אין דעם קומענדיגן שטיקל פירט שלמה המלך ווייטער זיין מהלך פון די פריערדיגע פסוקים: ער האט משבח געווען די מתים וואס זענען שוין געשטארבן מער ווי די לעבעדיגע וואס לעבן נאך ביז איצט, און יעצט לייגט ער צו א דריטע דרגה, וואס איז נאך בעסער פון ביידע. פון דעם קומט ער אריין אין א גרויסן ענין: וואס איז דער כח המניע וואס שטופט די גאנצע מיה און פלאג פונעם מענטש אויף דער וועלט, און צי די דאזיגע מיה פירט צו שלמות אדער צום גארנישט. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, מפרש זיין די ווערטער פונעם מלבי"ם און די מדרשים, און צולייגן די ביאורים פונעם חוות יאיר און דעם אמרי שפר וואס גייען אין דעם וועג פונעם מלבי"ם.
וְטוֹב מִשְּׁנֵיהֶם אֵת אֲשֶׁר־עֲדֶן לֹא הָיָה אֲשֶׁר לֹא־רָאָה אֶת־הַמַּעֲשֶׂה הָרָע אֲשֶׁר נַעֲשָׂה תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - און בעסער פון ביידע איז דער וואס איז ביז איצט נאך נישט געווען, וואס האט נישט צוגעזען די שלעכטע מעשים וואס ווערן געטאן אונטער דער זון.
ער האט גערעדט וועגן די מתים וואס זענען שוין געשטארבן, און ער האט גערעדט וועגן די לעבעדיגע וואס לעבן נאך ביז איצט, און יעצט זאגט ער אז עס איז פאראן א מצב וואס איז נאך בעסער פון ביידע. "עדן" מיינט נאך, עדיין, און דרך אגב, ווער עס קוקט אריין אינעם מלבי"ם זעט אז אין זיין ביאור, ווען ער וויל זאגן עדיין, שרייבט ער "עדן". דאס הייסט: בעסער פון די מתים און בעסער פון די לעבעדיגע איז דער וואס איז נאך בכלל נישט געבוירן געווארן און נישט געקומען אויף דער וועלט. און דער טעם שטייט מפורש אינעם פסוק: "אשר לא ראה את המעשה הרע אשר נעשה תחת השמש". ווייל סיי די מתים און סיי די לעבעדיגע האבן געזען די שלעכטע מעשים וואס ווערן געטאן אונטער דער זון, בעת די וואס זענען נאך נישט געקומען אויף דער וועלט האבן דאס קיינמאל נישט געזען.
און דער מדרש פרעגט: ווער זענען די וואס "עדן לא היה"? זאגט דער מדרש: דאס זענען די טויזנט דורות וואס עס איז ארויפגעגאנגען אין געדאנק צו באשאפן ווערן און זיי זענען נישט באשאפן געווארן. פאר דער בריאת העולם איז געווען די תורה, און עס שטייט "דָּבָר צִוָּה לְאֶלֶף דּוֹר", און חז"ל זאגן אז דאס זענען די דורות וואס זענען פארשניטן געווארן פאר דער צייט. אויף זיי זאגט שלמה המלך אז זיי זענען די שענסטע און בעסטע פון אלע, ווייל דאס שלעכטס וואס איז פאראן אויף דער וועלט האבן זיי קיינמאל נישט מיטגעמאכט און קיינמאל נישט געזען.
אינעם ספר ארץ חמדה, וואס איז ביאורים לויטן מלבי"ם, ווערן אויך געברענגט די פירושים פונעם ספר חוות יאיר, וואס ער טייטשט אויך די פסוקים לויטן סטיל און די מהלכים פונעם מלבי"ם, און דערפאר וועלן מיר דערמאנען זיינע ווערטער אויף עטליכע פלעצער. ער פרעגט א שטארקע קשיא: וויאזוי קען זיין אז בית שמאי און בית הלל זאלן זיך קריגן צי נוח לו לאדם שנברא צי שלא נברא, ביז מ'האט געציילט און באשלאסן אז נוח לו לאדם שלא נברא, און יעצט אז ער איז יא באשאפן געווארן זאל ער בודק זיין זיינע מעשים און עוסק זיין בתורה? שלמה המלך האט דאך שוין קלאר מגלה געווען זיין דעת: "ושבח אני את המתים שכבר מתו מן החיים אשר המה חיים עדנה", "וטוב משניהם את אשר עדן לא היה". אויב אזוי איז דאך קלאר אז ס'איז בעסער פארן מענטש נישט באשאפן צו ווערן, און וויאזוי קען מען זיך קריגן אויף א זאך וואס דער חכם מכל אדם האט שוין פוסק געווען?
