אין דעם לעצטן טייל פון קאפיטל ב' פירט שלמה המלך צונויף דעם חשבון הנפש וואס ער האט געמאכט מיט דער עולם הזה. נאכדעם וואס ער האט באשריבן אלץ וואס ער האט געבויט, געפלאנצט, צונויפגענומען און איינגעזאמלט, קומט ער צו דער פשוט'ער קשיא: וואס בלייבט למעשה פארן מענטש פון זיין גאנצער גשמיות'דיגער הארוואניע? דער ענטפער וואס ער גיט איז א ביטערער אמת - שמערצן, כעס, אומרואיגקייט - און דערפון פירט ער אונז צו דער באלאנצירטער עצה: נישט קיין אינגאנצן פרישות און נישט קיין נאכלויפן מיט היץ נאך גשמיות, נאר נעמען פונעם עולם דאס וואס פעלט אויס כראוי, און וויסן אז אלעס איז פון דער האנט פונעם אייבערשטן.
כִּי מֶה הֹוֶה לָאָדָם בְּכָל עֲמָלוֹ וּבְרַעְיוֹן לִבּוֹ שְׁהוּא עָמֵל תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - וואס בלייבט דען פארן מענטש פון זיין גאנצער פלאג און פון די זארגן פון זיין הארץ וואס ער פלאגט זיך אונטער דער זון.
עס פרעגט זיך א פשוט'ע קשיא: פריער האט דאך שלמה געזאגט "כי לבי שמח מכל עמלי וזה היה חלקי מכל עמלי", און באשריבן אז ער האט געהאט שמחה אין זיין עמל. טא אויב אזוי, פארוואס זאגט ער דא "מה הווה לאדם בכל עמלו"? ערקלערט דער 'קול אפרים': דארט האט זיך געהאנדלט פון אן עמל אין זאכן וואס זענען נישט גשמי, מער רוחניות'דיגע זאכן - און אויף די זאכן איז טאקע "לבי שמח מכל עמלי". אבער דא רעדט מען בלויז פון גשמיות'דיגער פלאג, פון זאכן וואס דער מענטש מוז טון צוליב דאגות פרנסה, עסן און טרינקען און אלעס וואס געהערט דערצו. אויף דעם פרעגט שלמה באמת: וואס האט דער מענטש פון דאס אלעס?
און רש"י טייטשט "רעיון לבו" מלשון רוע לב און שברון לב, ווי דאס ווארט "רעוע". דאס הייסט: וואס בלייבט דעם מענטש פון זיין גאנצער פלאג און פון דעם גאנצן שברון לב וואס ער צוברעכט זיך דאס הארץ איבער זיינע טואונגען - וואס קומט אים ארויס פון דער גאנצער גשמיות'דיגער הארוואניע וואס ער פלאגט זיך דא? עס איז דאך ווי מיר האבן פריער געזען, אז סוף כל סוף לאזט ער אלעס איבער פאר פרעמדע.
כִּי כָל יָמָיו מַכְאֹבִים וָכַעַס עִנְיָנוֹ גַּם בַּלַּיְלָה לֹא שָׁכַב לִבּוֹ גַּם זֶה הֶבֶל הוּא׃ - ווארעם אלע זיינע טעג זענען שמערצן און כעס איז זיין באשעפטיגונג, אפילו ביי דער נאכט רוהט זיין הארץ נישט, אויך דאס איז הבל.
דער מלבי"ם שטעלט קודם אוועק וואס עס באטייט "כעס": כעס איז א כעס אין הארצן, נישט קיין מחשבה צו טון שלעכטס פאר א צווייטן נאר דאס הארץ וואס איז בייז. דער מענטש וואס בייזערט זיך טראגט א כעס אין הארצן אבער ער לאזט עס נישט ארויס אינדרויסן. אבער אויב וויל ער אויך טון א מעשה צוליב זיין בייזקייט - הייסט דאס שוין נישט קיין כעס, נאר חרון און קצף. "חרון אף" - אז ווען א מענטש ווערט אין כעס ווערט די נאָז רויט, און דאס איז שוין אן אויסערליכער צייכן; און אזוי אויך שוים אויף די ליפן, אן אויסערליכער אויסדרוק. דער חרון און קצף ווייזן אז דער כעס איז פארווירקליכט געווארן און ארויס למעשה, אבער דער "כעס" בלייבט תמיד אינעווייניג, אן קיין מעשה אדער אויסערליכע השפעה. און אזוי אויך "חמתו בערה בו" - די חימה איז אויך אן אינעווייניגסטע זאך וואס ברענט אין אים. און אזוי "וכעסתה צרתה" - אז זי איז געווען בייז טיף אינעווייניג, אין איר הארץ, און אזוי אויך "כל ימיו מכאובים וכעס" אין אונזער פסוק.
דער 'אמרי שפר' ערקלערט, אז דא ווייזט אונז שלמה המלך אויף נאך א נקודה: אז עס איז פיל בעסער פארן מענטש זיך מייאש צו זיין פון די ענינים פון עולם הזה. ווארום צו וואס זאל זיך א מענטש מוטשען אויף פארגליווערטע גשמיות'דיגע זאכן וואס זענען דאך הבל, א פארבלאזענער בלאט? "מה הווה לאדם בכל עמלו" - וויפיל הארוואסטו, און וואס קומט דיר ארויס פון דאס אלעס? עס איז דאך "כל ימיו מכאובים".
