הקדמה: איין פסוק - א גאנצע וועלט פון ביאורים
ווי עס איז שוין דערמאנט געווארן, האט דער מלבי"ם נישט פארפאסט קיין פולן פירוש אויף מגילת קהלת, אבער אין זיין ספר "ארץ חמדה" טוט ער מבאר זיין עטליכע פסוקים פונעם ספר. דעם פסוק פאר אונז טוט ער מבאר זיין מיט גרויס אריכות, און פון דעם עפנט זיך א גאנצער שער צו פארשטיין די תכלית פונעם מענטש אויף דער וועלט. מיר וועלן גיין אין זיינע טריט, און צולייגן דערצו די ווערטער פונעם זוהר, די מדרשים און די מפרשים וואס זענען געזאגט געווארן אויף דעם זעלבן פסוק.
וְשַׁבֵּחַ אֲנִי אֶת־הַמֵּתִים שֶׁכְּבָר מֵתוּ מִן־הַחַיִּים אֲשֶׁר הֵמָּה חַיִּים עֲדֶנָה׃ - און איך לויב די טויטע וואס זענען שוין געשטארבן, מער ווי די לעבעדיגע וואס לעבן נאך ביז איצט.
די תכלית פון דער נשמה - די מיתה
זאגט דער מלבי"ם: די נשמה קומט אויף דער וועלט כדי צו דינען דעם אויבערשטן. און וואס איז די תכלית פון דער נשמה אויף דער וועלט? ווי מאדנע עס זאל נאר קלינגען - איר תכלית איז צו שטארבן. דאס לעבן איז נישט די תכלית; די תכלית איז דער טויט. דער עיקר תכלית פון דער נשמה איז צוריקצוקערן צו בית אביה כנעוריה, צום הויז פון איר פאטער ווי אין אירע יונגע יארן.
און ווי אזוי דרינגט דאס דער מלבי"ם ארויס? יעדע זאך אויף דער וועלט גייט צו איר תכלית און שאפט אין דער ריכטונג פון איר תכלית. א מענטש וואס גייט ארויס פון שטוב גייט צו דער תכלית פאר וועלכער ער איז ארויסגעגאנגען - אין בית המדרש אדער צום ארבעטס-פלאץ; א מענטש וואס זעצט זיך אריין אין זיין אויטא פארט צו זיין תכלית. און אלעס וואס ריקט זיך פאראויס אויף דער וועלט - ריקט זיך אין דער ריכטונג פון דער תכלית. און וואס פאסירט פון דעם מאמענט וואס דער מענטש ווערט געבוירן? פון יענער רגע הייבט זיך אן א ציילונג צוריקוועגס, און ער ריקט זיך נענטער צום טויט. מוז דאך זיין, אז דאס איז די תכלית.
און מיט דעם ווערט פארטייטשט די גמרא אין ברכות (י"ז) אז רבי מאיר פלעגט מסיים זיין ספרא דאיוב און זאגן: "סוף אדם למות". וואס מיינט "סוף"? סוף מיינט תכלית - די תכלית פון א זאך איז איר סוף. אויב אזוי, איז די תכלית די מיתה, און דאס איז וואס מען האט געזאגט "כי הכל למיתה הן עומדים": דער מענטש איז באשטימט נסתלק צו ווערן פון דער וועלט. נאר די מיתה איז נישט קיין תכלית פאר זיך אליין, נאר איר באדייט איז די יציאת הנשמה פון דער וועלט און איר פאראייניגונג מיטן אין סוף - דאס איז די תכלית פונעם מענטש.
און נאך א ראיה: ווען דאס לעבן וואלט געווען די לעצטע תכלית, פארוואס איז נישט פאראן קיינער וואס איז אנגעקומען צו איר און קיינער וואס האט איר משיג געווען? אפילו אויב מען וועט זאגן חנוך אדער אליהו - וואו זענען זיי? וואס פארא תכלית איז דאס וואס קיינער גרייכט נישט צו איר? בעל כרחך אז די תכלית איז די מיתה, און צו איר קומט יעדער אן אין זיין סוף.
טוב שם משמן טוב
לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם, קען מען פארשטיין דעם מאמר חז"ל: אשרי מי שגדל בתורה ונפטר בשם טוב. און אויף דעם האט שלמה המלך געזאגט "טוב שם משמן טוב". ווען דער עיקר וואלט געווען דער קיום הגוף, וואלט זיך דער מענטש נישט געריקט אין יעדער רגע נענטער צום טויט; בעל כרחך אז דער עיקר איז דער קיום הנפש. "טוב שם" - דאס איז דער קיום פון דער אייביגער נשמה, דער אייביגער שם וואס בלייבט פון אים אויף יענער וועלט. און "שמן טוב" - דאס איז שמן האפרסמון מיט וועלכן מען פלעגט באשמירן די מתים כדי אפצוהיטן דעם גוף. עס איז בעסער פארן מענטש ער זאל נסתלק ווערן פון דער וועלט און עס זאל בלייבן פון אים א שם טוב אויף אייביג, איידער זיין גוף זאל דא געהיטן ווערן מיט גוטן אויל.
און דער באווייז דערויף אז די תכלית איז די פטירה: "ויום המוות מיום היוולדו". פון ווען אן הייבט זיך אן דער יום המוות? שוין פון דעם טאג וואס ער ווערט געבוירן. פון דער מינוט וואס ער ווערט געבוירן הייבט זיך אן די ציילונג צוריקוועגס - נאך א טאג, נאך א יאר, און אין יעדן איינציגן טאג קומט ער נענטער צו דער מיתה.
הולך אדם אל בית עולמו - און פארוואס די מספידים?
לויט דעם, זאָגט דער מלבי"ם, דאַרף זיך אַ מענטש נישט באַטריבן ווען אַ מענטש שטאַרבט אָפּ, און זיכער ווען אַ תלמיד חכם גייט אַוועק בשם טוב מן העולם - אַדרבה, ער קערט זיך אום צו זיין אָרט פון מנוחה און פאַראייניקט זיך מיטן בורא יתברך. נאָר עס שטייט דאָך "כי הולך אדם אל בית עולמו וסבבו בשוק הסופדים", לכאורה איז דאָס אַ סתירה: אויב אַ מענטש גייט צו זיין אייביק הויז, צו זיין נאַטירלעכן אָרט, פאַרוואָס "וסבבו בשוק הסופדים"? פאַרוואָס דאָס געוויין און דער צער? און אויף דעם האָבן חז"ל געזאָגט "טוב ללכת אל בית אבל מלכת אל בית משתה". און דאָס צו ערקלערן, ברענגט דער מלבי"ם אַ משל.