און ער ערקלערט עס לויט דער גמרא אין מסכת מגילה דף ז': תניא, רבי שמעון בן מנסיא אומר, קהלת מטמא נישט די הענט ווייל זי איז די חכמה פון שלמה המלך. און מיר וועלן פאראויסשיקן: חכמים האבן גזירה געמאכט אויף אלע כתבי הקודש אז זיי זאלן מטמא זיין די הענט, ווייל מ'פלעגט לייגן די תרומה וואס מ'ברענגט צום כהן אינעם זעלבן קאסטן וואו ס'זענען געלעגן די כתבי הקודש, ווייל תרומה איז דאך קודש, און מ'האט געווארט ביז דער כהן וועט קומען. אפטמאל איז די תרומה פארשימלט געווארן און האט פארשימלט צוזאמען מיט זיך די כתבי הקודש, דערפאר האבן חכמים גוזר געווען א טומאה אויף כתבי הקודש אז זיי זאלן מטמא זיין די הענט און די תרומה, און אזוי זענען די כתבי הקודש געהיט געווארן אז מ'זאל נישט לייגן ביי זיי פירות און תרומות.
אויב אזוי, לויט דער שיטה פון רבי שמעון בן מנסיא איז קהלת אינה מטמאה את הידיים, ווייל זי איז שלמה'ס חכמה און איז נישט געזאגט געווארן ברוח הקודש. לויט דעם פארשטייט מען פארוואס מ'האט נישט גלייך מכריע געווען פון זיינע ווערטער: ווען מ'האט א ראיה פון א פסוק, איז עס אן אבסאלוטער מוכרח, אבער ווען מ'זאגט אז א געוויסער חכם האט אזוי געזאגט, אויף חכמה מעג מען זיך קריגן. עס איז נישט פאראן קיין מענטש אויף דער וועלט, אפילו דער גרעסטער חכם, וואס מ'קען זיך נישט דינגען אויף זיין חכמה. אן קיין ספק איז דער הגר"א געווען קלוגער פון אלע מענטשן פון זיין דור, און דאך זאגט קיינער נישט אז די הלכה איז ווי אים אויף יעדן ארט, און אדרבה, אין רוב זאכן איז נישט די הלכה ווי דער הגר"א. ס'איז נישטא קיין מאנאפאל אויף חכמה, און דערפאר אויב קהלת איז שלמה'ס חכמה, האבן חכמים געקענט מחולק זיין.
נאר די גמרא גייט ווייטער און זאגט אים: צי נאר דאס אליין האט ער געזאגט? עס שטייט דאך שוין "וַיְדַבֵּר שְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים מָשָׁל". און אויב אלעס איז שלמה'ס חכמה, פארוואס איז דווקא די חכמה פארשריבן געווארן? נאר וואס איז געזאגט געווארן ברוח הקודש איז פארשריבן געווארן, און וואס איז נישט געזאגט געווארן ברוח הקודש איז נישט פארשריבן געווארן. און וויבאלד קהלת איז פארשריבן געווארן, איז א סימן אז זי איז געזאגט געווארן ברוח הקודש און געהערט צו כתבי הקודש. דעריבער האבן זיי צום סוף געציילט און באשלאסן אז נוח לו לאדם שלא נברא, און האבן זיך געשטיצט אויפן פסוק "וטוב משניהם את אשר עדן לא היה". לכתחילה האבן זיי זיך נישט געשטיצט דערויף ווייל זיי האבן געהאלטן אז דאס איז פון שלמה'ס חכמה, און נאכדעם וואס ס'איז קלאר געווארן אז וואס איז געזאגט געווארן ברוח הקודש איז פארשריבן געווארן, האבן זיי פון דא געברענגט א ראיה.
וְרָאִיתִי אֲנִי אֶת־כׇּל־עָמָל וְאֵת כׇּל־כִּשְׁרוֹן הַמַּעֲשֶׂה כִּי הִיא קִנְאַת־אִישׁ מֵרֵעֵהוּ גַּם־זֶה הֶבֶל וּרְעוּת רוּחַ׃ - און איך האב געזען די גאנצע פלאג און דעם גאנצן דערפאלג פון דער מעשה, אז דאס איז די קנאה פון א מענטש קעגן זיין חבר, אויך דאס איז הבל און א צובראכנקייט פונעם גייסט.
