פרק ד' פון קהלת הייבט זיך אן מיט א שווערער התבוננות. ביים סוף פונעם פריערדיגן פרק האט שלמה המלך מסיק געווען: "אין טוב מאשר ישמח האדם במעשיו כי הוא חלקו" - עס איז גוט פארן מענטש ער זאל זיך פרייען מיט וואס ער האט דא אויף דער וועלט. יעצט קערט ער זיך צוריק און באטראכט די זאך נאכאמאל, און ער זעט אז די מציאות פארפלאנטערט די דאזיגע עצה: די וועלט איז פול מיט עושק, און דעריבער איז די שמחה דא נישט אזוי פשוט. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים און זען די ווערטער פונעם מדרש, רש"י, דער אבן עזרא, דער "אמרי שפר" אויפן יסוד פונעם מלבי"ם, און דער "קול אפרים".
וְשַׁבְתִּי אֲנִי וָאֶרְאֶה אֶת־כָּל־הָעֲשֻׁקִים אֲשֶׁר נַעֲשִׂים תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ וְהִנֵּה דִּמְעַת הָעֲשֻׁקִים וְאֵין לָהֶם מְנַחֵם וּמִיַּד עֹשְׁקֵיהֶם כֹּחַ וְאֵין לָהֶם מְנַחֵם׃ - און איך האב זיך צוריקגעקערט און געזען אלע באעוולטע וואס ווערן געדריקט אונטער דער זון, און אט זענען די טרערן פון די באעוולטע און זיי האבן נישט קיין מנחם, און פון דער האנט פון זייערע דריקער איז דא כוח, און זיי האבן נישט קיין מנחם.
דער מדרש איז מחולק ווער עס זענען די דאזיגע "עשוקים". חד אמר: דאס זענען די קטנים וואס ווערן פארשניטן בחייהם בעוון אבותם - קינדער וואס זענען נסתלק געווארן אין זייער יוגנט, וואס כביכול מען האט זיי באעוולט פונעם לעבן צוליב די עבירות פון זייערע עלטערן. חד אמר: דאס זענען הרוגי מלכות, וואס אויך זיי זענען דא באעוולט געווארן פונעם לעבן. חד אמר: דאס זענען חנפי תורה - מענטשן וואס די וועלט מיינט אויף זיי אז זיי זענען תלמידי חכמים, און זיי גנב'ענען דעת הבריות. דער עולם ווערט גערודפ'ט און באעוולט דורך זיי: מען גלייבט זיי, מען גיט זיי געלטער, מען פארלאזט זיך אויף זיי, מען קומט צו זיי נעמען ברכות - און זיי זענען שווינדלערס. דמעת העשוקים זענען די טרערן פון די מענטשן וואס זענען באעוולט געווארן דורך זיי. חד אמר: דאס זענען כלל ישראל צווישן די אומות העולם. און חד אמר: דאס זענען די ממזרים - וואס וואס האבן זיי דען געזינדיגט? זייערע עלטערן האבן געזינדיגט און זענען שוין נישטא, און דער קינד ווערט געבוירן א נעבעכדיגער ממזר. האט רבי יהודה בן פזי געזאגט: פונדעסטוועגן קומען זיי יא צום עולם הבא, ווי עס שטייט "והנה דמעת העשוקים ואין להם מנחם" - דא האבן זיי נישט קיין מנחם, אבער לעולם הבא איז דער הקדוש ברוך הוא עתיד זיי צו טרייסטן.
רש"י טייטשט אז "ושבתי אני ואראה" איז געזאגט געווארן מיט רוח הקודש - נישט קיין פיזישע זעאונג נאר א רוחניות'דיגע ראיה. און פארוואס פעלט דא אויס רוח הקודש? ווייל לויט רש"י רעדט זיך דא פון די וואס ווערן געדריקט און געפייניגט אין גיהנום, און וויאזוי וואלט שלמה המלך זיי געקענט זען אויב נישט מיט רוח הקודש? און מיט וואס זענען זיי געווארן עשוקים? "תחת השמש" - "תחת" אין באדייט פון "אנשטאט", אזוי ווי "עין תחת עין". די זון (שמש) איז די תורה, און "תחת השמש" מיינט אז זיי האבן אריינגעלייגט זייערע טעג אין הבל אנשטאט זיי אריינצולייגן אין דער הייליגער תורה און אין קיום המצוות, און דעריבער זענען זיי עשוקים אין גיהנום צוליב זייערע מעשים.