דער משל פונעם סוחר וואָס האָט חתונה געהאַט אויף אַ חודש
אַ מענטש איז געקומען צו ווייטע אינדזלען אין ים צו האַנדלען דאָרט פאַר אַ חודש טעג און דערנאָך זיך אומקערן אַהיים. ווען ער איז אָנגעקומען, האָט ער זיך דאָרט פאַרקנאַסט מיט אַ פרוי און זי גענומען אויף דער צייט פון זיין פאַרבלייבן, און ער האָט געמאַכט אַ סעודת אירוסין מיט אַ גרויסער שמחה. איז דאָרט פאַרבייגעגאַנגען אַ פּיקח און געזען די גרויסע שמחה און די טענץ וואָס מען האָט געמאַכט ביים משתה. האָט ער גענומען די משתתפים פונעם משתה און זיי געפירט צום ים-ברעג, און געוויזן ווי אַנדערע סוחרים, וואָס זענען געקומען אַ חודש פריער, קערן זיך שוין אום צו זייער היים - און זאָלט איר וויסן אַז אויך דער דאָזיקער מענטש, נאָכן פאַרלאַוף פונעם חודש, וועט זיך אומקערן צו זיין הויז. זיין גאַנצער דערלויבעניש איז בלויז אויף איין חודש, און דערנאָך פאָרט ער צוריק אַהיים. "ולשמחה מה זו עושה?" - און זייער שמחה איז פאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַבלות.
אַזוי, זאָגט דער מלבי"ם, איז דער מענטש וואָס קומט אין דער אַכסניה וואָס הייסט עולם הזה. ער קומט נישט אויף לאַנג, און ער נעמט דאָ אַ פרוי און פרייט זיך - אָבער אויב ער לייגט צו זיין האַרץ אַז דאָס אַלץ שטייט אויסצוגיין און זיך צו ענדיקן, און אחרית שמחה תוגה, און צום סוף וועט ער מוזן זיך אומקערן צו זיין הויז - וועט ער נישט מרבה זיין בשמחה, ווייל ער ווייסט אַז די זאַך האַלט ביים ענדע.
ווי לן דמיתנן
און דאָס איז געווען דער אמתער בליק פון חכמי ישראל. די גמרא אין ברכות (ל"א) דערציילט אַז רבנן האָבן געזאָגט צו רב המנונא זוטא ביי דער חתונה פון מר בריה דרבינא: "לישרי לן מר" - זאָל מר אונדז זינגען. איז ער אויפגעשטאַנען און געזאָגט צו זיי: "ווי לן דמיתנן, ווי לן דמיתנן" - אוי צו אונדז אַז מיר גייען שטאַרבן. דאָס איז זיין געזאַנג ביי דער חתונה! און וואָס האָט ער געוואָלט דערמיט זאָגן? זיי צו דערמאָנען אַז די שמחה איז נישט קיין אייביקע.
די גמרא ברענגט אַז פיל מאָל פלעגט די שמחה אַרויסגיין פון די ראַמען, אַז די שמחה איז שוין אַריבער דעם גוטן געשמאַק, און דעריבער ווערט דערציילט וועגן אַ חכם וואָס האָט גענומען אַ טייער כלי וואָס איז געווען ווערט אַן אוצר און האָט עס צעבראָכן - כּדי צו שאַפֿן אַ שרעק, אַז דער מענטש זאָל פאַרשטיין: שמחה - יאָ, אָבער "וגילו ברעדה". אַזוי אויך דאָ: אַ פּנים ער האָט געזען אַז די שמחה איז אַ ביסל אַריבער די מאָס, האָט ער זיי געזאָגט - רבותי, פאַרגעסט נישט דעם תכלית, פאַרגעסט נישט אַז צום סוף מוז דער מענטש צוריקגעבן דאָס לעבן, מיר זענען דאָ נאָר צייטווייליק. די גאַנצע שמחה איז ניט אַנדערש ווי די שמחה פונעם סוחר וואָס איז געקומען חתונה האָבן אויף איין חודש און דערנאָך זיך אומקערן צו זיין אָרט.
לב חכמים בבית אבל
און דאָס איז דער טייטש פון "לב חכמים בבית אבל ולב כסילים בבית שמחה". דער חכם, אַפילו ווען ער געפינט זיך ביי אַ חתונה, איז זיין האַרץ אין בית אבל: ער ווייסט אַז דאָס האַלט ביים ענדע, אַז אַלץ וואָס איז דאָ איז נאָר צייטווייליק, און מען דאַרף אויסנוצן די צייט. דער כסיל ווידערקאָל איז די גאַנצע צייט אין שמחות, אין פאַרוויילונגען, אין הנאות און תאוות, און ער זעט נישט פאַר די אויגן אַז אַלץ גייט זיך ענדיקן. ער כאַפּט נישט אַז אין יעדן סופּערמאַרקעט איז דאָ צום סוף אַ קאַסע. ער לעבט אין אַן אומאויפהערלעכער פייערונג, אָן צו פאַרשטיין דעם באַגריף פון דער צייט ווען דער מענטש דאַרף נפטר ווערן מן העולם.
"מלכת אל בית משתה" - אַ וואונדערבאַרער פירוש
און אויף דעם זאָגט שלמה "טוב ללכת אל בית אבל מלכת אל בית משתה". ערקלערט דער מלבי"ם: די כוונה איז "מלכת מבית משתה" - ווען דו האָסט געענדיקט גיין צום בית המשתה און ביסט אַרויסגעגאַנגען פון דאָרט, דעמאָלט גיי צום בית אבל. דאָס הייסט: בלייב נישט די גאַנצע צייט אין בית המשתה, טראַכטנדיק אַז דאָס לעבן איז אַן אומאויפהערלעכער יום-טוב, נאָר גיי צום בית אבל - געדענק אַז צום סוף מוז דער מענטש נפטר ווערן מן העולם, און געדענק אַז אַלע הנאות דאָ זענען בלויז צייטווייליק.
דער משל פונעם רייזנדן צום אָרט פון תענוגים
און דער מלבי"ם גיט אַ משל: אַ מענטש האָט געהערט אַז עס איז פֿאַראַן אַן אָרט וווּ עס געפֿינען זיך אַלע תּענוגים פֿון דער וועלט, און דאָרט וועט ער זיך מחי' זײַן מיט יעדן עונג, האָט ער פֿאַרלאָזט זײַן היים אַרויסצוגיין צו יענעם אָרט זיך דאָרט צו פֿאַרגעניגן אין נעם עולם. נאָר וואָס דזשע, ער האָט נישט קיין געלט צו אויסגעבן אין יענעם אָרט. וואָס דאַרף ער טאָן? אונטערוועגנס דאַרף ער זוכן אַ פּרנסה: זײַן אַ געהילף פֿאַרן בעל־עגלה וואָס פֿירט אים, באַקומען עטלעכע גראָשנס, נעמען אויף זיך מלאכות אויפֿן וועג כּדי ער זאָל דאָרט קענען הנאה האָבן. פּונקט ווי יענע ישׂראלים וואָס פֿלעגן נעמען אַ ראַנצל נאָכן מיליטער און פֿאָרן קיין גאָאַ און קאַטמאַנדו און אַלע יענע ערטער - זיי האָבן זיך פֿון עפּעס געדאַרפֿט דערנערן, פֿאַרקויפֿן בילדער און טאָן עפּעס אַ האַנדל, כּדי צו דעקן די קאָסטן פֿון ווײַטערדיקן רײַזע. װאָרום אַז נישט, פֿון וואָס וועט ער דאָרט לעבן?