זאגט די פסיקתא זוטרתא: "וראיתי אני את כל עמל", דאס איז די מיה און יגיעה וואס א מענטש פלאגט זיך אויף דער וועלט. "ואת כל כישרון המעשה", דאס איז דער תיקון פון מעשי האדם, אלץ וואס דער מענטש טוט און בויט אויף מיט זיינע כשרונות דא אויף דער וועלט. און שלמה המלך האט געזען וואס איז דער כח וואס טרייבט די אלע מעשים: "כי היא קנאת איש מרעהו". זאגט די פסיקתא: יענער, מיין חבר, האט געבויט א הויז, וועל איך אויך בויען; מיין חבר האט געקויפט נכסים, וועל איך אויך קויפן.
און אזוי שרייבט אויך דער מסילת ישרים, אז א מענטש וואלט זיך שוין לאנג באנוגנט צו עסן וואס ער עסט, צו טרינקען וואס ער טרינקט און אנטון וואס ער טוט אן, ווען ער וואלט נישט געזען אז יענער האט מער ווי אים. א מענטש וואלט גרייט געווען זיך צו באגנוגענען מיט ווייניג, אבער ווי קען ער בלייבן הינטערשטעליג נאך יעדן? דער חבר האט שוין איינגעטוישט צו א נייעם מאדעל, וועט ער דען ווייטער פארן מיט אן אלטן אויטא? מען "קוקט דאך אויף וואס דו פארסט", און ער מוז דאך ווייזן זיינע פינאנציעלע מעגליכקייטן. און הגם ער האט נישט קיין געלט, און ער האט א משכנתא און גרויסע הוצאות, וועט ער נעמען א הלוואה, אפילו א חוץ-באנק הלוואה, כאילו הלוואות דארף מען נישט באצאלן און זיי גייען נישט ארויס פון דער אייגענער קעשענע. אזוי זעט מען מענטשן וואס לעבן ווייט איבער זייערע מעגליכקייטן, און דאס אלעס נאר צוליב קנאת איש מרעהו. ווען א מענטש וואלט געלעבט אויף אן איינזאמען אינזל, וואלט ער זיך נישט געבראכן דעם קאפ וואספארא בגד אנצוטון און וואס ער האט אנגעטאן נעכטן, ווייל אויף וועמען קוקט ער און ווער זעט אים דען? ער וואלט זיך מסדר געווען מיט וואס ער האט, און אלעס וואלט געווען פיין און וואויל.
און אויף דעם זאגט שלמה המלך: אויך דאס איז הבל. ווייל אלעס וואס א מענטש טוט און פלאגט זיך און הארוועט, לאזט ער דאך סוף כל סוף איבער דא אויף דער וועלט, און דאס אלעס האט ער געטון נאר צוליב קנאה. די זאכן זענען בבחינת דברים שאין להם אחריות, ער לאזט זיי דא איבער און גייט זיך אוועק. און "רעות רוח" איז א שברון רוח, צו צוקוקן ווי א מענטש האט אזוי פיל געארבעט, געהארוועט און געפלאגט, און צום סוף לאזט ער אלעס איבער דא אונטן.
רש"י ערקלערט אז דער פסוק מיינט נישט די גשמיות'דיגע קנינים, נאר גאר רוחניות'דיגע ענינים. "ראיתי אני את כל עמל", דאס זענען די עבירות, ווייל עמל איז א לשון פון עבירה, ווי דער פסוק זאגט "הרה עמל וילד שקר" און "כותבי עמל", און די עבירות זענען כביכול א מיה און יגיעה פארן הקדוש ברוך הוא. "ואת כל כישרון המעשה", דאס זענען לכאורה גוטע זאכן, כשר'ע מעשים און מצוות, און דאך האט שלמה געזען אז אויך זיי זענען נישט לשם שמים: עבירות טוט ער, און ווען ער טוט שוין יא א מצווה, איז דאס נישט לשם שמים נאר כדי זיך צו פארגלייכן און מקנא זיין דעם חבר. יענער האט געטון, יענער האט געגעבן, יענער האט מנדב געווען, טו איך אויך, גיב איך אויך און איך בין מנדב. אלעס איז בלויז קנאת איש מרעהו.