און ער האט א וואונדערבארן ביאור אויף דעם וואס עס שטייט "כל ימיו מכאובים": אויב מען קוקט זיך צו, זענען די טעג פונעם מענטש ענליך צו די שמערצן פונעם מענטש. וואס זעט מען ביי די יסורים און שמערצן פון א מענטש? א מענטש וואס האט א קאפווייטיק וועט דיר זאגן אז עס איז נישטא קיין ערגערע זאך וואס מאכט א מענטש משוגע ווי א קאפווייטיק, גארנישט איז נישט ערגער פון דעם. א נאכט שפעטער קען ער נישט איינשלאפן - קיין קאפווייטיק האט ער שוין נישט, אבער ער ליידט אויף ציינווייטיק, און דעמאלט זאגט ער: עס איז נישטא קיין ערגערע זאך ווי ציינווייטיק, דאס איז די שרעקליכסטע זאך אויף דער וועלט. אזוי אויך איז דער מענטש אין אלע זיינע טעג: יעדער שטאפל וואס גייט אים אריבער זאגט ער דערויף "דאס איז דאס ערגסטע", און פלוצלונג שטעלט זיך אים ארויס אז עס איז פאראן נאך א תהום נאך יענעם אפגרונט וואס ער האט געמיינט אז ער איז שוין אריבער. עס איז דא א גרעסערער מינוס אין באנק, עס זענען דא גרעסערע היזקים, און ווען די קינדער וואקסן אונטער וואקסט אויך דער שאדן. עס שטעלט זיך ארויס אז עס איז גארנישט אזוי ווי דו האסט געמיינט: דו האסט געמיינט אז דו קענסט שוין דאס ערגסטע פון אלעם, און עס ווייזט זיך אויס אז דער מענטש האט יעדן מאל פרישע איבערראשונגען.
"וכעס עניינו" - אלץ מיט וואס ער פארנעמט זיך כסדר איז כעס. וואס מיינט דאס? אויב א מענטש וועט זיך מתבונן זיין, וועט ער זען אז אלעס וואס טוט זיך ארום אים שטערט אים: פארוואס יענער האט אזוי געטאן, פארוואס יענער פירט זיך אזוי, פארוואס די ווייב האט נישט אויסגעהערט, פארוואס צום קינד האב איך אזוי גערעדט, און מיטן בעל־הבית רעד איך שוין א לאנגע צייט נישט. כל ימיו כעס - אלע זיינע טעג זענען פול מיט כעס. ער גייט א גאנצן צייט און עסט זיך אויף אינעווייניג. ווען א מענטש האט נישט קיין יראת שמים און קיין פארשטאנד אז אלעס איז מן השמים, און א ידיעה אז עס איז פאראן א השגחה פרטית אויף אלעס וואס געשעט - איז דער מענטש כל ימיו כעס. ער ווערט א שעדליכער מפגע פאר זיין סביבה; ווער ס'רירט נאר צו עפעס רעגט אים גלייך אויף: גענוג, איך האב דיר געזאגט הער אויף, פארוואס טוסטו מיר אזוי. עס איז ממש געפערליך צו זיין נעבן אזעלכע מענטשן.
און מיינט נישט אז דאס קומט נאר פון אים אליין: אויב ער דרייט זיך אין אזא סביבה, איז דער כעס א קעגנזייטיגער - ער רעגט זיך, און זיין ווייב איז אין כעס אויף אים, און די קינדער ברוגזן זיך אויף אים, און דער בעל־הבית איז אין כעס אויף אים, און אויך דער שכן ברוגזט זיך אויף אים. און וואס האט דער מענטש ארום זיך א גאנצן טאג? כעסים און אנגעצויגנקייט, אן אומרוה אן אויפהער.
ביז אזוי ווייט, אז אפילו ביינאכט רוהט נישט זיין הארץ. ביסט שוין אנגעקומען אין בעט, זיך געלייגט צום שלאפן, לכאורה איז יעצט דא שטילקייט און מנוחה - אבער די מנוחה איז בלויז פארן קערפער, און דאס הארץ ארבעט נאך אלץ איבערשעה'ן. פארוואס? ווייל דאס הארץ קלערט ווייטער פון וואס עס איז געווען איבערן טאג: וואס קלערט יענער צו זיך, מיינט ער דען אז איך וועל אים מוותר זיין? און יעצט טראכט ער אריין אין דעם און אינעם שטרייט וואס ער האט געהאט מיט יענעם. ביינאכט רוהט דאס הארץ נישט, און די כעסים פונעם טאג גייען ווייטער אן.
און פון וואו נעמט זיך דאס אלעס? פונעם גרויסן עמל און דער איבערגעטריבענער האראוואניע אין עניני עולם הזה, וואס ממילא שטערט אים יעדע קלייניקייט - יענער האט מיר מזיק געווען, דא האט ער מיר אנגעמאכט אן הפסד, דא האט ער מיר אזוי געטאן. אבער דער וואס מאכט פאר גארנישט אלע עניני עולם הזה, און זאגט "גם זה הבל הוא" - אזא מענטש לעבט גוט, עסט גוט, שלאפט גוט, און אלעס ביי אים איז גוט. ער געפינט זיך נישט אין קיין אנגעצויגנקייטן, נישט אין קיין פחדים און נישט אין יסורים; אלעס וואס גייט אריבער - גייט נישט אריבער אויף אים, נאר גייט אריבער נעבן אים. און באמת, זיך צוצוגעוואוינען צו אזא מצב און אזא מהלך המחשבה איז א גרויסע מעלה. מיר קענען נישט זאגן אז מיר וועלן אנקומען ביזן העכסטן שפיץ, אבער יעדער איינציגער, אין אלעס וואס מאכט זיך מיט אים, קען אננעמען פאר זיך דעם דאזיגן מהלך: צו פארשטיין אז א מענטש וואס יעדע זאך שטערט אים - "כל ימיו מכאובים וכעס עניינו, גם בלילה לא שכב לבו".
און דאס אלעס אויף וואס? אויף הבל הבלים. א מחלוקת איבער דעם געלט, איבער דעם הויז, איבער דער ירושה, איבער דעם פלאץ, איבער דעם געשעפט. גיט א קוק, אכציג פראצענט פון די מחלוקתן זענען איבער געלט, אכציג פראצענט פון די וויכוחים זענען עניני ממון ופרנסה. און ווען א מענטש זאל זיך זאגן פון פריער - וואס איז דאס, געלט קומט און געלט גייט, וועגן דעם זאלסטו פארלירן דיין לעבן? אמאל פירן מענטשן גאנצע מלחמות, און באקומען הארץ־אטאקעס און מאגן־געשווירן און וואס נישט. אויף וואס? אויף געלט. איז דען דאס געלט ווערט די אלע יסורים? ווען א מענטש וואלט זיך מתבונן געווען און אפגעוואויגן זיינע מעשים מיט ישוב הדעת, וואלט ער פארשטאנען אז עס איז פיל בעסער פאר אים אזוי ווי שלמה המלך האט געזאגט: "וסבותי אני לייאש את לבי על כל העמל שעמלתי תחת השמש". עס איז בעסער פארן מענטש צו זאגן אז אלעס איז הבל - נו, אביסל מער, אביסל ווייניגער. און מען מיינט נישט צו זאגן מען זאל נעמען דאס געלט און עס אוועקווארפן.