אָבער דער דאָזיקער מענטש, וואָס גייט צום אָרט פֿון די הנאות, האָט גאָרנישט געטאָן אויפֿן וועג: ער האָט זיך נישט אָנגעשטרענגט, נישט געאַרבעט, נישט גענומען קיין שום אַרבעט זיך אָנצוטרעטן מיט איר, ווײַל זײַן קאָפּ איז געווען פֿאַרטאָן בלויז אין די הנאות וואָס וועלן דאָרט זײַן. זאָגט דער מלבי"ם: ער איז דאָך אומזיסט אַרויס פֿון זײַן הויז, ווײַל ער איז נישט אָנגעקומען צום אָרט פֿונעם עונג און האָט בכלל נישט זוכה געווען דאָס צו זען. ס'איז אַ ספֿק צי ער וועט אָנקומען - וואָרום צו אָנקומען דאַרף מען געלט און עמעצן וואָס זאָל אים פֿירן; און אויב ער וועט אָנקומען, מיט וואָס וועט ער באַצאָלן און ווי אַזוי וועט ער אַרײַנגיין? און אַזוי ווי דער מליץ זאָגט: "אם קצר מסעי ומהלכי אל מחוז החפץ, מי יובילני במעברות כי ארכו לי שם הימים?" - אַפֿילו פֿאַר די איבערפֿאָרן, אַפֿילו בלויז אָנצוקומען אַהין, דאַרף איך דעקונג און זכותים.
און ווען דער מענטש פֿאַרשטייט די זאַכן, לייגט ער זיך גוט אַרײַן דאָ, אין עולם הזה, וואָס איז דער וועג. ער זאָל נישט פֿאַרברענגען זײַן צײַט אויפֿן וועג מיט הבלים און נאַרישקייטן, בעת ער קען דאָ אינוועסטירן כּדי ווען ער וועט אָנקומען צום מחוז החפץ - וואָס דאָס איז די תּכלית - זאָל ער דאָרט קענען הנאה האָבן און זיך מחי' זײַן. קומט אויס אַז מיר האָבן נישט קיין ענין אין אריכות ימים פֿאַר זיך אַליין, נאָר אַלץ וואָס געפֿינט זיך דאָ איז בלויז אַ מיטל אָנצוקומען צום אָרט פֿונעם עונג.
און אויב איר וועט פֿרעגן: וואָס איז בעסער - צו לעבן דאָ אַ קורץ לעבן און דאָרט אַ לאַנג לעבן, צי צו לעבן דאָ אַ לאַנג לעבן און דאָרט אַ קורץ לעבן? האָט עמעצער אַ ספֿק? זיכער איז בעסער צו לעבן דאָ אַ קורץ לעבן און זוכה זײַן דאָרט צו אַ פֿולקאָמען אייביקייט, איידער צו לעבן דאָ מיט אריכות ימים און אָנקומען אויבן מיט ווייניק זכותים. איז דאָך מוכרח אַז דער עיקר איז דער טויט, וואָס דאָס איז די קרבת אלוקים נאָך די הונדערט און צוואַנציק יאָר, און דאָס לעבן פֿונעם מענטש דאָ איז נישט די עיקר זאַך.
עמל הכסילים תיגענו
און ווידער דער כּסיל, וואָס פֿאַרברענגט זײַנע אַלע יאָרן אויפֿן וועג און קומט נישט אָן צו זײַן מחוז חפצו, אויף אים זאָגט קהלת (י', ט"ו): "עמל הכסילים תיגענו כי לא ידע ללכת אל עיר". וואָס טוט ער דאָ אויף דער וועלט? ער האָרעוועט, און די דאָזיקע מיה מאַטערט אים אויס, און ער ווייסט נישט ווי צו גיין צו דער שטאָט - ער פֿאַרשטייט נישט אַז ס'איז פֿאַראַן אַ ציל, און ווייסט נישט ווי אַזוי מ'קומט אַהין און טרעט זיך נישט אָן דערפֿאַר. אַזוי איז דער ענין פֿון דער נשמה: זי קומט אַהער אָנצוקלײַבן מעשׂים טובֿים, זי זאָל האָבן הוצאות הדרך כּדי זי זאָל קענען אָנקומען צו דער שטאָט, צום ענדגילטיקן אָרט וואָס דאָס איז גן עדן, און דער מענטש פֿאַרברענגט זײַנע טעג אין הבל וריק און קומט נישט אָן צו זײַן מחוז חפץ.
צדיקים שנפטרו בצעירותם
און אַנטקעגן אים דער צדיק, אַפֿילו אויב ער האָט אויסגעפֿירט זײַן שליחות אין קורצע טעג - ער איז נפֿטר געוואָרן אין עלטער פֿון דרײַסיק, פֿערציק אָדער צוואַנציק יאָר. און ס'איז דאָך געווען אַזעלכע צדיקים: דער אַר"י ז"ל איז נסתלק געוואָרן בצעירותו, דער רמ"א איז נסתלק געוואָרן בצעירותו, דער רמח"ל איז נסתלק געוואָרן בצעירותו, און פֿילע גדולים וטובֿים זענען נפֿטר געוואָרן אין זייער יוגנט. און וואָס האָבן זיי אונדז איבערגעלאָזט? נכסי צאן ברזל פֿאַר דורות! די דאָזיקע מענטשן האָבן באַוויזן אין אַזאַ קורצער צײַט דאָס וואָס אַנדערע באַווײַזן נישט אין הונדערטער יאָרן. וועלן מיר דען זאָגן אַז זייער לעבן איז געווען ערגער צוליב דעם וואָס זיי האָבן געלעבט אַ קורצע צײַט? אַדרבה, ער האָט פֿאַרענדיקט די עבֿודה געשווינד און קען שוין גלײַך צוגיין מקבל זײַן זײַן שׂכר. דאָס לעבן דאָ איז נישט די תּכלית, די תּכלית איז דאָרט. בעסער איז פֿאַר אַ מענטש צו לעבן דאָ אַ קורץ אָבער פֿול און הייליק לעבן אין רוחניות, איידער אַ לאַנג און ליידיק לעבן.