און פארוואס ווערט דאס אנגערופן הבל ורעות רוח, ס'איז דאך דא דער כלל אז מתוך שלא לשמה בא לשמה, און קנאת סופרים תרבה חכמה? נאר ווי מיר האבן שוין מערערע מאל גערעדט, און ווי די ווערטער פונעם רמב"ם וואס הרב דעסלער לייגט ברייט אראפ, ווערט דער עולם הבא נתקנה בלויז דורך מעשים וואס זענען לשמה. און דאס איז דער טייטש פון "רצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל לפיכך הרבה להם תורה ומצוות", און דער רמב"ם פרעגט ביים סוף פון מסכת מכות: צי איז דען א ריבוי פון תורה ומצוות אומבאדינגט א גוטע זאך? וואס מער מצוות עס זענען דא, אלס מער מעגליכקייטן זענען דא חלילה צו נכשל ווערן אין עבירות! און ער ענטפערט: פון דעם וואס עס זענען דא אזוי פיל מצוות, וועט א מענטש מעגליך כאטש איין מצווה טון בשלימות לשמה, און אויב ער האט געטון איין מצווה לשמה, האט ער שוין זוכה געווען דורך איר צום חיי העולם הבא. עס איז גענוג איין איינציגע מצווה וואס ווערט געטון לשם שמים צו זוכה זיין דערמיט, און דאס מיינט נישט חלילה אז ער זאל פארנאכלעסיגן די איבעריגע, אבער מיט יענער מצווה האט ער שוין זוכה געווען. קומט אויס אז דער עיקר איז דאס "לשמה". און דערפאר, ווען א מענטש טוט מצוות וואס זענען אלע נאר אויס קנאת איש מרעהו, איז דאס אויך הבל ורעות רוח: שכר וועט ער זיכער באקומען, אבער נישט דעם אייביגן קנין פון עולם הבא, וואס דאס קויפט מען בלויז מיט מעשים וואס ווערן געטון לשמה.
איין מאל איז א מענטש געקומען צום אדמו"ר און געבעטן מען זאל אויפהערן מיטן פארקויפן די מצוות אין בית המדרש. האט אים דער אדמו"ר געפרעגט פארוואס, האט ער געענטפערט: רבי, ס'איז שוין ממש א בזיון. די גבירים קומען אן, יעדער וויל ווייזן זיין געלט און זיין מעכטיגקייט, איינער שרויפט ארויף דעם פרייז כדי אונטערצודריקן דעם חבר, און דאס אלעס קומט פון גאווה און כבוד. עס ווערט דארט ממש ווי אויף א מארק, און עס ברענגט קריגערייען און כעס. אפשר זאל מען מבטל זיין די מכירות, און מאכן ווי אין די בתי מדרשים און מנינים פון אברכים, וואו מען גיט כיבודים כסדר הטוב און מען גיט פאר בני עליה באשטימטע עליות.
און מען פארציילט א מעשה ביי פתיחת ההיכל ראש השנה, אז א גוי איז אריינגעקומען אין שול. עס איז דארט געווען א גביר, פאזנאנסקי, וואס פלעגט שטענדיג אפקויפן פתיחת ההיכל פאר הויכע סכומים, און פלוצלונג האט דער גוי אנגעהויבן זיך מוסר עסק זיין מיט אים און זיך קריגן אויפן מקח. דער זאגט פופציג טויזנט רובל, און יענער זעכציג, זיבעציג, אכציג, ניינציג, ביז הונדערט טויזנט רובל. פאזנאנסקי האט אפגעלאזט די זאך, און דער גוי האט געווינען. האט דער גוי געפרעגט: וואס האב איך למעשה געקויפט? האט מען אים געזאגט: פתיחת ההיכל, מען דארף עפענען דעם ארון קודש. האט ער געזאגט: גיט עס פאר א צווייטן. האבן זיי אים געפרעגט: דו האסט דאך געקויפט, ווייסטו דען נישט וואס דו האסט געקויפט? האט ער זיי געענטפערט: איך ווייס נישט, אבער איך קען דאך פאזנאנסקי'ן, און אז ער לייגט אריין אזויפיל געלט אין עפעס, איז עס א זאך וואס לוינט זיך פאר דעם צו שלאגן און פארמעסטן.
און אינעם זעלבן ענין, האט מיר א איד דערציילט אז ער איז געווען אין א שול שבת ביי א בר מצווה, און א געוויסע פרוי האט ארויסגענומען א סמארטפאן און אנגעהויבן כאפן בילדער. האט איר א חבר'טע געזאגט: פרוי, דאס איז דאך א שול און ס'איז שבת, וואס טוסטו? האט זי איר געענטפערט: א שול? פריער האט איר דא געמאכט מכירות ווי אויפן מארק, און יעצט דערמאנסטו מיר אז ס'איז א שול? דאס הייסט, עס איז שוין דא דא א פתח פאר טענות.