"והנה דמעת העשוקים" - זאגט רש"י אז זיי וויינען אויף זייערע נפשות וואס ווערן געפייניגט דורך אכזר'ישע מלאכי חבלה. און אזוי ווי עס שטייט "עוברי בעמק הבכא מעיין ישיתוהו", וואס חז"ל האבן געדרש'נט אז דאס זענען יורדי גיהנום וואס פארגייסן טרערן ווי א קוואל. "ומיד עושקיהם כוח" - דער מענטש קען זיך נישט באפרייען פון דער האנט פונעם עושק, וואס דאס זענען די מלאכי המשחית וואס האלטן אים און באפאלן אים מיט כוח. און אזוי ווי די מעשה וואס ווערט געברענגט אין זוהר מיט רבי עקיבא, וואס האט באגעגנט א פארברענטן מענטש אין מדבר און אים גערופן עטליכע מאל ער זאל זיך אפשטעלן, און ער האט זיך נישט אפגעשטעלט ביז ער האט געגזר'ט אויף אים. דעמאלט האט ער אים געזאגט: פארוואס איך האב זיך פריער נישט אפגעשטעלט, איז ווייל די זאך איז נישט געווען אין מיינע הענט - איך בין געווען אין דער האנט פונעם מלאך המשחית וואס האט מיר נישט געלאזט זיך באפרייען. לערנען מיר פון דעם "ומיד עושקיהם כוח": אין דער האנט פון די וואס הערשן איבער זיי איז פאראן כוח זיי צו דריקן.
דער אבן עזרא ערקלערט אז "ושבתי" איז נישט נאר בלויז "איך בין צוריקגעקומען", נאר ווי "איך האב זיך צוריקגעצויגן" - ער האט חרטה געהאט פון וואס ער האט פריער געטראכט. און פון וואס האט ער זיך צוריקגעצויגן? פונעם סך-הכל ביים סוף פונעם פריערדיגן פרק: "אין טוב מאשר ישמח האדם במעשיו". אויף דעם זאגט ער גלייך: ושבתי אני ואראה - איך האב זיך צוריקגעקערט און איבערגעטראכט די זאך נאכאמאל, און געזען אז דאס איז נישט מציאות'דיג. זיך צו פרייען דא אויף דער וועלט איז זייער שווער, ווייל איך זע וויפיל עושק און גזל עס איז פאראן תחת השמש: צי ס'איז א קעניג וואס עשוק'ט, צי א שופט, צי איינער וואס נעמט שוחד, צי א גנב. ווער האט דען א זיכערקייט? "ומיד עושקיהם כוח" - עס איז דא א כוח אין דער האנט פון די עושקים. און וואס בלייבט פארן מענטש? נאר צו וויינען. און אפשר וועסטו זאגן אז דאס געוויין וועט העלפן - אויף דעם שטייט "ואין להם מנחם". און די כפילות, ערקלערט דער אבן עזרא, איז ווייל ער וויינט און וויינט נאכאמאל, און קיינער איז נישט דא אים צו טרייסטן.
דער "אמרי שפר" גייט אויפן זעלבן מהלך: דאס וואס איך האב פריער געטראכט אז עס איז גוט פארן מענטש ער זאל זיך פרייען מיט זיינע מעשים, וואלט געווען ריכטיג ווען ער וואלט געקענט הנאה האבן כראוי פון זיינע מעשים. אבער דער מענטש פלאגט זיך און ארבעט, און מען קומט און מען ראבעוועט אוועק פון אים דאס וואס ער האט געארבעט. און ווען איך האב זיך צוריקגעקערט זיך צו פארטראכטן איבער די הנהגת העולם, האב איך געזען אלע עשוקים וואס ווערן געטון תחת השמש.