און דאָס איז ענלעך צו וואָס מ'זאָגט אין מדרש שיר השירים אויף רבי בון: "יגע ומצא תלמיד זה לעשרים ושמונה שנה מה שלא מצא תלמיד אחר במאה שנים". ער דאַרף נישט לעבן הונדערט יאָר - עס איז אים גענוג אַכט און צוואַנציק, אין וועלכע ער האָט משלים געווען דאָס וואָס אַנדערע דאַרפֿן דערצו הונדערט יאָר.
ביאור הפסוק לאור זה
און איצט וועלן מיר פֿאַרשטיין די ווערטער פֿון שלמה המלך. "ושבח אני את המתים" - ווער זענען די מתים? די וואָס לויטן יושר איז איצט זייער צײַט צו שטאַרבן, ווײַל זיי האָבן שוין משלים געווען זייערע מעשׂים און עס איז מער נישטאָ קיין טעם זיי זאָלן בלײַבן דאָ. "שכבר מתו" - זיי זענען מער געלויבט "מן החיים אשר המה חיים עדנה", פֿון די וואָס לעבן נאָך צוליב דעם וואָס זיי האָבן נאָך נישט משלים געווען זייער עבֿודה און זיי האָבן נאָך פֿיל צו פֿאַרענדיקן. פֿיל בעסער איז צו שטאַרבן אין קיצור ימים ווען מען איז גאַנץ, איידער צו האָבן אריכות ימים מחמת מען האָט נאָך נישט פֿאַרענדיקט, און מען גיט אים נאָך אַ יאָר און נאָך אַ יאָר - אפֿשר וועט ער דאָך משלים זײַן.
און זיכער איז בעסער אַז אַ מענטש זאָל לעבן אַ לאַנג לעבן און צולייגן דערין נאָך און נאָך צו עבֿודת השם; הרי אַפֿילו משה רבינו בשעת זײַן פּטירה האָט נישט געוואָלט פֿאַרלאָזן די וועלט, ווײַל ער האָט געקענט דאָ ווײַטער אָנגיין און מוסיף זײַן אין עבֿודת השם. אָבער ווען די פֿראַגע איז וואָס איז בעסער - צו שטאַרבן אין קיצור ימים בשלמות, צי מאריך ימים זײַן ווײַל מען האָט נאָך נישט פֿאַרענדיקט - אויף דעם איז געזאָגט געוואָרן "ושבח אני את המתים": פֿיל מער געלויבט איז דער וואָס שטאַרבט אין קיצור ימים און האָט זיך באמת משלים געווען, און איז דערגאַנגען צו אַ מדרגה אַז ער דאַרף שוין מער נישט בלײַבן דאָ.
"לא יהיה משם עוד עול ימים וזקן" - א זקן וואס איז א נער
און לויט דעם ערקלערט דער מלבי"ם א וואונדערבארע זאך אינעם פסוק אין ישעיה (ס"ה, כ'): "לא יהיה משם עוד עול ימים וזקן אשר לא ימלא ימיו, כי הנער בן מאה שנה ימות והחוטא בן מאה שנה יקולל". לכאורה איז עס נישט פארשטענדליך: וואס מאכט עס אויס צי ער איז אן עול ימים צי א זקן - ס'איז דאך דער כוונה אז ס'זאל נישט זיין קיינער וואס וועט נישט אנפילן זיינע טעג, יעדער וועט אנפילן זיינע טעג. און נאך מער, ווען מען איז מדקדק אין די טעמים, נאך דעם ווארט "וזקן" איז דא א זקף גדול, וואס דאס איז ווי א פסיק. און לכאורה וואלט מען געדארפט מאכן דעם הפסק נאך "עול ימים": "לא יהיה משם עוד עול ימים, וזקן אשר לא ימלא ימיו". אבער דער כתוב פארבינדט: "עול ימים וזקן" - און הערשט דעמאלט שטעלט ער זיך אפ.
ערקלערט דער מלבי"ם: אין אונזער צייט קען זיך מאכן א זקן וואס איז אן עול ימים. ווי אזוי? אזוי ווי עס שטייט "ושנות חיים ושלום יוסיפו לך", און חז"ל פרעגן: צי זענען דען פאראן יארן וואס זענען נישט פון לעבן? נאר עס זענען דא טעג פון בטלה, און זיי ווערן אנגערופן טעג פון מיתה און ווערן נישט פאררעכנט. קומט אויס אז עס איז פאראן א זקן וואס איז א נער: קלויב צונויף אלע מצוות וואס ער האט געטאן - איז ער אלט זיבן יאר. ער איז א זקן אין יארן, אבער וויפיל האט ער באמת געארבעט פונעם גאנצן לעבן?
און אזוי ווי יענע מעשה וועגן א מענטש וואס איז אנגעקומען אין א שטעטל און האט געזען דעם בית הקברות: דער איז געשטארבן אין עלטער פון אכט יאר, יענער ביי צוועלף, יענער ביי זעקס, יענער ביי פינף. האט ער געזאגט: מסתמא זענען דא דא מגפות, עס איז אן עיר אוכלת יושביה. האבן זיי אים געזאגט: חס ושלום, גארנישט אזוינס. דאס וואס מיר שרייבן אויף דער מצבה איז נישט דער עלטער אין וועלכן ער איז נפטר געווארן, און מיר רעכענען נישט די יארן וואס ער האט סתם געלעבט. וועמען אינטערעסירט וויפיל ער האט געגעסן, וויפיל ער האט געטרונקען און וויפיל ער האט געשלאפן - זענען דאס דען חיים? נאר וויפיל יאר האט ער באמת געלעבט: וויפיל ער האט געדאווענט, וויפיל ער האט געלערנט תורה, וויפיל ער האט מקיים געווען מצוות. דאס רעכענען מיר. און דערפאר ביי דעם זיבן יאר, און ביי יענעם צוועלף, און ביי יענעם פופצן - דאס איז וואס ס'איז ראוי צו רעכענען.
אויב אזוי, אין אונזער צייט איז מעגליך א זקן וואס איז אן עול ימים: א זקן אין יארן, אבער מצד זכותים און מצוות איז ער נאך א נער. אבער זאגט דער נביא: לעתיד לבוא וועט נישט אזוי זיין. עס וועט מער נישט זיין קיין "עול ימים וזקן" - דאס הייסט א זקן וואס איז אן עול ימים. עס וועט נישט זיין קיין מצב אז א מענטש זאל זיין אלט אין יארן און יונג אין מצוות; ווער עס וועט זיין א זקן אין יארן וועט זיין פול מיט תורה און מצוות, ווייל "מלאה הארץ דעה את השם" און יעדער וועט זיין עובדי השם. און אדרבה - "הנער בן מאה שנה ימות": אפילו א נער וואס וועט שטארבן וועט מען זאגן אויף אים אז ער איז געשטארבן ווי א בן מאה שנה, אזוי ווי מען האט געזאגט אויף רבי בון אז ביי אכט און צוואנציג יאר האט ער משיג געווען וואס א צווייטער האט נישט משיג געווען אין הונדערט יאר.
