לעפל פול מיט נחת אין ארץ ישראל, דער קומץ פונעם ארימאן. און אלע תענוגים פון דער וועלט זענען נישט גלייך צו איין קורת רוח פון עולם הבא. נאר די אדרת פונעם מלאך המוות דעקט איבער אויף אונדז און פארגעסט פון אונדז דעם חשבון, און דערפאר זענען מיר פארזונקען אין הבל; און אונדזער עבודה איז צו געדענקען אז ביים סוף איז דא א קאסע, און תשובה צו טאן יעדן איינציקן טאג.