און ער ערקלערט די זאך אויפן יסוד פונעם מלבי"ם. דער מלבי"ם ערקלערט אין ספר יהושע פרק ז', און אזוי אויך אין עטליכע פלעצער, אז ס'איז פאראן א חילוק צווישן אן עונש השגחתי און אן עונש וואס קומט צוליב הסרת ההשגחה. ס'איז פאראן אן עונש וואס דער הקדוש ברוך הוא ברענגט מיט פולער השגחה, און ס'איז פאראן אן עונש וואס קומט מחמת דער אויבערשטער לאזט איבער דעם מענטש אין די הענט פון די מקרי הטבע - "והסתרתי פני מהם". דער הקדוש ברוך הוא איז נישט משגיח צו שטראפן, נאר כביכול ער פארלאזט אים. און אויב מען לאזט איבער א קליין קינד אינמיטן א טומלדיגן פלאץ, דארף מען אים גארנישט שלעכטס טון - די עזיבה אליין איז שוין גענוג. דאס איז אן עונש וואס קומט בדרך מקרה, מחמת הסרת ההשגחה.
און דער למעשה'דיגער חילוק איז: ווען דער עונש קומט מחמת הסרת ההשגחה, ווערן געשעדיגט אויך די ערליכע מענטשן, וויבאלד דער אויבערשטער האט איבערגעלאזט דעם כלל אין דער האנט פונעם גורל און נאטור. און דאס איז די דוגמא וואס איז געווען ביי עכן: ער האט געמעלט אינעם חרם, און דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט "חרם בקרבך ישראל לא אוסיף להיות עמכם" - דאס הייסט איך נעם אוועק מיין השגחה, און תיכף זענען כלל ישראל געפאלן אין קאמף. זעט מען דאך אז ווען דער אויבערשטער נעמט אוועק זיין השגחה, ווערן געשעדיגט אויך אזעלכע וואס האבן פון זיך אליין נישט געזינדיגט. לעומת זה, ווען דער עונש קומט בהשגחה, איז דער הקדוש ברוך הוא משגיח אויף יעדן איינעם באזונדער אז ער זאל באקומען פונקטליך וויפיל ס'קומט אים, לויט דער מאס פון דער עבירה וואס ער האט געטון.
לויט דעם ערקלערט ער: וויבאלד ס'האבן זיך געמערט די מענטשן וואס זענען מורד אינעם אויבערשטן, איז אויך די נאטור מורד אין זיי און די השגחה ווערט ווי אוועקגענומען פון זיי, און דעמאלט ווערן אלע באעוולט "תחת השמש" - אונטער דער הנהגה פון די נאטור. איינער ווערט עשוק דורך פייער, און איינער דורך וואסער, איינער בגופו און איינער בממונו און איינער ביי זיינע בני בית. קיינער ראטעוועט זיך נישט פונעם עושק פון דער נאטור. און צוליב דעם "דמעת העשוקים ואין להם מנחם": ווען ס'וואלט געווען אז טייל זענען עשוקים און טייל נישט, וואלטן די וואס זענען נישט געדריקט געקענט טרייסטן די עשוקים. אבער ווען די השגחה ווערט אוועקגענומען און אלע ווערן עשוקים - ווער קען דען טרייסטן וועמען? מענטשן וואס זענען רחמנא ליצלן געווען אין דער שואה און זענען פארפאלגט געווארן אין אייראפע, ווער האט דעמאלט געקענט טרייסטן וועמען? ווער איז געווען געשיצט? אפילו איינער וואס האט זיך געשמד'ט האט מען געכאפט און אריינגעווארפן. ווען די צרה איז א כללות'דיגע צרה איז נישטא קיין מנחם, ווייל יעדער איינער געפינט זיך אין דער צרה.