און אזוי האט געזאגט רבי אלעזר בן עזריה "הרי אני כבן שבעים שנה". וואס מיינט "כבן שבעים"? זאגט דער רמב"ם אז ער האט זיך געמוטשעט און געפלאגט און געעמלט אין תורה, און אין עלטער פון אכטצן יאר האט ער שוין געהאט ווייסע האר ווי א מענטש וואס איז אלט געווארן און איז א בן שבעים. זעט מען דאך אז א מענטש קען זיין אין א גאר יונגן עלטער און שוין זיין ווי א זקן אין זיינע זכותים, און פונעם צווייטן זייט קען ער זיין אלט אין יארן און אין זיינע זכותים נאך אלץ יונג.
קומט אויס דער סך-הכל פון די זאכן: "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - איך לויב די וואס האבן שוין משלים געווען זייערע מעשים און זענען נפטר געווארן אפילו מיט קיצור ימים, "מן החיים אשר המה חיים עדנה" - וואס ציען נאך אלץ די יארן ווייל זיי האבן נאך נישט משלים געווען. און מיט דעם קומט דער כתוב דיר זאגן: דער תכלית איז נישט דאס לעבן נאר די מיתה, דער תכלית איז די דביקות אין באשעפער.
פארוואס דער מענטש איז פארטריבן געווארן פון גן עדן
אויף דעם אופן האט דער בעל נפש החיים ערקלערט די קשיא: וואס איז געווען דער חשש צוליב וועלכן דער הקדוש ברוך הוא האט פארטריבן דעם מענטש פון גן עדן נאכדעם וואס ער האט געגעסן פון עץ הדעת - "פן ישלח ידו ולקח גם מעץ החיים ואכל וחי לעולם"? און לכאורה, איז דען די אויג פונעם הקדוש ברוך הוא צר אז ער זאל לעבן אויף אייביג? וואס איז שלעכט דערמיט? נאר מיט דעם וואלט ער קיינמאל נישט געקומען צו זיין תיקון. נאכדעם וואס דער מענטש איז פארגרובט געווארן אין גשמיות, איז זיין תיקון דורך דעם וואס ער ווארפט אראפ זיין גוף און דער גוף ווערט פארפוילט אין שטויב, און דעמאלט וועט דער גייסט צוריקקערן צו גאט וואס האט אים געגעבן. און אויב וואלט ער געגעסן פונעם עץ החיים, וואלט ער קיינמאל נישט משלים געווען זיין תיקון, ווייל זיין נפש וואלט קיינמאל נישט אנגעקומען צו איר תכלית - און דער תכלית, לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם, איז דער טויט, דאס אנקומען צו אים יתברך. און דערפאר האט דער הקדוש ברוך הוא אים צוריקגעהאלטן פון עסן פונעם עץ החיים, כדי אז צום סוף זאל ער אנקומען צו זיין תכלית ביי זיין פטירה.
די דריי סיבות צו דער פטירה פון א צדיק
נאך א הסבר האט דער מלבי"ם אויפן פסוק. חז"ל האבן אונז מגלה געווען אז דער צדיק ווערט נפטר צוליב איינע פון דריי סיבות. די ערשטע סיבה - כדי מכפר צו זיין אויפן עוון הדור. ווען עס זענען דא עוונות אינעם דור און עס פעלט אויס א כפרה, נעמט דער הקדוש ברוך הוא א צדיק, בבחינת "מחצת ראש על ארץ רבה". מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם: "ידין בגוים מלא גויות" - ווען דער הקדוש ברוך הוא משפט די אומות, איז מלא גוויות, א קליינער צונאמי און דריי הונדערט טויזנט מענטשן. אבער ביי כלל ישראל - "מחץ ראש": דער הקדוש ברוך הוא נעמט איין ראש, איין צדיק וואס איז שקול כנגד טויזנטער און רבבות.
און ווי באקאנט און מפורסם, האט דער באבא סאלי געזאגט אז מען האט אים צוגעזאגט מן השמים אז ער וועט זוכה זיין צו זען די ביאת המשיח. פאר זיין פטירה האבן אים זיינע מקורבים געפרעגט: דער רב האט דאך געזאגט אז ער וועט זוכה זיין צו זען ביאת המשיח? האט ער זיי געזאגט: ריכטיג, אבער מען האט מיך געפרעגט פון הימל - צי ווילסטו אז א דריטל פון דער וועלט זאל שטארבן? כדי משיח זאל יעצט קומען מוז א דריטל פון דער וועלט שטארבן. האב איך זיי געזאגט: ניין. איך האב ענדערש ליב צו נסתלק ווערן פונעם עולם און ס'זאל נישט שטארבן א דריטל פון דער וועלט. זעט מען דאך דעם "מחץ ראש על ארץ רבה".
די צווייטע סיבה: אפילו אויב עס איז נישט קיין כפרה אויף די עבירות פונעם דור, ווערט אמאל דער צדיק אוועקגענומען כדי ער זאל נישט צוקוקן די צרה פונעם דור. וויבאלד עס שטייט צו קומען א גרויסע צרה, נעמט דער הקדוש ברוך הוא דעם צדיק פריער, כדי ער זאל נישט צוקוקן די צרה וואס קומט אויף כלל ישראל.
די דריטע סיבה: כדי דער צדיק זאל נישט מגין זיין אויפן דור. און דאס איז ענליך צו דעם וואס עס שטייט אין ישעיה: "פגעת את שש ועושה צדק בדרכיך יזכרוך, הן אתה קצפת ונחטא בהם עולם ונִוָּשֵׁעַ, ונהי כטמא כולנו וכבגד עדים כל צדקותינו, ונבל כעלה כולנו ועווננו כרוח ישאנו, ואין קורא בשמך מתעורר להחזיק בך, כי הסתרת פניך ממנו ותמוגנו ביד עווננו". דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט ברענגען צרות אויף ישראל - וואס האט ער געטאן? "ואין קורא בשמך מתעורר להחזיק בך": ער האט אוועקגענומען דעם צדיק, כדי עס זאל נישט זיין ווער עס זאל זיך אויפוועקן אין זיין נאמען און מבטל זיין דעם רוע הגזירה. "כי הסתרת פניך ממנו ותמוגנו ביד עווננו" - דער אויבערשטער האט געוואלט מסתיר פנים זיין און אונז איבערגעבן אין דער האנט פונעם חטא, ווייל דער חטא אליין איז דער וואס פייניגט דעם מענטש, און דערפאר האט ער אוועקגענומען דעם צדיק, און דורך דעם איז מעגליך געווען זיי איבערצוגעבן ביד עוונם.