און וואס האט דער אדמו"ר געענטפערט? ער האט אים געזאגט: ניין, לאז דעם מצב ווי ער איז, און נישט נאר צוליב דעם פינאנציעלן מצב פונעם הויף. פארשטיי, די מענטשן קומען אין בית המדרש כדי יעדער זאל קענען ווייזן זיין געלט, און אויב ער וועט עס דא נישט קענען טון, וועט ער עס גיין זוכן אין אנדערע פלעצער: ביי ליציטאציעס, אין בתי הימורים, אין פארבאטענע ערטער און אנדערע מרעין בישין. בעסער זאל ער שוין ווייזן זיין געלט אין בית המדרש. און מיט דעם פונקטליך פארנעמט זיך שלמה המלך: אלעס וואס קומט פאר אויף דער וועלט נעמט זיך פון קנאת איש מרעהו, און אוודאי איז בעסער ער זאל מקנא זיין זיין חבר אין ענינים פון מצוות און טון ווי אים, איידער אין מגושמ'דיגע זאכן. אבער צי איז דאס די שלימות? זיכער נישט. די שלימות איז אז דער מענטש זאל טון אלע זיינע מעשים לשם שמים.
א הערליכער ביאור אין דעם ענין געפינט מען אינעם כלי יקר אויף פרשת בראשית (ד, ג). דער פסוק זאגט "והבל הביא גם הוא מבכורות צאנו ומחלביהן", און דער כלי יקר פרעגט: וואס באדייט דאס ווארט "גם"? עס וואלט דאך געווען גענוג צו זאגן "והבל הביא מבכורות צאנו". ער שטעלט פאראויס אז פיל פרעגן וואס איז געווען די סיבה פארוואס הבל איז געשעדיגט געווארן, וואס קין איז דאך אויפגעשטאנען אויף אים און אים געהרג'עט, און מיר ווייסן דאך אז אין מיתה בלא חטא ואין ייסורים בלא עוון, און ס'איז נישט מעגליך אז ס'זאל אים אזויס פאסירן אן קיין שום עבירה. טייל זאגן אז הבל האט געקוקט אויף דער שכינה ווען זי האט אראפגענידערט אנצונעמען זיין קרבן, און ווי עס ווערט געברענגט אין משנת הגלגולים וויאזוי דאס פארבינדט זיך מיט זיינע שפעטערדיגע גלגולים, אבער דאס איז נישט דא דער פלאץ דערפאר.
אבער אינעם ספר צרור המור, פונעם הייליגן רבי אברהם סבע פון די גולי ספרד, שרייבט ער אז די תביעה אויף הבל איז געווען אויף דעם וואס ער האט זיך נישט אליין מתעורר געווען צו מקריב זיין א קרבן און באדאנקען דעם רבונו של עולם, און ווען ער האט שוין יא מקריב געווען, איז עס געווען נאר אלס נאכמאכעריי: "והבל הביא גם הוא", וויבאלד קין האט געברענגט, האט ער אויך געברענגט. דאס ווארט "גם" ווייזט אויף א חסרון, אויף נאכמאכן, אויף קנאת איש מרעהו. און כאטש וואס קנאת סופרים תרבה חכמה, און מען דארף דאס כסדר איבערחזרן אז עס איז זיכער א פאזיטיווער כח, איז דאס אבער נישט די תכלית. די תכלית איז צו טון פון אן אייגענער התעוררות און מיט א כוונה לשם שמים, נישט פון קנאה, און אפילו נישט קנאת סופרים. און ס'איז זייער מעגליך אז דאס איז די כוונה פון שלמה המלך דא: "וראיתי אני את כל עמל ואת כל כישרון המעשה כי היא קנאת איש מרעהו, גם זה הבל" - דאס איז דער "גם" וואס הבל איז דערין נכשל געווארן. אלעס וואס א מענטש טוט אויף דער וועלט צוליב קנאת איש מרעהו, דאס איז דער "גם" פון הבל, די מעשה פון הבל.
און דאס איז אויך וואס חז"ל זאגן אונז בנוגע דעם קרבן פון אדם הראשון, אז דער שור וואס ער האט מקריב געווען האט געהאט איין הארן אויפן שטערן, "שור מקרין מפריס". וואס איז דער טיפער געדאנק פון איין הארן? נאר אדם הראשון, ווען ער האט מקריב געווען זיין קרבן, האט נישט געהאט פון וועמען צו לערנען, און אז ער האט מקריב געווען, איז עס געווען פון אן אייגענער התעוררות. דאס איז דער באדייט פון איין הארן: ער איז נישט ענליך צו קיין שום אנדערע זאך און איז נישט קיין נאכמאכעריי פון קיינעם. איין איינציגער שור אויף דער וועלט, וואס קיינער פאר אים האט זיך נאך נישט מתעורר געווען צו מקריב זיין א קרבן, און דערפאר איז זיין קרבן אנגענומען געווארן לרצון.