עס איז אמאל געווען א מענטש וואס איז געקומען אויפן מארק טאג, און דער רבי האט ארויסגעקוקט פונעם פענצטער און אים געזען דארט מיט א גרויס התלהבות, ער קויפט און פארקויפט, און ער האט געזען אז ער איז צופיל פארטראגן און פאפקאכט ווען עס רעדט זיך בסך הכל פון געלט־ענינים. האט אים דער רבי שנעל גערופן ארויפקומען צו אים, און ווען ער איז געקומען האט דער רבי אים אנגעהויבן מוסר'ן: וואס איז דאס? וואס מאכסטו אזא עסק פון געלט־זאכן? איז דאס דען אלעס אינעם לעבן? איך זע דיר דא פונקט ווי א מענטש וואס מען האט אים געגעבן א שפריץ פון אקסיגען - אזא התלהבות! נאך דעם גאנצן מוסר האט דער איד ארויסגענומען דאס געלט, עס אראפגעווארפן אויף דער ערד און אנגעהויבן טרעטן דערויף מיט די פיס. האט דער רבי געזאגט: ניין, וואס טוסטו? הייב עס אויף און לייג עס אריין אין טאש, דאס איז דאך געלט! איז דער מענטש ארויס פארטומלט, ער פארשטייט נישט וואס דער רבי וויל. האט אים דער רבי געזאגט: געלט איז א וויכטיגע זאך, מיט געלט קען מען קויפן אסאך זאכן, מען קען קויפן עולם הבא, מען קען קויפן נצחיות - אבער מען דארף אים געבן דעם פאסיגן ארט און די פאסיגע חשיבות. פאר דעם זאל מען פארלירן דאס געזונט? פאר דעם זאל מען פארלירן א ווייב און קינדער?
און קוקט נאר אויף מענטשן וואס צוליב געלט פארלירן זיי אלעס. צוליב דעם געלט קריגט ער זיך מיט זיין ווייב, מיט די קינדער, מיט די שכנים - און אלעס איז עניני ממון. ווען א מענטש זאל דאס פארשטיין, וואלט ער געווען גרייט מוותר צו זיין און זאגן צו זיך אליין: לאז מיר אפ פון דעם אלעם, גיב מיר א גוט לעבן, גיב מיר געזונט, גיב מיר שלום בית, גיב מיר שלום אין דער משפחה.
אמאל הערט מען פון מענטשן וואס לעבן אין א צעטיילטער שטוב: זי זאגט אז זי גיט נישט אזוי, און ער גיט נישט אזוי, אמאל האט ער געגעבן און ער האט אויפגעהערט צו געבן. איך האב געהערט אויף א פארפאלק וואס האבן חתונה געהאט אין עלטערע יארן, און זיי לעבן פון פאראויס מיט צעטיילט געלט - און מען וועט נישט גלייבן צו וואספארא משוגעת'ן דאס קומט אן. איינער גיט עטליכע שקלים פארן צווייטן און זאגט קויף מיר דערמיט אזוי און אזוי, און דער צווייטער ענטפערט: איין מינוט, דאס קויפט מען פונעם געמיינזאמען געלט, און יענץ קויף פון דיין אייגן געלט. רבונו של עולם, וואספארא לעבן איז דאס? עס רעדט זיך פון מענטשן אין די זעכציגער און זיבעציגער יארן - וואוהין וועסטו נעמען דאס געלט מיט זיך? וואס מיינסטו וועסטו טאן דערמיט? מיט דעם געלט וואס דו האסט, ווי לאנג נאך וועסטו לעבן? און א מענטש וואס פארשטייט דאס נישט לייגט חרוב זיין לעבן יעצט, און לעבט א לעבן פון קטנוניות: איך האב געגעבן און זי האט נישט געגעבן, איך האב באצאלט דעם עלעקטריק אליין און זי האט נישט באצאלט, איך האב איר געזאגט אזוי און זי האט מיר אראפגעווארפן צוויי הונדערט שקל. דאס זענען מעשיות וואס איך האב ערשט לעצטנס געהערט, און דאס הארץ טוט וויי. אמאל איז דא איין צד וואס איז א קמצן שבקמצנים, און דאס איז טאקע א גאר שווערע פראבלעם. אבער מען דארף פארשטיין אז געלט איז נישט דער עיקר אינעם לעבן, און אדרבה - דאס געלט שטערט דעם מענטש פון הנאה האבן פון א גוט לעבן, פון שלום בית, פון שלום מיט זיינע קינדער, מיט זיינע שכנים און מיטן בעל־הבית. און דאס אלעס נעמט זיך דערפון וואס א מענטש מאכט פון דער וועלט אן עיקר, און נעמט נישט אן די עצה פון שלמה המלך: "וסבותי אני לייאש את לבי על כל העמל שעמלתי תחת השמש". און דאן, אפילו ביינאכט ווען דער מענטש שלאפט, שכב לבו נישט. זאגט שלמה: "גם זה הבל הוא" - אט קוק, דער גאנצער עמל, וואס האט עס דיר אויסגעמאכט? אויב דו האסט נישט געקויפט דערמיט קיין רואיגקייט און נישט קיין געזונט - אויב דאס איז וואס דו האסט געקויפט, איז דאך אלעס הבל.
אויף דעם שטייט געשריבן "והשובע לעשיר איננו מניח לו לישון" - פאר וועמען? פארן עני. פארוואס? ווייל ווען דער עני גייט שלאפן טראכט ער וועגן דעם: קוק ווי דער דאזיגער עשיר איז זאט, ווי צופרידן ער איז, און נאר איך בין אזא מסכן. די זעטיקייט פונעם עשיר לאזט נישט דעם עני שלאפן; דער עני שלאפט שוין נישט גוט, ווייל ער טראכט די גאנצע צייט וועגן דער זעטיקייט פונעם עשיר. און דאס איז "לא שכב לבו" - אפילו ווען ער גייט שלאפן, צום סוף ליגט זיין הארץ נישט רואיג. מרבה נכסים מרבה דאגה, און די זעטיקייט פונעם עשיר לאזט נישט דעם עני שלאפן פון גרויס אומרו: פארוואס מאכן אנדערע געלט און ער נישט.