און נאך א מין עושק: ביז איצט האבן מיר גערעדט וועגן עשוקים דורך דער נאטור, וואס דער אויבערשטער לאזט זיי איבער ביד המקרים. אבער ס'איז פאראן נאך א מציאות - אזעלכע וואס דריקן בכוח, כביכול קעגן דעם רצון פונעם בורא. און אויף זיי ווערט אויך געזאגט "ואין להם מנחם", ווייל ווער קען זיך שטעלן קעגן זיי? "ואיש זרוע לו הארץ" - פאר אן איש זרוע ציטערט יעדער איינער, און קיינער האט נישט די קוראזש צו קעמפן קעגן אים. און ווער וועט אויפשטיין קעגן זיי צו ראטעווען די עשוקים? דאס איז נאך א מציאות פון עשוקים וואס האבן נישט קיין מנחם, מצד די וואס באעוולן בכוח.
וְשַׁבֵּחַ אֲנִי אֶת־הַמֵּתִים שֶׁכְּבָר מֵתוּ מִן־הַחַיִּים אֲשֶׁר הֵמָּה חַיִּים עֲדֶנָה׃ - און איך לויב די טויטע וואס זענען שוין געשטארבן, מער ווי די לעבעדיגע וואס לעבן נאך ביז איצט.
אזוי ווי איך האב געזען אז דאס גוטס פון עולם הזה ליגט נישט אין די הענט פונעם מענטש, און אויך דער צדיק קען זיך נישט ראטעווען פון אלעס וואס מיר האבן באשריבן - וויבאלד דער עונש איז א קאלעקטיווער און קומט אויפן גאנצן כלל - דערפאר "ושבח אני את המתים שכבר מתו": די וואס האבן זיך שוין ארויסגעראטעוועט פון ארץ צוקה און געפינען זיך מער נישט אינעם עושק, זייער מצב איז בעסער פון די לעבעדיגע. דאס איז דאך קעגן דעם וואס ער האט פריער געזאגט "אין טוב מאשר ישמח האדם במעשיו" - איך האב זיך אומגעקערט און געזען אז שוין בעסער פון זיי זענען די וואס געפינען זיך שוין נישט דא אויף דער וועלט.
דער "קול אפרים" ברענגט א וואונדערליכן ביאור אינעם באגריף "ואין להם מנחם". ער הייבט אן מיט א שאלה: פריער האט שלמה המלך געזאגט "ושנאתי את החיים כי רע עלי המעשה אשר נעשה תחת השמש", און דא ערקלערט ער וואס פונקטליך ער האט פיינט געהאט אינעם לעבן - די ענינים פון עושק אונטער דער זון זענען די וואס האבן אים געברענגט פיינט צו האבן דאס לעבן.
און בנוגע דער כפילות: ס'איז באקאנט דער דרך פונעם מלבי"ם, אז ווען א ווארט ווערט דערמאנט צוויי מאל, קומט דאס צווייטע מאל מיט אן אנדער באדייט. און אזוי ערקלערט דא אויך דער "קול אפרים". דער שורש "נחם" ווערט אפגעטייטשט אויף צוויי אופנים. איינס - ניחום אבלים, מלשון אפרוען פון דער עגמת נפש: יענער איז פארטרויערט און איך קום אים געבן מנוחה פון זיין צער. דאס צווייטע - מלשון חרטה, אזוי ווי "ניחמתי כי עשיתים", "ולא בן אדם ויתנחם". און אויך דאס איז מלשון מנוחה: זיך אפרוען פון דער ערשטער מחשבה - איך האב געטראכט אזוי, און איצט רו איך מיך אפ דערפון און טראכט אנדערש. ביידע זענען ממילא לשון הנחה.