און יעצט, זאגט דער מלבי"ם, פארשטייט מען די ווערטער פון שלמה המלך: "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - דאס זענען די צדיקים; "מן החיים אשר המה חיים עדנה" - דאס הייסט צוליב די לעבעדיגע. זיי זענען געשטארבן צוליב די לעבעדיגע, צוליב דעם דור. סיי אויב זיי זענען געשטארבן כדי מכפר צו זיין אויף די עבירות פונעם דור, און סיי אויב זיי זענען געשטארבן כדי נישט צו זען די צרה פונעם דור - אזוי ווי אברהם אבינו וואס איז נסתלק געווארן פריער בקיצור ימים כדי נישט צו זען זיין אייניקל גיין לתרבות רעה - און סיי אויב זיי זענען געשטארבן כדי נישט מגין צו זיין אויפן דור. אלע די דאזיגע סיבות: די מתים שכבר מתו - צוליב וועלכער סיבה זענען זיי געשטארבן? "מן החיים אשר המה חיים עדנה".
דער זוהר: ווער עס טויט זיך אויף דער תורה
דער זוהר הקדוש אין פרשת אחרי מות פרעגט: וואס איז די דאפעלטע לשון "המתים שכבר מתו"? און ער ערקלערט אז די כוונה איז נישט אז זיי זענען געשטארבן פיזיש, נאר אז זיי זענען געשטארבן אין דער עבודה פון זייער באשעפער - "אין התורה מתקיימת אלא במי שממית עצמו עליה". "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - די וואס זענען שוין בחייהם געשטארבן, וואס האבן זיך געטויט אין אוהלה של תורה, וואס זענען שוין ביים לעבן געווען ווי איינער וואס איז נישט אויף דער וועלט און האבן מוסר נפש געווען אויף דער תורה.
און דערפאר זאגט דער זוהר אז מען דאוונט ביי די קברים פון צדיקי אמת, און עס איז נישטא דערין קיין חשש פון "דורש אל המתים". "דורש אל המתים" איז געזאגט געווארן אויף רשעים און עובדי עבודה זרה, וואס אפילו בחייהם ווערן זיי אנגערופן מתים; אבער די צדיקים - "ושבח אני את המתים שכבר מתו מן החיים" - זענען מער משובח ווי די לעבעדיגע, און דער צדיק אין זיין פטירה שטייט אויף א העכערער מדרגה. ווען מען גייט מתפלל זיין ביים ציון פון א צדיק, איז מען אין א העכערער מדרגה פון תפילה ווי ביי א לעבעדיגן. קעגנאיבער דעם, ווען מען ווענדט זיך צום קבר פון א רשע, וואס שוין בחייו איז ער געווען א מת - על אחת כמה וכמה נאך זיין טויט, און דארט איז זיכער דא די פראבלעם פון דורש אל המתים.
און נאך זאגט דער זוהר, אז די גוים גייען צו זייערע מתים דורך כישוף, בעת וואס כלל ישראל, ווען זיי ווענדן זיך צו מתפלל זיין ביי קברי צדיקים, קומען מיט תשובה, מיט תענית און מיט א צובראכן הארץ, כדי די הייליגע נשמות זאלן בעטן אויף זיי רחמים פארן אויבערשטן, און דער הקדוש ברוך הוא האט רחמנות אויף דער וועלט צוליב זיי.
א ווארענונג ביים מתפלל זיין ביי קברי צדיקים
און פון דא נעמט זיך א וויכטיגע ווארענונג: ווען מען גייט צו א קבר, דארף מען זייער נזהר זיין נישט צו בעטן פונעם נפטר ער זאל מושיע זיין. מען זאגט נישט "רבי שמעון בר יוחאי זאל מיר ראטעווען" אדער "רבי מאיר זאל מיר העלפן" - בשום אופן נישט, ווייל מיט דעם בעט מען א ישועה פון א מת, און עס איז דאך נישטא קיין שום כח חוץ אים - אין עוד מלבדו. נאר מען קען טאן אויף איינעם פון צוויי וועגן: אדער בעט מען פונעם צדיק ער זאל מתפלל זיין און מעתיר זיין פאר מיר פארן כסא הכבוד, וויבאלד ער האט א כח און איז נאנט צום השם יתברך; אדער בעט מען פונעם אויבערשטן אליין אז ער זאל העלפן בזכות דעם צדיק שוכן עפר וואס ליגט דא באגראבן. אבער צו זאגן "דו זאלסט פועל'ן פאר מיר, דו זאלסט טאן" - חס ושלום, ער אליין פועל'ט נישט קיין ישועות. נאר "דו זאלסט מתפלל זיין פאר מיר פארן השם יתברך" - דאס איז די ערלויבטע זאך.
דער וואס גייט אויף די קברים פון זיינע עלטערן
און בנוגע צו די וואס גייען אויף די קברים פון זייערע עלטערן און בעטן אז זיי זאלן מתפלל זיין פאר זיי: אויפן געווענליכן שטייגער בעט מען א ברכה פון די עלטערן, און שבת בענטשן די עלטערן די קינדער. פארוואס? ווייל ווער עס קימערט זיך דאס מערסטע און האט ליב דאס קינד זענען די עלטערן, און דער עיקר מעלה פון א ברכה איז ווען זי קומט פון א ליבנדיג הארץ - "ואברכך ולי ראוי לברך", און ווי עס שטייט "טוב עין הוא יבורך", אל תקרי יבורך אלא יברך. און ווער האט א גרעסערע טובת עין צו די קינדער ווי די עלטערן? דערפאר איז דא א באזונדערע מעלה אין דער ברכה פון עלטערן, מער ווי די ברכה פון אן אנדער מענטש. און צוליב דער זעלבער סיבה איז נישטא קיין שום מניעה צו בעטן פון די עלטערן זיי זאלן מתפלל זיין פאר אים ווען ער גייט אויף זייערע קברים.