אֵין טוֹב בָּאָדָם שֶׁיֹּאכַל וְשָׁתָה וְהֶרְאָה אֶת נַפְשׁוֹ טוֹב בַּעֲמָלוֹ גַּם זֹה רָאִיתִי אָנִי כִּי מִיַּד הָאֱלֹהִים הִיא׃ - עס איז נישטא קיין בעסערע זאך פארן מענטש ווי ער זאל עסן און טרינקען, און לאזן זיין נפש זען גוטס אין זיין האראוואניע; אויך דאס האב איך געזען, אז דאס איז פון דער האנט פונעם אויבערשטן.
אין מדרש זוטא זאגן רבי נחמיה, רב נחמן בר רב חסדא, רבי שמואל בר נחמן, ואמרי לה רבי מיאשה און רבי ירמיה ברבי יצחק: יעדע אכילה ושתיה וואס ווערט דערמאנט אין קהלת מיינט נאר דברי תורה, מצוות און מעשים טובים, ווי עס שטייט "לכו שברו ואכולו", און "לכו לחמו בלחמי ושתו ביין מסכתי". אויב אזוי, "אין טוב באדם שיאכל ושתה" - נעמט דאס דער מדרש אויף לימוד התורה: לימוד התורה איז א בחינה פון אכילה און שתיה, און דאס איז דער עכטער גוטס פארן מענטש.
און וואס מיינט "והראה את נפשו טוב בעמלו"? זאגט דער מדרש: די תורה ווערט אנגערופן טוב, און מעשים טובים ווערן אנגערופן טוב - "סור מרע ועשה טוב". און מיט דעם "הראה את נפשו" פאר די חיי עולם הבא וואס איז כולו טוב; ער וועט זען אין די אייביגע לעבן גוטס פון דעם גאנצן עמל וואס ער האט דא געהארעוועט. "גם זו ראיתי אני כי מיד האלקים היא" - אז אויב דער קדוש ברוך הוא האט געגעבן פארן מענטש שכל און דעת צו גיין אויפן גוטן וועג, איז דאך דאס דער וועג וואס דער אויבערשטער וויל. דער אויבערשטער פארלאנגט פון דיר דעם גוטן וועג, און ער האט דיר געגעבן דעם פארשטאנד צו וועלן, "ה' חפץ למען צדקו", און דעריבער האט ער דיר געגעבן א גוטן דרך כדי דו זאלסט אים אויסוועלן, כדי עס זאל דיר זיין גוט.
רש"י ערקלערט אז דער פסוק איז געזאגט געווארן בדרך תמיהה: צי איז דען נישט בעסער פארן מענטש אז ער זאל עסן און טרינקען און ווייזן זיין נפש גוטס אין זיין האראוואניע? דאס הייסט, צי וואלט דיר נישט געווען פיל בעסער זיך צו באגנוגענען מיט דעם וואס דו האסט, עסן און טרינקען פון דעם וואס איז ביי דיר פאראן, און "והראה את נפשו טוב בעמלו" - פון דעם וואס ער האט געארבעט און געהארעוועט זאל ער הנאה האבן און דאס איז גענוג פאר אים. אזוי ווי עס שטייט "יגיע כפיך כי תאכל אשריך וטוב לך" - אשריך אין עולם הזה און טוב לך אויף דער עולם הבא. ער האט געגעסן און געטרונקען און געטון משפט וצדקה - דעמאלט איז אים גוט. צי איז דיר נישט פיל בעסער צו עסן און טרינקען און זיך באגנוגענען מיט דעם וואס דו האסט, איידער צו גיין זוכן פאר זיך גרויסע זאכן וואס זענען העכער פון דיר, וואס ברענגען דיר גארנישט אויסער עגמת נפש און הארצווייטאג, ווי מיר האבן פריער געזען?
רב סעדיה גאון זאגט אז דא קומט שלמה המלך צו שטעלן די זאכן אין א גלייכגעוויכט. מען קען נאך מיינען פון די פריערדיגע ווערטער אז איך לערן פאר פרישות, נזירות און זיך אינגאנצן דערווייטערן פון אלע ענינים פונעם עולם הזה - זאגט שלמה המלך: ניין, דאס איז נישט מיין כוונה. מיין כוונה איז אז דער מענטש זאל עסן און טרינקען און לאזן זיין נפש זען גוטס אין זיין מיה. דאס הייסט: איך בין נאר געקומען ווארענען קעגן דעם איבערגעטריבענעם יאג נאך גשמיות אויף דער וועלט. ווער עס מיינט אז דורך דעם וואס ער וועט מערן זיינע קנינים און פארמערן זיין געלט, און ער וועט איינקויפן און בויען און מאכן - דערמיט וועט ער דערגרייכן מנוחה, רואיגקייט און שלום, מאכט ער א גרויסן טעות. בעסער איז פארן מענטש ער זאל עסן און טרינקען און ווייזן זיין נפש גוטס אין זיין מיה. איך זאג נישט אז א מענטש זאל נישט עסן און נישט טרינקען; שלמה קומט דא ממתן זיין די זאכן און זאגן: נעם פונעם עולם הזה דאס וואס פעלט דיר אויס פאר דיין אכילה און שתיה, און גיב פאר יעדער זאך דעם פאסיגן חלק וואס קומט איר.
דער 'אמרי שפר' ערקלערט, אז דער טבע פונעם מענטש איז אז יעדע שעה האט ער א טענה און א תרעומות אויף עפעס אנדערש; יעדעס מאל שטערט אים א צווייטע זאך, און יעדעס מאל איז דא עפעס וואס לאזט אים נישט הנאה האבן פון דעם וואס ער פארמאגט. און אויף דעם זאגט שלמה: "ראיתי" - איך האב געזען אז צו טרעפן א מענטש וואס אים איז גוט, וואס עסט און טרינקט און האט הנאה פון זיין האראוואניע, איז א גאר זעלטענע זאך. און אויב ס'איז שוין יא דא - "כי מיד האלקים היא", דאס איז ווי א מתנה פונעם אויבערשטן. און באמת האט מען געפרעגט גדולי ישראל וועגן דעם, און איינער האט געענטפערט: איך האב געקענט איין גליקליכן מענטש אין לעבן - דער אלטער פון קעלם. און א צווייטער האט געענטפערט: איך האב געקענט איין גליקליכן מענטש אין לעבן - רבי ישראל סאלאנטער. דאס הייסט מען האט געגעבן גאר זעלטענע ביישפילן אויף וועמען מען קען זאגן אז דער מענטש איז גליקלעך: אלעס וואס ער פארמאגט איז אים גוט, ער איז נישט קיין מענטש פון קפידות און יסורים, און ער זוכט נישט די גאנצע צייט צו פארמערן נאך און נאך פארמעגן און מאכן זיך רייכער. דאס איז א מענטש וואס אים איז גוט - און עס איז גאר זעלטן צו געפינען אזא מענטש וואס גארנישט שטערט אים נישט.