לויט דעם ווערט הערליך פארענטפערט וואס דוד המלך זאגט: "שבטך ומשענתך המה ינחמוני". לכאורה איז דאס שווער צו פארשטיין - דער שבט איז דאך דער שטעקן, די קלעפ, און די משענת איז דער שטיץ און היטונג; ווי אזוי קענען צוויי אזעלכע פארקערטע זאכן טרייסטן צוזאמען? נאר דא ליגן ביידע פירושים אינעם שורש נחם. דער שבט - "הוי אשור שבט אפי" - ווען דער הקדוש ברוך הוא ברענגט אויפן מענטש א שבט, איז "ינחמוני" מלשון חרטה: איך באקום קלעפ און איך האב חרטה אויף מיינע שלעכטע מעשים. און די משענת - ווען דער אויבערשטער שטיצט מיך און גיט מיר אן אנטלען, איז "ינחמוני" ווי ניחום אבלים, מיר צו געבן הנחה פונעם צער. ביידע אינאיינעם "המה ינחמוני", יעדער מיט אן אנדערער סארט נחמה.
און אזוי אויך דא אין אונדזער פסוק: "והנה דמעת העשוקים ואין להם מנחם" - עס איז נישטא ווער עס זאל זיי בארואיגן פון זייער טרויער, אזוי ווי ניחום אבלים. "ומיד עושקיהם כוח ואין להם מנחם" - די עושקים מיט כח טוען זיך נישט מתנחם זיין, דאס הייסט זיי האבן קיין חרטה נישט אויף זייערע שלעכטע מעשים. דאס איז די סיבה פון דער כפילות אינעם פסוק. הפלא ופלא.
לויט דעם יסוד קען מען אויך מסביר זיין דאס וואס שטייט אין דער הפטורה "נחמו נחמו עמי". יעדער פרעגט פארוואס איז דא די כפילות, און דער באקאנטער תירוץ איז: זי האט געליטן טאפלט - ווערט זי געטרייסט טאפלט. אבער לויט אונדזער וועג איז דאס גאר וואונדערלעך: דער ערשטער "נחמו" - טוט תשובה און האט חרטה אויף אייערע שלעכטע מעשים; און דערנאך "נחמו עמי" - דעמאלט וועט מען אייך קענען טרייסטן א נחמה פון חיזוק און בארואיגונג פון דעם טרויער, אזוי ווי מען טרייסט אבלים.
לאמיר דערמאנען וואס עס ווערט געברענגט אין די ספרי המקובלים אויף "והנה דמעת העשוקים ואין להם מנחם". אינעם מדרש איז די זאך מרומז - "אלו הקטנים הנגנזים בחייהם" - אבער די מקובלים רעדן דערפון ברחל בתך הקטנה: די כוונה פונעם פסוק איז אויף יענע טיפי זרע וואס גייען ארויס פונעם מענטש לבטלה, וואס אין זיי זענען פאראן נשמות וואס קומען נישט צו זייער תיקון. און אויף דעם ווערט געזאגט "שוחטי הילדים", אינעם באדייט פון יענע נשמות. זיי זענען "דמעת העשוקים" - נשמות וואס קומען נישט צו זייער תיקון, "ואין להם מנחם"; "ומיד עושקיהם כוח" - די וואס מיט כח נעמען זיי ארויס די דאזיגע נשמות, און די נשמות האבן נישט קיין נחמה. און צוליב דער חומרא פונעם ענין איז געזאגט געווארן ביים דור המבול "כי השחית כל בשר את דרכו על הארץ", און חז"ל זאגן אז זיי זענען געווען פגום אין דעם עוון, און דערפאר איז די תביעה קעגן זיי געווען אזוי שווער.
פסיקתא זוטרתא איז מסביר: "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - דאס זענען די צדיקים. ווארום ווען משה רבינו האט מתפלל געווען, איז ער געענטפערט געווארן בזכותם: "זכור לאברהם ליצחק ולישראל עבדיך אשר נשבעת להם בך", און מכח דעם האט ער מגין געווען אויף כלל ישראל. וואס עס איז נישט געווען בכח פון די לעבעדיגע, איז יא געווען בכח פון די מתים.