אבער וואס מען דארף וויסן: אויב די עלטערן זענען געווען, לאמיר עס אזוי אנרופן, ווייט פון צדקות - דארפן זיי דאך אליין האבן איינעם וואס זאל מתפלל זיין פאר זיי. נאך איידער מען בעט אז זיי זאלן מעתיר זיין פאר אונז, געפינען זיי זיך אליין אין שווערע דינים און ווייסן נישט וויאזוי זיך צו ספראווען מיט זיי. און דערפאר זאגט מען אין דעם ערשטן יאר, וואס איז א שנת דין פאר די עלטערן, "הריני כפרת משכבו", ווייל דער דאזיגער יאר איז נישט פשוט. אויב עס רעדט זיך פון מענטשן וואס זענען באמת געווען יראי השם און עובדי השם - איז מעגליך. אבער אויב עס איז באקאנט אז זיי זענען געווען ווייט פון טאן דעם רצון השם, דארף ער דאך אליין האבן ווער עס זאל מתפלל זיין אויף אים נאך איידער ער קען מתפלל זיין פאר אנדערע.
דער זוהר אין פרשת וישב: א רמז אויף גלגול
אין זוהר פרשת וישב ווערט מבואר אז דער פסוק איז מרמז צום ענין פון גלגול: איך לויב די וואס זענען געשטארבן און עס איז געווען פאר זיי אן עדנה אין א גלגול דורך די לעבעדיגע - דורך דעם וואס עס קומט דער וואס טוט מייבם זיין זיין ווייב און זי געבערט א בן. און מיר האבן שוין געלערנט אינעם ספר פלא יועץ אז עס איז פאראן בלויז איין ביישפיל אויף דער וועלט וואו מיר קענען וויסן מיט א זיכערקייט ווער ס'איז יענעמ'ס גלגול יעצט, אחוץ וואס דער אר"י ז"ל האט מגלה געווען: ווען עס רעדט זיך פון יבום. ווען א מענטש שטארבט אן קינדער און זיין ווייב ווערט מייבם, מיט א פולקאמער זיכערקייט - ווי די ווערטער פונעם פלא יועץ - געפינט זיך די נשמה פונעם נפטר יעצט אינעם קינד וואס זיין ווייב האט געבוירן. און מיר האבן דערין מאריך געווען אין "משנת הגלגולים" מבאר צו זיין דעם גאנצן סדר פון יבום לויטן ענין פון גלגול, און וויאזוי דער תיקון ווערט געטון, און וואס איז די חליצה, און וויאזוי "שביק חד ואתא חד רוחא". עכ"פ, דאס איז וואס דער זוהר זאגט: איך לויב די וואס זענען געשטארבן אן א זון, וואס "חיים עדנה" - זיי האבן אן עדנה ווען זיי קומען צוריק צום לעבן, און זיי זענען ראוי צו לויב מער ווי די מתים וואס זענען געשטארבן און האבן נישט זוכה געווען צו אן עדנה צוריקצוקומען און זיך מגולגל זיין.
ספר חסידים: משה און אהרן
דער ספר חסידים ברענגט אז "ושבח אני את המתים שכבר מתו" איז געזאגט געווארן כדוגמת משה און אהרן. משה און אהרן וואלטן געדארפט לעבן לענגער, און פארוואס זענען זיי נסתלק געווארן? "ויתעבר השם בי למענכם" - זעט מען דאך אז די סיבה פון משה'ס פריצייטיגער פטירה איז געווען צוליב זיי, און ווי ער אליין האט בפירוש געזאגט: דער אייבערשטער האט זיך געבייזערט אויף מיר צוליב אייך, וועגן אייך. אויב אזוי, לויב איך משה און אהרן, די מתים וואס זענען שוין געשטארבן, מער פון די רשעים וואס לעבן נאך ביז יעצט. און דער לעבעדיגער רשע פילט: זעסטו, מסתמא בין איך בסדר, ווייל איך לעב און דער צדיק איז געשטארבן. אן עולם הפוך: דער צדיק שטארבט צוליב די מעשים פונעם רשע, און דער רשע בלייבט דא לעבן. אבער באמת איז פארקערט: דאס וואס דו לעבסט איז פיל ערגער, ווייל דער אייבערשטער האט דיר באצאלט דיין שכר דא אויף דער וועלט און דערפאר האט מען אים איבערגעלאזט ביים לעבן. אויב אזוי זענען די מתים פיל מער משובח.
שבט ראובן: בדרך צחות
דער ספר שבט ראובן ערקלערט בדרך צחות: "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - מער פון די וואס זענען צוגעגליכן צו מתים. ווייל עס זענען דא צוויי מינים מתים: עס איז דא א מת ממש, און עס איז דא "עני חשוב כמת", "מצורע חשוב כמת", "סומא חשוב כמת". און ווער איז מער משובח? זאגט שלמה: די מתים וואס זענען שוין בפועל געשטארבן, און נישט די וואס זענען נאר חשוב כמת אבער "המה חיים עדנה", זיי לעבן נאך אלץ.
נאר עס איז אביסל א חידוש צו זאגן אזוי, ווייל "לכלב חי הוא טוב מן האריה המת", און עס איז גוט פארן מענטש צו לעבן אפילו אויב ער איז געשלאגן מיט שחין, אפילו ער איז בלינד און אפילו ער איז אן עני. כל זמן דער מענטש איז פארבינדן צום לעבן - איז דא האפענונג, ווי די ווערטער פון שלמה המלך. דעריבער קען מען נאר בדרך צחות אזוי מפרש זיין, אבער עס איז זייער שווער צו זאגן אז שלמה האט געמיינט אז ס'איז בעסער צו זיין טויט איידער צו לעבן אין ארעמקייט. ביז אזוי ווייט זאגט מען זיכער נישט, ווייל כל זמן א מענטש לעבט קען ער נאך פארריכטן און שטייגן אין רוחניות.
אמתחת בנימין: מה יעשה אדם ויחיה
אינעם ספר אמתחת בנימין ערקלערט ער לויט די ווערטער פון חז"ל: מה יעשה אדם ויחיה? ימית עצמו. מה יעשה אדם וימות? יחיה עצמו. א מענטש וואס וויל לעבן אן אייביג לעבן, חיי עולם - זאל ער זיך ממית זיין דא אויף דער וועלט: זאל ער ממעט זיין אין זיינע תענוגים, ממעט זיין פון נאכלויפן געלט און הבלים, און אזוי וועט ער לעבן. און וואס זאל א מענטש טון ער זאל שטארבן פאר דער עולם הבא? ער זאל זיך מחיה זיין - ער זאל דא זוכן צו "לעבן א גוטן טאג", און דאס איז דער זיכערער רעצעפט זיך ממית צו זיין פון חיי העולם הבא.
און דאס איז וואס שלמה זאגט: "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - שוין דא אויף דער וועלט. ווייל די מתים וואס זענען סתם נפטר געווארן קען מען דאך נישט לויבן סתם אזוי; טאמער איז ער געווען א רשע אין זיין לעבן, וואס איז דא אים צו לויבן, ער גיט דאך יעצט אפ דעם דין וחשבון. נאר איך לויב די מתים וואס זענען שוין געשטארבן דא אויף דער וועלט, וואס האבן זיך ממית געווען און מוסר נפש געווען אויף דער תורה - און די זענען מער משובח "מן החיים אשר המה חיים עדנה", פון די וואס געפינען זיך דא און פארברענגען דאס לעבן אין לוסטיגקייט און פארשטייען נישט אז זיי גייען צו צום ענדגילטיגן טויט.