מיר האָבן שוין אַמאָל דערציילט וועגן דער בת מלך וואָס איז קראַנק געוואָרן, און מען האָט איר געזאָגט אַז זי דאַרף אָנטאָן דאָס קלייד פון אַ גליקלעכן מענטש, און דורך דעם וועט זי אַרויסגיין פון דער מרה שחורה. זענען די מענטשן פונעם מלך געגאַנגען זוכן איבעראַל דעם גליקלעכסטן מענטש, און האָבן נישט געפונען. ביז זיי האָבן געזען אַ פּאַסטעך וואָס שפּילט אויף זיין פלייט און ליגט זיך במנוחה מיט זיין צאן. האָבן זיי אים געפרעגט - וואָרום זיי האָבן דאָך יעדן איינעם געפרעגט "ביסטו גליקלעך?", און יעדער האָט געענטפערט: ניין, וואָס גליקלעך, וואָס פאַראַ גליק - אָבער ער האָט געענטפערט: יאָ, עס איז נישטאָ קיין גליקלעכער פון מיר. האָבן זיי אים געזאָגט: טו אונדז אַ טובה, גיב אונדז דיין העמד אַז מיר זאָלן דאָס געבן פאַר דער בת מלך וואָס איז אַריינגעפאַלן אין אַ מרה שחורה, אפשר וועט זי געזונט ווערן. האָט ער זיי געזאָגט: אַ העמד? איך האָב דאָך נישט קיין העמד! און ווען איך וואָלט געהאַט אַ העמד, וואָלט איך שוין מער נישט געווען גליקלעך - איך וואָלט געדאַרפט זאָרגן אַז עס זאָל זיך נישט צערייסן, איך וואָלט דאָס געדאַרפט וואַשן, איך וואָלט געדאַרפט זען צי עס שטייט אין דער מאָדע, און גיי ווייס, ס'איז דאָ אַ נייע מאָדע, עס זענען דאָ אַזעלכע מיט אַלערליי לויפנדיקע קראָקאָדילן און יאָגנדיקע פערד. דאָס וואָלט מיר שוין אָנגעהויבן פאַרנעמען דעם קאָפּ און מטריד זיין. איך האָב נישט קיין העמד - בין איך גליקלעך! אויב אַזוי, "אין טוב באדם": מיר געפינען נישט קיין מענטש וואָס מען זאָל קענען זאָגן אויף אים, אָט איז אַ מענטש וואָס אַלץ איז אים גוט, "שיאכל ושתה והראה את נפשו טוב בעמלו". און אויב ס'איז שוין יאָ פאַראַן אַזאַ זאַך, יחידי סגולה וואָס זענען אָנגעקומען צו דער מדרגה - "מיד האלקים היא", אַ מתנת שמים איז דאָס פאַר דעם וואָס האָט זוכה געווען צו אַזאַ גוטס.
דער 'מעם לועז' ברענגט בשם דעם 'קול יעקב', אַז דאָ קומט שלמה המלך דיר זאָגן: וויסן זאָלסטו, אַז דאָס גאַנצע גוטס וואָס דו האָסט דאָ אויף דער וועלט - זאָלסטו נישט צושריבן צו זיך אַליין, נאָר מיד האלקים היא, דאָס קומט פון דער האַנט פונעם באַשעפער. אַ משל צו אַ שמועס צווישן בעטלער וואָס איז אַמאָל געווען, ווען יעדער איינער האָט אָנגעהויבן דערציילן וווּ ער איז געווען און אין וועלכן אָרט, און וויפיל מ'האָט אים געגעבן דאָ און וויפיל דאָרט, און יענע זענען קמצנים און די זענען נדיבים. האָט איינער פון זיי געזאָגט: קומט און איך וועל אייך דערציילן אַ מעשה וואָס איז מיט מיר פאַרגאַנגען. אַמאָל בין איך אָנגעקומען אין אַ געוויסער שטאָט און בין אַריין אין אַ געוויסן הויף, איך האָב געקלאַפּט אין דער טיר און איך האָב פאַרשטאַנען אַז ס'האַנדלט זיך דאָ מיט בעלי ממון, און איך האָב געזאָגט: קען מען אפשר באַקומען אַ מיטאג־עסן? (נישט ווי היינט וואָס מען קומט און בעט געלט - ער האָט געוואָלט עפּעס צו עסן.) האָט אים דער בעל הבית געזאָגט: יאָ, מיין האַר, דו קענסט דאָ באַקומען אַ רייכן מיטאג, אָבער דערפאַר איז דאָ אַרבעט. ער האָט אים געוויזן אינדרויסן האָלץ וואָס מען דאַרף צעהאַקן און אָנברייטן כּדי מען זאָל זיי קענען אַריינלייגן אין אויוון. האָט ער אים געזאָגט: האַק דאָ די העלצער, און דערנאָך וועסטו באַקומען ווי עס פּאַסט.