און דער מדרש לייגט צו: "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - ווייל זיי האבן שוין באקומען זייער דין און זיך מיאש געווען פון דער וועלט. זיי האבן שוין באצאלט דעם פרייז און זיי זענען נאך אלעמען, בעת דער לעבעדיגער ווייסט נאך אלץ נישט וואספארא שווער פעקל עס ווארט אויף אים. אין דעם איז דער מת מער משובח ווי די לעבעדיגע וואס לעבן נאך ביז איצט.
רש"י טייטשט: "שבח אני את המתים שכבר מתו" - איידער דער יצר הרע האט געהאט א שליטה איבער זיי זיי אפצוקערן פונעם קדוש ברוך הוא. און דאס אליין איז די כוונה פונעם מדרש וואס זאגט "אלו הצדיקים", ווייל מען קען דאך נישט זאגן אויף א רשע וואס איז געשטארבן אז ער איז משובח; מיט וואס זאל מען אים לויבן, ער קומט דאך אן אין גיהנום ביי זיין מיתה? אויב מען האט וועמען צו לויבן - איז דאס דער צדיק, וואס קומט אן צו זיין תכלית, צו גן עדן, צו דער דבקות אלוקית וואס ער קען נישט משיג זיין בשלימות דא אויף דער וועלט. און דערפאר רעדט מען פון צדיקים ווי די אבות הראשונים, וואס אויף זיי קען מען זיכער זאגן אז זיי זענען משובח אין זייער מיתה; אבער א רשע - מיט וואס זאל ער זיך בארימען אין זיין מיתה? אדרבה, ער דארף מורא האבן פונעם טויט. און אין דעם האבן חז"ל געזאגט אז משה האט נישט געהאט קיין הנאה דורך זיי, און אזוי וועלן מיר זען ווייטער אז ווען שלמה האט געוואלט אריינברענגען דעם ארון אינעם היכל, איז ער נענה געווארן בזכות דוד אביו און נישט מיט זיין אייגענעם כח. אט דאס איז די מעלה פון די מתים.
דער אבן עזרא פארשטייט אז דער פסוק איז א המשך פונעם פריערדיגן: אז דו זעסט אזא עושק אויף דער וועלט, זענען זיכער די מתים בעסער ווי די לעבעדיגע וואס לעבן נאך. און פארוואס? א געוואלדיגע זאך זאגט דער אבן עזרא: יעדער מענטש וועט מקבל זיין אלעס וואס עס קומט אויף אים מן השמים, אבער ער קען נישט צוקוקן און פארנעמען דעם עושק וואס א בשר ודם אזוי ווי אים טוט אים, און ער וועט ענדערש וועלן דעם טויט ווי דאס לעבן. וואס עס קומט מן השמים - נעמט דער מענטש אן; וואס עס קומט פון זיין חבר - איז ער נישט ביכולת צו פארנעמען.
און מען זעט דאס אין דער מציאות. מען האט אמאל דערציילט וועגן א מענטש וואס איז געקומען צום רב מיט א שאלה אויף שחיטה פון זיין בהמה, כשר אדער טרפה. דער רב האט בודק געווען און געפסקנט טרפה - א שאדן פון צוויי-דריי טויזנט שקלים. צומארגנס קומט ער נאכאמאל צום זעלבן רב, דאס מאל צו א דין תורה מיט זיין חבר, איבער א וויכוח פון עטליכע הונדערט שקלים, און דער רב פסקנט לטובת דעם חבר. יענער מענטש האט זיך געבייזערט, אנגעהויבן צו קריגן און שרייען: וואס הייסט, אויף וואספארא יסוד, פון וועלכע מקורות, לויט וואס האט איר מיר געמשפט. האט אים דער רב געזאגט: איך וואונדער זיך אויף דיר. נעכטן האסטו פארלוירן צוויי טויזנט שקלים און נישט געעפנט דאס מויל, און היינט פאר פינף הונדערט מאכסטו אזא גערודער? און נישט ווייל דאס קומט צו צום פריערדיגן הפסד, נאר די סיבה איז פשוט: דו ביסט גרייט צו פארלירן אפילו צוויי טויזנט, אבער נישט אז דיין חבר זאל פארדינען. פארלירן אליין - ניחא; אבער אז איך זאל פארלירן און יענער זאל נעמען פאר מיינע אויגן - דאס איז שוין אוממעגליך צו פארנעמען.