אור שרגא: "וואס, שוין געשטארבן?"
נאך א ביאור בדרך צחות ברענגט דער מעם לועז בשם ספר אור שרגא. אמאל טרעפט א מענטש איינעם פון זיין שטאט, פון וואו ער האט אוועקגעצויגן מיט יארן צוריק. שלום עליכם, וואס הערט זיך? וואס מאכט פלוני, וואס מאכט אלמוני? יענער האט חתונה געהאט, יענער איז נפטר געווארן, דער איז דא און דער איז דארט. פרעגט ער: און וואס הערט זיך מיט יענעם צדיק וואס האט דארט געוואוינט? ענטפערט מען אים: דו ווייסט נישט? ער איז שוין נפטר געווארן. וואס זאגסטו, אוי וויי, שוין נפטר געווארן?! און דערנאך פרעגט ער: און וואס מאכט יענער רשע, יענער עבריין? ענטפערט מען אים: פרעג נישט, ער מאכט חיל. זאגט ער: אוי וויי, וואס, ער לעבט נאך אלץ?! אזוי ווי רשב"י האט געזאגט אויף יענעם מענטש: ער עקזיסטירט נאך אויף דער וועלט?
און דאס איז וואס שלמה זאגט: "ושבח אני את המתים" - וואס אויף זיי פרעגט מען מיט וואונדער: "שוין געשטארבן?"; "מן החיים אשר המה חיים עדנה" - וואס אויף זיי פרעגט מען: "וואס, זיי לעבן נאך עדנה? נאך אלץ ביים לעבן? דער מענטש געפינט זיך נאך אויף דער וועלט, ווען ער וואלט שוין לאנג געדארפט אוועקגיין?"
החותם ענך: די קינדער זענען מעיד אויפן פאטער
נאך אן הסבר ברענגט דער מעם לועז בשם ספר החותם ענך: צומאל לויבט מען דעם מענטש לויט די קינדער וואס ער האט איבערגעלאזט נאך זיך. אויב זיי זענען יראי שמים, איז דאס א סימן אז דער פאטער האט זיי אויפגעצויגן צו תורה און מצוות; און אויב נישט - צומאל איז דאס צוליב דעם עוון הדור.
עס איז אמאל געווען אן אדם גדול וואס איינער פון זיינע קינדער איז פארפארן פון דרך הישר. איז געקומען צו אים איין חוצפן און אים געזאגט: "דער עפל פאלט נישט ווייט פונעם בוים" - אנצורומזן אז אויך ביי אים איז אין תוכו כברו, הנה קוק וואס פאר א זון ער האט. האט אים דער רב געענטפערט: ווען עס בלאזט א שטורעם-ווינט - פאלט דער עפל יא ווייט פונעם בוים. און מיר, אינעם שטורעם פון דער תקופה, ווייסן דאך די מציאות און די שווערע נסיונות פונעם דור. וואונדער זיך נישט אויב דער עפל איז ווייט פונעם בוים. אבער אויף יעדן פאל, ווען מען זעט קינדער וואס גייען בדרך השם און זענען דבוק אין אים, איז דאס אסאך מאל א סימן אויף די עלטערן. און דאס איז "ושבח אני את המתים" - מכוח וואס? מכוח החיים אשר המה חיים עדנה, פון די לעבעדיגע וואס ער האט איבערגעלאזט נאך זיך: פון זיי קען מען פארשטיין ווער עס איז געווען דער נפטר, און וויפל ער האט זיך געמוטשעט זיי אויפצוציען צו תורה ומעשים טובים.
און אויף דעם אופן ערקלערט מען וואס עס שטייט ביי שרה אמנו: "ויבא אברהם לספד לשרה ולבכתה", און חז"ל זאגן, און רש"י ברענגט עס: פון וואנעט איז ער געקומען? פון עקידת יצחק איז ער געקומען. און מען ערקלערט בדרך חסידות: "מהיכן בא" - פון וועלכער נקודה איז אברהם געקומען מספיד זיין שרה'ן? וועלכע נקודה פון שבח האט ער געזען אין איר כדי איר צו בארימען? מעקידת יצחק בא. אויב די גרויסע פרוי האט געבוירן אזא זון וואס איז גרייט מוסר נפש צו זיין ווי יצחק אבינו און ווערן געבונדן אויפן מזבח צוליב דעם כבוד פונעם בורא יתברך - איז דאך נישטא קיין גרעסערער שבח פון דעם. דאס אליין איז דער הספד, און דאס איז דער פראביר-שטיין צו דערקענען די גדלות פון שרה וואס האט אויפגעצויגן אזא זון.
צום סך-הכל:
"ושבח אני את המתים שכבר מתו" - דער מלבי"ם לערנט אונז אויס אז דער תכלית פונעם מענטש איז נישט דאס לעבן נאר דער טויט, דאס הייסט דאס צוריקקערן זיך פון דער נשמה צו איר באשעפער און די דביקות אין אים. די וועלט איז דער וועג, די אכסניא, און זי איז אונז געגעבן געווארן כדי איינצוקויפן דא די הוצאות הדרך צום געוואונטשענעם ציל. דעריבער איז מער משובח דער וואס האט זיך משלים געווען און פארענדיגט זיין עבודה אפילו אין קיצור ימים, ווי איינער וואס מאריך ימים אבער האט נאך אלץ נישט משלים געווען; און דערפאר קען א זקן זיין אן עול ימים, און א יונגער בחור קען פאררעכנט ווערן ווי א בן מאה שנה. האבן די מפרשים צוגעלייגט: דער צדיק ווערט צוגענומען פארן דור, און דער זוהר הקדוש האט אונז געלערנט אז דער אויסגעצייכנטער איז דער וואס האט זיך ממית געווען אויף תורה שוין בחייו. און פון דא נעמט זיך דער ריכטיגער אופן פון תפילה ביי קברי צדיקים - נישט צו בעטן פון זיי א ישועה, נאר אז זיי זאלן מתפלל זיין פאר אונז אדער דער באשעפער זאל טון בזכותם. און די למעשה'דיגע מסקנא איז איינע: "לב חכמים בבית אבל" - צו געדענקען דעם ציל, אויסנוצן די צייט, און אינוועסטירן אינעם וועג, כדי מיר זאלן האבן מיט וואס זיך צו באלעקן און מתענג זיין אין דעם מקום פון אמת'ן עונג.