איך האָב פאַרשטאַנען - זאָגט דער בעטלער - אַז עס רעדט זיך דאָ פון עפּעס אַן ערנסטע זאַך, און ס'איז כדאי זיך אנשטרענגען. צוויי שעה האָב איך געהאַקט האָלץ, די הענט און דער רוקן האָבן מיר געקראַכט, שוועלן אויף די הענט, איך געדענק נישט אַז איך זאָל אַמאָל אַזוי שווער האָבן געאַרבעט. איך האָב געקלאַפּט אין דער טיר און געזאָגט: בעל הבית, איך האָב געענדיקט. איז ער אַרויסגעקומען, באַטראַכט די אַרבעט מיט די אויגן און מיר געזאָגט: שיין, זייער שיין, גיי צו צו דער טיר פון קעגנאיבער און זאָג אַז עס קומט דיר אַ מיטאג. בין איך צוגעגאַנגען און געקלאַפּט, און איך וויל אייך זאָגן: פונקט ווי איך האָב געזאָגט אַז איך געדענק נישט אַז איך זאָל אַמאָל האָבן אַזוי געאַרבעט, אַזוי געדענק איך אויך נישט אַז איך זאָל אַמאָל האָבן אַזוי געגעסן. אַ געוואַלדיקער מיטאג, עפּעס מורא'דיג אויסערגעוויינלעך. עס האָט זיך געלוינט.
פּלוצעם זעט ער ווי אַלע פּלאַצן פאַר געלעכטער. האָבן זיי אים געפרעגט: וווּ ביסטו געווען? אין יענעם הויף? האָט ער זיי געזאָגט: יאָ. און ווידער האָבן זיי געפּלאַצט פאַר געלעכטער. האָט ער געפרעגט: וואָס איז דאָ אַזוי לוסטיג? האָבן זיי אים געזאָגט: פאַרשטיי אַ זאַך, אין יענעם הויף וואוינען צוויי גבירים. ס'איז דאָ איין גביר וואָס אפילו אויב דו וועסט אַרבעטן ביי אים טאָג און נאַכט זיבעציק יאָר וועט ער דיר קיין שטיקל ברויט נישט געבן; און ס'איז דאָ אַ צווייטער גביר, וואָס יעדער וואָס גייט נאָר אַריין צו אים גיט ער אים אַ פולע סעודה אויף זיין חשבון, ממש כיד המלך. ערשט דעמאָלט האָט ער פאַרשטאַנען זיין טעות, אַז ער האָט לכתחילה געקלאַפּט ביים טיר פונעם קאַרגער גביר, וואָס יענער האָט געזען ער זאָל אַרבעטן ביי אים צוויי שעה און דערנאָך אים געשיקט עסן ביים ברייטהאַרציקן גביר - וואָס סיי ווי וואָלט ער דאָרט באַקומען זיין פרנסה און סעודה.
דאָס איז וואָס מען זאָגט דיר: "אין טוב באדם שיאכל ושתה והראה את נפשו טוב בעמלו" - טראַכט נישט אַז די טובה קומט פונעם עמל. דאָס עסן און טרינקען - זענען זיי דען אַ טובה פונעם עמל? עס האָט קיין שייכות נישט מיט זיין פּלאָג. דאָס האַקן האָלץ דאָ האָט דיר נישט געבראַכט די סעודה דאָרט. וויסן זאָלסטו אַז אַלץ וואָס דו טראַכסט "איך האָב געפּלאָגט, איך האָב זיך אָנגעשטרענגט" - עס איז דאָך שוין פריער נגזר געוואָרן וויפיל דו וועסט פאַרדינען. וואָס דו דאַרפסט טאָן איז בלויז השתדלות; אָבער צו מיינען אַז צוליב דעם וואָס איך האָב זיך אָנגעשטרענגט און געאַרבעט צוויי שעה דערפאַר האָב איך באַקומען - ניין! דו האָסט באַקומען ווייל עס איז נגזר געוואָרן אויף דיר. מען דאַרף מאַכן אַן השתדלות, און אין דעם מאָמענט וואָס דו האָסט זי געטאָן - געענדיקט, דאָס איז גענוג. און אויב דו האָסט למעשה באַקומען, "כי מיד האלקים היא": דאָס איז אַ גזירה מאת השם, וואָס דו האָסט באַקומען איז פון אים, און מיינט נישט אַז דיין עמל און האָרעוואַניע איז דאָס וואָס האָט דיר דאָס געגעבן און פאַרשאַפט.
כִּי מִי יֹאכַל וּמִי יָחוּשׁ חוּץ מִמֶּנִּי׃ - וואָרום ווער קען עסן און ווער קען פילן הנאה חוץ מיר.
זאָגט דער 'אמרי שפר': דאָ לייגט שלמה המלך צו און זאָגט - מענטשן קענען דאָך זאָגן, אפשר רעדט שלמה אַזוי שלעכט קעגן די ענינים פון דער וועלט און קעגן די תענוגים און תאוות דערפון, און באַציט זיך צו זיי אַזוי נעגאַטיוו, ווייל ער האָט נישט גענוג געקאָסט פון עניני העולם הזה? אפשר פעלט אים ערפאַרונג, אפשר האָט ער נישט גענוג גוט געקענט אַלע אירע תענוגים, און ווען ער וואָלט זיי אַ ביסל געקענט - וואָלטן אפשר גאָר אַנדערע ניגונים זיך געהערט פון זיין מויל? אויף דעם קומט שלמה המלך און זאָגט: "כי מי יאכל ומי יחוש חוץ ממני" - ווער האָט געגעסן עפּעס וואָס איך האָב נישט געגעסן, און ווער קען "יחוש", הנאה האָבן פון איינע פון די חושים־תענוגים, עפּעס וואָס איך האָב נישט גענאָסן? אויב אַזוי, ווען איך זאָג דאָס אייך - זאָלסטו פאַרשטיין אַז ס'רעדט צו דיר אַ מענטש וואָס ווייסט גוט וואָס ער רעדט, אַ מענטש וואָס האָט אַלץ דורכגעמאַכט, און זיינע ידיעות קומען פון אייגענער דערפאַרונג; דאָס זענען נישט קיין בלאָזע טעאָריעס.
כִּי לְאָדָם שֶׁטּוֹב לְפָנָיו נָתַן חׇכְמָה וְדַעַת וְשִׂמְחָה וְלַחוֹטֶא נָתַן עִנְיָן לֶאֱסֹף וְלִכְנוֹס לָתֵת לְטוֹב לִפְנֵי הָאֱלֹהִים גַּם זֶה הֶבֶל וּרְעוּת רוּחַ׃ - וואָרום דעם מענטש וואָס איז גוט פאַר אים האָט ער געגעבן חכמה און דעת און שמחה, און פאַרן חוטא האָט ער געגעבן אַ באַשעפטיקונג צו זאַמלען און צונויפקלייבן, כּדי אָפּצוגעבן פאַר דעם וואָס איז גוט פאַר גאָט; אויך דאָס איז הבל און צער פונעם גייסט.