דאס איז וואס דער אבן עזרא זאגט: א מענטש איז גרייט צו פארלירן אסאך, ער איז גרייט מקבל צו זיין אלעס וואס קומט אויף אים מן השמים; אבער אן עושק וואס א מענטש האט אים געטון - דאס וועט ער אים געדענקען, ער וועט היטן שנאה און נישט פארגעסן. ווען דאס וואלט געקומען מן השמים, וואלסטו געזאגט "הכל מן השמים" און געגאנגען ווייטער; אבער אז דאס איז געשען דורך א מענטש, האט מען פלוצים פארגעסן אז עס איז פאראן א בורא וואס פירט די וועלט, און אז אויך וואס יענער האט געטון קומט מן השמים. און דערפאר וועט א מענטש ענדערש אויסוועלן דעם טויט ווי דאס לעבן, און וועגן דעם "ושבח אני את המתים שכבר מתו מן החיים אשר המה חיים עדנה" וואס מוזן זיין אין דעם גדר פון עשוקים.
דער מדרש פרעגט: שלמה זאגט דא "ושבח אני את המתים שכבר מתו", און אין אן אנדער פלאץ זאגט ער "כי לכלב חי הוא טוב מן האריה המת" - עס איז בעסער צו זיין א נידעריקער און לעבן, איידער צו זיין א גרויסער און זיין טויט. וואס איז מער משובח?
פארענטפערט דער מדרש אז די ביידע זאכן זענען געזאגט געווארן אויף מציאות'דיגע פאסירונגען וואס האבן פאסירט. ווען שלמה האט געבויט דעם בית המקדש און האט געוואלט אריינברענגען דעם ארון אין קודש הקדשים, האבן זיך די טויערן צוגעקלעבט איינע צו די אנדערע און האבן זיך נישט געעפנט. ער האט געזאגט פיר און צוואנציג רננות און איז נישט געהאלפן געווארן; ווי נאר ער האט געזאגט "זכרה לחסדי דוד עבדך", איז ער גלייך געהאלפן געווארן. זעט מען דאך "ושבח אני את המתים שכבר מתו מן החיים" - אין דער מציאות איז דער נפטר געווען מער משובח פונעם לעבעדיקן. אבער פון דער אנדערער זייט, ווען דוד המלך איז נסתלק געווארן אום שבת, האט שלמה געשיקט פרעגן אין בית המדרש צוויי שאלות: דער טאטע ליגט אין דער זון, וואס טוט מען? און די הונט פון טאטנ'ס הויף זענען הונגעריק, וואס טוט מען? האבן זיי אים געענטפערט: שנייד א נבילה און לייג פאר די הונט, און אויפן טאטן לייג א שטיק ברויט אדער א קינד און מעג מען אים מלטלטל זיין. קודם כל האבן זיי געענטפערט וועגן די הונט - זעט מען דאך "כי לכלב חי הוא טוב", מען זארגט זיך פארן לעבעדיקן הונט מער ווי פארן טויטן לייב.
און דער ביאור דערפון איז: אלעס ווענדט זיך אין וואס מען רעדט. אויב מען רעדט וועגן זכויות - זענען גדולים צדיקים במיתתם יותר מבחייהם, און זייערע זכויות פועל'ן דא פיל מער, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי שלמה, און ווי מיר האבן געזען ביי משה רבינו וואס האט דערמאנט די אבות העולם און בזכות דעם האט דער אויבערשטער רחמנות געהאט אויף כלל ישראל און נישט געברענגט אויף זיי קיין כליה. אבער מאידך גיסא דארף דער מענטש וויסן אז ער פארמאגט היינט וואס יענער צדיק האט נישט: די מעגלעכקייט צוצולייגן נאך זכויות. ווען מען רעדט וועגן דער מעגלעכקייט יעצט עפעס אויפצוטאן - איז דער לעבעדיקער מענטש נאך אלץ אינעם שפיל, ער קען נאך אלץ זאמלען נקודות; בעת דער נפטר קען שוין נישט. אבער ווען מען רעדט וועגן פועל'ן לויט זכויות - זענען די זכויות פון די צדיקים נאך זייער פטירה גרעסער ווי ביי זייער לעבן.