און דערפאר שטייט "אדם כי יקריב מכם קורבן לה'". קוקט נאר ווי געוואלדיג: ווען דו קומסט מקריב זיין א קרבן, זאלסטו נישט מקריב זיין ווי הבל נאר ווי אדם, וואס האט זיך מתעורר געווען פון זיך אליין. און דאס מיינט "מכם", די התעוררות זאל קומען פון אייך אליין, און נישט דערפאר וואס ער האט געזען א צווייטן ברענגען און האט געזאגט איך וועל אויך ברענגען. דער וואס טוט צוליב קנאת איש מרעהו, "גם זה הבל", ווער עס טוט נאר א "גם", דאס איז הבל. נאר מען דארף זיין אזוי ווי אדם הראשון, אז די התעוררות זאל ארויסגיין פון אים אליין און מיט איר כח זאל ער מקריב זיין זיין קרבן. פלאי פלאים.
דער אמרי שפר איז מקדים און ערקלערט דעם פריערדיגן פסוק. שלמה המלך שפירט אז ס'וועט גלייך קומען א קשיא: וויאזוי קען ער לויבן דעם וואס איז נאכנישט געווען מער ווי די מתים וואס זענען שוין געשטארבן? אויב צוויי מענטשן גייען אין וועג און פאר זיי ליגט א גרויסער שטורמישער טייך וואס ס'איז פאראן א געוואלדיגע סכנה אריבערצוגיין, און מען זעט אז איינער געפינט זיך שוין אויפן צווייטן זייט פונעם טייך און דער צווייטער שטייט נאך ביים ערשטן ברעג און דארף נאך אריבערגיין, וועמען לויבט מען דעמאלטס? ווער וואלט מען געוואלט זיין? זיכער דער וואס געפינט זיך שוין אויפן צווייטן זייט, וואס האט שוין אריבערגעמאכט דעם טייך. אויב אזוי, דער וואס איז נאכנישט געבוירן געווארן דארף דאך נאך קומען אויף דער וועלט און דורכמאכן דעם שווערן און פארפלאנטערטן טייך פונעם לעבן, בעת דער וואס איז געשטארבן האט אים שוין דורכגעמאכט. וואס איז דא צו לויבן דעם וואס די גאנצע איבערגאנג שטייט נאך פאר אים?
אויף דעם ענטפערט שלמה אין אונזער פסוק: "ראיתי אני את כל עמל ואת כל כישרון המעשה כי היא קנאת איש מרעהו". און דא ליגט א געדאנק וואס איז אביסל טיפער, און ס'איז כדאי צו באמערקן. דער לשון פון "קנא" קומט קיינמאל נישט מיטן אות מ'. ער ערשיינט מיט א ב' אדער מיט "את": פלוני מקנא בפלוני, פלוני מקנא את אשתו, אבער נישט "מקנא מפלוני". אויב אזוי, וואס באדייט "קנאת איש מרעהו"?
נאר די מדה פון קנאה נעמט ארום דעם מענטש אין אלע הינזיכטן פונעם לעבן. דער פשוט'סטער אופן איז קנאה אין גשמיות'דיגע פארמעגנס: וואס פאר א שיינע הויז ער האט, וואס פאר א קאר ער פארמאגט, און ענליכע זאכן. אבער א מענטש קען אויך מקנא זיין יענעם אין השגות פון חכמה: פלוני האט משיג געווען תורה און חכמה און דערגרייכט מדריגות אין עבודת השם, און ער זאגט הלואי וואלט איך געווען אזוי ווי אים. דאס זענען צוויי אנדערע סארטן קנאה, און צווישן זיי איז פאראן א געוואלדיגער חילוק.
ווען איינער איז מקנא יענעם אין דער תורה וואס יענער האט משיג געווען, קען ער טון פונקט ווי אים: יענער האט זיך אריינגעלייגט אין תורה, וועל איך זיך אויך אריינלייגן, און ווי די תוספות זאגן אז ס'איז דער סדר פון די וואס גייען אין בית המדרש אז מען ווערט אן אדם גדול. אויב א מענטש וועט גיין אין בית המדרש און לערנען ווי געהעריג, קען ער משיג זיין תורה, שלמות און עבודת השם פונקט ווי יענער. אבער אין גשמיות'דיגן פארמעגן, וויפיל מענטשן פרובירן צו זיין ווי די גרעסטע גבירים, ווי די איינצלנע וואס האבן זוכה געווען צו עושר, און וויפיל עגמת נפש קומט ארויס דערפון! א מענטש קען זיך פלאגן זיין גאנץ לעבן און נישט דערגרייכן אפילו א ברעקל דערפון.