"כי לאדם שטוב לפניו" - וואס איז גוט פאר די אויגן פון הקדוש ברוך הוא, "נתן חכמה ודעת ושמחה": דער אויבערשטער האט אים געגעבן א הארץ צו עוסק זיין אין תורה ומצוות, און האט אים אויך געגעבן צו שמייכלען און זיך פרייען מיט זיין חלק, ווי מיר האבן פריער געזען שיאכל ושתה ויראה את נפשו טוב בעמלו, אז ער זאל עסן און טרינקען און זען דאס גוטס אין זיין הארוואניע. רש"י גייט ווייטער אין דעם זעלבן ליניע: דאס איז דאך וואס ווערט פארלאנגט פונעם מענטש - דער אויבערשטער וויל אז דער מענטש זאל האבן גוט דא אויף דער וועלט, דער אויבערשטער וויל נישט אז דער מענטש זאל ליידן.
און פונעם צווייטן זייט, "ולחוטא נתן עניין" - דאס הייסט ער האט אים געגעבן א מנהג און א שטייגער, אז דער מנהג פונעם חוטא זאל זיין אז ער זאל די גאנצע צייט נאר זארגן אנצוזאמלען און איינצוהאנדלען, צו קלויבן און צו זאמלען. זיין גאנצער ציל איז צו זאמלען נאך און נאך. און פאר וועמען? צום סוף "לתת לטוב לפני האלוקים" - דאס גאנצע וואס דו זאמלסט און קלייבסט צונויף, איז כדי דער וואס איז גוט פארן אויבערשטן זאל דאס באקומען צום סוף, אזוי ווי עס שטייט "כי רשע יכין וצדיק ילבש". דאס גאנצע וואס דו פלאגסט זיך איז כדי צו געבן פאר דעם וואס איז גוט אין די אויגן פונעם אויבערשטן, אז צו אים זאל די זאך אנקומען, ווי עס שטייט אין מגילת אסתר "ותשם אסתר את מרדכי על בית המן". און אויך דאס איז הבל - וואס דער אויבערשטער האט געגעבן פאר די באשעפענישן זיך צו פלאגן, און ער פלאגט זיך כדי א צווייטער זאל עסן.
און דער ספורנו ברענגט צו נאך ביישפילן: אזוי ווי מיר געפינען ביי יעקב אבינו "ויצל אלוקים את מקנה אביכם ויתן לי" - לבנ'ס גאנצער פארמעגן און פי איז אריבערגעגאנגען צו יעקב, און עס שטייט אז דערנאך האט לבן פארלוירן זיין גאנצן פארמעגן בעניין רע, און אפילו פון דאס וואס איז איבערגעבליבן איז אים נישט געבליבן קיין שום ברכה. און אזוי ווי די מעשה מיט יוסף מוקיר שבת, וואס די גאנצע הארוואניע און פלאג פונעם עושר איז צום סוף אריינגעפאלן אין די הענט פון יוסף מוקיר שבת. און אזוי איז געווען מיט פרעה'ס אוצרות: פרעה האט גענומען און געהיט ריזיגע אוצרות, און נאך יוסף הצדיק האט אנגעהויבן דערמיט, און צום סוף איז אלעס געגעבן געווארן פארן "טוב לפני האלוקים" - "גדולה ביזת הים מביזת מצרים", וואס יעדער איינער האט אנגעלאדנט ניינציג חמורים לוביים. זעט מען דאך אז דאס גאנצע וואס דו פלאגסט זיך, דו רשע, איז נאר כדי צו געבן פאר דעם וואס איז גוט פארן אויבערשטן. און צי איז דאס נישט הבל ורעות רוח, וויסטקייט און צובראכנקייט פונעם גייסט - ווען דער מענטש זעט איין: איך האב געהאראוועט, איך האב זיך געמוטשעט, און קוק וואס עס איז מיר איבערגעבליבן דערפון.
דער ר"ן אין זיינע דרשות ברענגט אז ביידע טיילן פונעם פסוק זענען געזאגט געווארן אויף אדם הראשון: אדם הראשון פארן חטא, און אדם הראשון נאכן חטא. "לאדם שטוב לפניו נתן חכמה ודעת ושמחה" - דאס איז אדם הראשון אין גן עדן. ער האט אים געגעבן חכמה, און עס שטייט אז די מלאכים האבן זיך מורא'דיג מתפעל געווען פון אים און געוואלט זאגן פאר אים "קדוש" ווען זיי האבן געזען זיין חכמה. ער האט אים געגעבן דעת און שמחה - ער איז געווען אינעם שענסטן און וואונדערבארסטן פלאץ, אין גן עדן, "מכל עץ הגן אכול תאכל", גרייטע שפייז אן קיין שום פלאג, און מלאכי השרת זיפן פאר אים וויין און בראטן פאר אים פלייש. וואס קען זיין בעסער פון דעם? ער האט געהאט אלעס גוט. און ווער איז "ולחוטא"? ווען אדם הראשון האט געזינדיגט און געגעסן פון עץ הדעת - "נתן עניין לאסוף ולכנוס", "וקוץ ודרדר תצמיח לך": פון יעצט אן וועסטו זיין פארנומען די גאנצע צייט מיט זאמלען און קלויבן, די צייט פונעם אסיף, די צייט פונעם קציר, די גאנצע צייט הארווענען אין זיין ארבעט כדי צו האבן כדי מזונו צום לעבן. און פריער איז דאך געווען פיל בעסער - "לאדם שטוב לפניו", וואס דער אויבערשטער האט אים געגעבן אלעס גרייט. פארוואס האט דער חוטא געדארפט זינדיגן, און אנקומען צום סוף צו דעם אז זיין גאנצע באשעפטיגונג זאל זיין אנצוזאמלען געלט?