נאך זאגט דער מדרש: רבי יהודה ברבי סימון האט געזאגט, דער פסוק רעדט פון יחזקאל. ווען יחזקאל הנביא איז געשטאנען אין דער בקעה און האט אויסגערופן "העצמות היבשות שמעו דבר ה'", איז תיכף דערנענטערט געווארן א ביין צום צווייטן ביין, זיי האבן זיך אלע צונויפגעשטעלט, מענטשן זענען אויפגעשטאנען און האבן אנגעהויבן גיין. האט זיי יחזקאל געזאגט: ביי אייער לעבן האב איך אייך געזאגט "שמעו דבר ה' בית יעקב" און איר האט נישט צוגעהערט, און יעצט אין אייער טויט הערט איר יא אויס! דאס גאנצע לעבן האב איך צו אייך גערעדט און קיינער האט נישט געפאלגט, און יעצט ווען איך זאג "שמעו דבר ה'" - יאגן זיך אלע צונויפצוהעפטן א ביין צום אנדערן. אויף יענער שעה ווערט געזאגט "ושבח אני את המתים שכבר מתו" - יעצט אלס טויטע הערן זיי צו, "מן החיים אשר המה חיים עדנה" - וואס אלס לעבעדיקע זענען זיי נישט געווען גרייט צו הערן און פאלגן.
און דער הסבר איז פשוט: ביי זיין לעבן האט ער פארשטאנען אז זיין אינטערעס איז צו פארברענגען און טאן וואס דאס הארץ גלוסט, און דערפאר איז געווען שווער צו רעדן צו אים. אבער נאך זיין טויט פארשטייט ער זיכער אז זיין אינטערעס איז יעצט צוריקצוקומען צום לעבן - דערפאר יאגן זיך אלע זיך צונויפצוהעפטן ביין צו ביין.
שלמה קערט זיך צוריק און באטראכט זיין פריערדיגע עצה, און ער זעט אז די וועלט איז פול מיט עושק: געדריקטע וואס מען האט זיי בארויבט פונעם לעבן, געדריקטע דורך חנפי תורה, געדריקטע אונטער דער האנט פון די אומות העולם, און געדריקטע אין גיהנום פארן פארברענגען זייערע טעג אין הבל. עס איז פאראן אן עושק וואס קומט פון הסרת ההשגחה, וואס דעמאלט איז די צרה אן אלגעמיינע און עס איז נישטא קיין מנחם ווייל יעדער געפינט זיך דערין, און עס איז פאראן אן עושק פון תקיפים און בעלי זרוע וואס קיינער וואגט זיך נישט צו שטעלן קעגן זיי - און אויך זיי אליין טרייסטן זיך נישט און חרטה האבן זיי נישט אויף זייערע מעשים. צוליב דעם לויבט שלמה די נפטרים וואס זענען שוין אנטלאפן פון דעם לאנד פון נויט, און בפרט די צדיקים וואס דער יצר הרע האט נישט געהאט קיין שליטה איבער זיי, וואס זייערע זכויות פועל'ן אפילו נאך זייער פטירה. און דאך, "כי לכלב חי הוא טוב מן האריה המת": כל זמן דער מענטש לעבט, שטייט נאך אין זיין האנט צוצולייגן זכויות און צו דינען זיין באשעפער - און דאס איז א מעלה וואס אפילו א צדיק וואס לעבט שוין נישט פארמאגט מער נישט.