און פון דער צווייטער זייט איז דא דא א פאלקאמער היפוך. אין עשירות קען איך נישט זיין ווי דיר, אבער איך קען יא שעדיגן דיין עשירות: יענער האט געעפנט א געשעפט, און איך עפן אקעגן אים א קאנקורירנד געשעפט און שנײַד פרייזן. מען קען זיך מתווכח זיין צי סוף-כל-סוף וועל איך אויך דערלייגן און אפשר אין פיר חדשים ארום וועל איך אנקומען צו פשיטת רגל, ווייל מ'קען דאך נישט עקזיסטירן מיט אזעלכע פרייזן, אבער אן קיין ספק האב איך יענעם געשעדיגט. בעת אין חכמה קען איך זיין ווי דיר, אבער איך קען פון דיר גארנישט אראפנעמען. יענער האט דערגרייכט א שלימות, און איך קען זיין ווי אים אבער אים נישט פארמינערן.
און אפילו אין מצוות קען מען נישט פארמינערן. און אויב וועסטו זאגן: ער איז דאך געקומען מקיים זיין א מצוה און איך כאפ עס אים צו? אויך אין דעם האסטו גארנישט פארמינערט פון אים, ווייל היות ער האט געוואלט מקיים זיין און איז געווען אן אנוס און נישט מקיים געווען, מעלה עליו הכתוב כאילו עשאה. קומט אויס אז אין רוחניות קען מען פון קיין שום חבר גארנישט גורע זיין.
לויט דעם פארשטייט מען דעם חילוק צווישן "קנאת איש ברעהו" און "קנאת איש מרעהו". קנאה ברעהו מיינט אז איך וויל זיין אזוי ווי אים, און דאס געהערט אויך אין די רוחניות'דיגע ענינים: איך זע וואס עס איז דא אין דיר, און איך וויל אויך זוכה זיין צו תורה, צו עבודת השם און צו קירבת אלוקים. אבער "קנאת איש מרעהו" מיינט אז ער פירט אפ און נעמט אוועק פון יענעם, און דאס געהערט נישט אין ענינים פון שלימות, תורה און יראת שמים, נאר בלויז אין גשמיות'דיגע זאכן.
יעצט פארשטייען מיר די רייד פון שלמה המלך. אויב וואלט ער געזען מענטשן וואס פלאגן זיך דא מיט אן אמת'ער האראוואניע, אן עמל וואס ברענגט צו רוחניות, וואס זייער גאנצע קנאה איז בלויז כדי צו זיין ווי זייער חבר וואס איז אן עובד השם און לערנט תורה - א קנאה וואס פירט צו רוחניות'דיגע ענינים - דעמאלט וואלט ער געזאגט פארקערט: עס איז בעסער פאר די מתים וואס זענען שוין געשטארבן ווי פאר די וואס זענען עתיד צו געבוירן ווערן און האבן נאך נישט אריבערגעטרעטן דעם שטורמישן טייך, ווייל די וואס זענען געשטארבן האבן שוין אריבערגעמאכט די נסיונות פונעם עולם און זיי בייגעקומען מיט יראת שמים און קיום המצוות.
אבער די מציאות איז פונקט פארקערט. "אנוכי ראיתי את כל עמל" וואס בני אדם מוטשען זיך דערמיט, וואס איז נאר "כישרון המעשה", און איך רעד דאך נישט פון די רשעים גמורים נאר אפילו פון די בינוניים, וואס פלאגן זיך אין ארבעט וואו זיי לייגן אריין זייער כשרון און זייער מי, און איך האב געזען אז זייער גאנצע האראוואניע איז קנאת איש מרעהו: וויאזוי ארויסצונעמען פון יענעם און פארמינערן פון יענעם. איך וועל עפענען אקעגן אים, איך וועל אים צונעמען די קליענטן, און אלעס איז "מרעהו". דאס איז נישט קיין קנאה וואס איך מקנא דיר כדי צו טון ווי דיר און זיין אן עובד השם.
אויב אזוי, די וואס זענען אוועק פונעם עולם, זענען זיי דען גאנץ און פאלקאם? אוודאי נישט. זיי זענען דא אריבערגעגאנגען א וועלט וואס איז כולו קנאת איש מרעהו, וואס געהערט בלויז אין גשמיות'דיגע קנינים. קומט אויס אז זיי זענען דורכגעפאלן ביים אריבערגיין דעם טייך. בעת די וואס זענען נאך נישט אנגעקומען און האבן נאך נישט אריבערגעמאכט דעם טייך, האבן נאך א שאנס און ס'איז מעגליך אז זיי וועלן עס אריבערגיין מיט הצלחה. ווען עס וואלט געווען ווי אינעם משל, אז דער וואס גייט אריבער שטייט בשלום אויפן צווייטן ברעג לעבעדיג און מונטער, וואלט ער געווען בעסער ווי דער וואס איז נאך נישט אריבער און מען ווייסט נישט וויאזוי זיין מעשה וועט זיך ענדיגן. אבער דא איז פארקערט: די וואס זענען אריבער דעם טייך זענען דערטרונקען געווארן אינמיטן. דעריבער איז זיכער אז דער מצב פון די וואס זענען נאך נישט געבוירן איז פיל בעסער, ווייל אויף די וואס זענען שוין אריבער איז שוין באקאנט אז זיי האבן נישט מצליח געווען, און אויף די וואס קומען נאך קען מען נאך האפן אז זיי וועלן מצליח זיין.