דער מלבי"ם ערקלערט לויט לשון הקודש וואס איז דער חילוק צווישן "לאסוף" און "לכנוס". דאס ווארט "אסף" באדייט שטענדיג אז מען ברענגט א זאך אריין צו א באשטימטן פלאץ, און נישט דער כוונה איז צוזאמנעמען צעווארפענע זאכן - צוזאמנעמען פון צעשפרייטע זאכן הייסט "קבץ". "אסף" איז אזוי ווי אריינלייגן עפעס אין א שפייכלער (אסם), אריינברענגען א זאך צו א געוויסן ארט: "ויאסוף אותם אל משמר" - ער האט זיי אריינגעלייגט אין תפיסה; "ואין איש מאסף אותם הביתה" - קיינער נעמט זיי נישט אריין צו זיך אין שטוב. און דער באגריף פון "אסף" איז אויך פארבינדן מיטן ווארט "כנס": די אסיפה צייגט אויפן אריינברענגען פון אינדרויסן אויף אינעווייניג, און די כניסה צייגט אז אינעווייניג לייגט מען עס אריין טיפער אינעם קנעכל אדער קאסע (כספת), אינעם שוץ-קאמער אדער אינעם געהיטענעם אוצר. און פון דעם קומט אויך דער לשון "אסף" ווען א זאך ציט זיך צונויף צו זיך אליין, ווי למשל "ויאמר הכהן אסוף ידיך" - ער זאל צונויפנעמען זיינע הענט צו זיין קערפער; און אויך "ואספתו מצרעתו", און "ואסף המצורע" - אז דער מצורע ווערט צוריק אריינגענומען אינעם מחנה.
דער 'אמרי שפר' ערקלערט: וואס איז די סיבה פארוואס "אין טוב באדם"? וויבאלד "לאדם שטוב לפניו נתן חכמה ודעת ושמחה" - דער גוטער מענטש וואס גייט אין וועג פונעם אויבערשטן, האט אים דער אויבערשטער געגעבן חכמה און דעת, און די כוונה איז אז די תכלית וואס דער מענטש פלאגט זיך דערויף זאל בלייבן פאר אים אליין; ער זאל הנאה האבן דערפון און ער זאל דאס באקומען. אבער די מציאות איז גאר זעלטן, כמעט נישט בנמצא - אז א מענטש זאל זיך פלאגן און הארווענען און אלעס זאל בלייבן פאר אים אליין. מיר האבן דאך געזען אז חכמים האבן געזאגט אויף זיך אליין "והניחו לאחרים חילם", אפילו אויף איינעם וואס האט איבערגעלאזט א קבא דמוריקא, אפילו אויף א ביסל שבביסל: איך האב געהארעוועט, און א צווייטער האט דאס באקומען. איז דאס דאך א זעלטענע זאך, גאר נישט קיין אפטע ערשיינונג.
"ולחוטא נתן עניין לאסוף ולכנוס" - דער חוטא האט אן ענין און א באשעפטיגונג אז ער קלויבט און זאמלט, און דאס איז דאך נישט קיין תכלית. און ער ברענגט א מחודש'דיגן ביאור: פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא געגעבן פארן חוטא אן ענין אנצוזאמלען און איינצוקלייבן? ווייל ווען נישט דעם, וואלט ער פיל מער געזינדיגט! און דערפאר, וואס האט דער אויבערשטער געטאן? ער האט אים געזוכט א באשעפטיגונג-טעראפיע (ריפוי בעיסוק) - ער האט אים געגעבן עפעס וואס זאל אים האלטן פארנומען: זאמל און קלייב איין געלט, זיי פארנומען צוואנציג שעה א טאג מיט זאמלען און איינשפארן, און דו וועסט נישט האבן קיין צייט פאר קיין עבירות, דו וועסט נישט האבן קיין ליידיגע צייט פאר קיין חטאים און שלעכטע זאכן, ווייל דו ביסט פארטאוועט ביז איבער די קאפ מיט זאמלען און קלויבן. ווייל ווען זיין צייט וואלט געווען ליידיג, וואלט זיין גאנצער טאג געווען ליידיג צו טאן עבירות; דערפאר האט אים דער אויבערשטער געגעבן אן "עניין" - א זאך זיך צו מוטשען און באשעפטיגן דערין, כדי ער זאל דערמיט ווערן דערווייטערט פונעם חטא.
און פאר וועמען וועט צום סוף זיין די גאנצע הארוואניע? "לתת לטוב לפני האלוקים" - צום סוף וועט דאס גאנצע געמיה געגעבן ווערן פאר דעם וואס איז גוט אין די אויגן פונעם אויבערשטן. און ווי אזוי קען מען זיך פרייען מיט א זאך וואס צום סוף וועט עס אנקומען צו א צווייטנס הענט? דעריבער "גם זה הבל ורעות רוח" - הבל און א צובראכנקייט פונעם גייסט, וויבאלד ער וועט זיך נישט קענען פרייען דערמיט, ווייל זיין גאנצע מיה און זיין גאנצע הארוואניע וועט אריינפאלן אין די הענט פון דעם וואס פון הימל קומט זיך עס פאר אים.
צום סוף פון פרק ב' שטעלט שלמה המלך פאר אונדז א חשבון: ווער עס מאכט זיין גשמיות'דיגע הארעוואניע פאר דעם עיקר - "כל ימיו מכאובים וכעס עניינו, גם בלילה לא שכב לבו", יעדע זאך שטערט אים, אלעס פירט אים צו קריגערייען, און רוב מחלוקתן אויף דער וועלט זענען איבער געלט וואס קומט סיי ווי און גייט אוועק. ווער עס האלט די ענינים פון עולם הזה פאר בלויזן הבל - עסט גוט, שלאפט גוט, און די צרות גייען אריבער לעבן אים און נישט אויף אים. און פון דא קומט די אויסגעוואויגענע עצה: נישט קיין איבערגעטריבענע נזירות און נישט קיין בלינדע גלוסטעניש, נאר "שיאכל ושתה והראה את נפשו טוב בעמלו" - זיך צו באנוגענען מיט זיין חלק, עוסק צו זיין אין אכילה ושתיה פון תורה ומצוות, און וויסן אז דאס גוטס איז נישט דער פרוכט פון זיין הארעוואניע נאר "מיד האלוקים היא". און ווער עס פארשטייט דאס נישט, האט אים דער אויבערשטער געגעבן אן ענין צו קלייבן און אנצוזאמלען, און צום סוף איז אלעס "לתת לטוב לפני האלוקים" - און דערפאר איז דאס אויך הבל ורעות רוח.