דער אמרי שפר פירט אויס: נאכדעם וואס שלמה המלך האט געזען אז רוב מענטשן מוטשען זיך לריק און רוב פון זייערע טעג פארברענגען זיי אן קיין שום תועלת, טיילט ער איין די מענטשן אין דריי קאטעגאריעס. דער ערגסטער פון אלע איז "החיים אשר המה חיים עדנה": א מענטש וואס לעבט דא און מיט'ן שווייס פון זיין פנים עסט ער הבל וריק, וואס זיין גאנצע פלאג און אינוועסטירונג איז בלויז אין ענינים פון עולם הזה און נישט אין קיין רוחניות. זיין מצב איז דער ביטערסטער און ערגסטער פון אלע, ווייל דער טויט ווארט נאך אויף אים, און פאר זיין כעס - ווער קען דען שטיין.
בעסער פון אים זענען די מתים וואס זענען שוין געשטארבן, וואס כאטש דעם טויט האבן זיי שוין אריבערגעמאכט און זענען ארויף פון טיט היוון, און דער טויט וועט שוין אין זיי נישט שיסן זיינע פיילן. און פונדעסטוועגן זענען זיי נאך נישט בשלימות, ווייל זיי דארפן נאך אלץ שטיין צום משפט, און גיי ווייס וויאזוי זייער משפט וועט זיך אויסלאזן. דארט וועלן זיי זען דעם אמת'ן וועג פונעם לעבן, און מעגליך אז זיי וועלן דארפן דורכגיין פילע יארן פון זיכוכים און גיהנם כדי נתקן צו ווערן.
און טוב משניהם אשר עדן לא היה: בעסער פון דעם וואס לעבט און פון דעם וואס איז געשטארבן און איז שוין אריבער דעם טויט, איז דער וואס איז נאך ביז יעצט נישט געווען, ווייל פאר אים זענען אלע טויערן אפן און אלע מעגליכקייטן זענען אפן. ער קען זיין א צדיק און אן עובד השם, היות ער איז נאך נישט געקומען אויף דער וועלט, און דעריבער איז זיין מצב בעסער און געלונגענער פון אלע פריערדיגע מצבים.
שלמה המלך שטעלט פאר אונדז דריי דרגות: די לעבעדיקע, די מתים, און דער וואס איז נאכנישט געקומען אויף דער וועלט, און דער משובח'דיגסטער פון זיי איז דער וואס האט נישט געזען דעם שלעכטן מעשה וואס ווערט געטאן תחת השמש; און אויף אים האבן חז"ל געדרשנט די אלף דורות וואס זענען ארויפגעגאנגען במחשבה און זענען נישט באשאפן געווארן, און פון דאנעט איז די ראיה צו דעם וואס מ'האט נמנו וגמרו שנוח לו לאדם שלא נברא. און דער טעם דערפון ווערט ערקלערט אינעם קומענדיקן פסוק: די גאנצע מיה און דער גאנצער כשרון המעשה פונעם מענטש ווערן געטריבן פון קנאת איש מרעהו, און נישט בלויז אין גשמיות'דיגע קניינים, נאר אפילו אין מצוות, וואס ווערן געטאן שלא לשמה. דער רמב"ם און דער כלי יקר לערנען אונדז אז דער עיקר איז די אייגענע התעוררות און לשם שמים: נישט "והבל הביא גם הוא", נאר "אדם כי יקריב מכם", אז די התעוררות זאל קומען מכם, פון אייך אליין. און כל זמן דער מענטשנ'ס עמל איז "מרעהו", צו פארמינערן פון זיין חבר אין גשמיות'דיגע קניינים, ווער עס איז שוין אריבער דעם טייך פונעם לעבן איז דורכגעפאלן, און דערפאר דער וואס איז נאכנישט געקומען אויף דער וועלט און אלע טויערן זענען נאך אפן פאר אים, איז זיין מצב דער בעסטער פון אלעמען.