הקדמה: דער חכם און דער כסיל אין די אויגן פון שלמה המלך
אין ווייטערדיגן טייל פון פרק ב' אין קהלת קומט שלמה המלך צו דער יסודות'דיגער פראגע: וואס איז בעצם דער יתרון פון חכמה איבער נארקייט, אויב צום סוף "מקרה אחד יקרה את כולם"? אין די פסוקים פאר אונז שטעלט ער דעם חכם קעגן דעם כסיל, שילדערט דעם חילוק צווישן זיי, און דערנאך פרעגט ער אפ אויף זיך אליין: אויב דער סוף פון ביידע איז גלייך, וואס האב איך פארדינט מיט מיין חכמה? די דאזיגע פסוקים זענען א גאנצער שיעור אין הנהגת החיים, און פון זיי נעמט זיך איינע פון די וויכטיגסטע מעשה'דיגע עצות וואס עס איז נאר פארהאן: צו זען די זאכן פאראויס.
"החכם עיניו בראשו" - די אויגן באקומען פקודות פונעם מוח
הֶחָכָם עֵינָיו בְּרֹאשׁוֹ וְהַכְּסִיל בַּחֹשֶׁךְ הוֹלֵךְ וְיָדַעְתִּי גַם־אָנִי שֶׁמִּקְרֶה אֶחָד יִקְרֶה אֶת־כֻּלָּם׃ - דער חכם זיינע אויגן זענען אין זיין קאפ, און דער כסיל גייט אין דער פינצטערניש, און איך האב אויך געוואוסט אז איין פאל וועט פאסירן מיט זיי אלע.
רבנו סעדיה גאון טייטשט דעם אויסדרוק "עיניו בראשו" כפשוטו: די אויגן זענען נאנט צום מוח, און דאס איז דער טייטש "בראשו". פונעם מוח קומט כביכול דאס ליכט צו די אויגן, און די אויגן באקומען זייערע באפעלן פונעם מוח. קומט אויס אז דער חכם שעפט זיין קוק פון אן ארנטליכן און פאסיגן מקור. אויף וואס פאר א סמך קוקט ער? אויפן סמך פונעם קאפ, אויפן סמך פון שכל'דיגער הנהגה, וואס עס פאסט און וואס עס איז ריכטיג צו טון.
"והכסיל בחושך הולך" - דער כסיל זעט נישט, און אויב ער זעט, זעט ער נישט ריכטיג. דערפאר גייט ער אין דער פינצטערניש, קלאפט זיך אן, פאלט און שטרויכלט זיך. ער טוט וואס עס גלוסט זיך אים, לעבט ווי עס דאכט זיך אים, און ווען מען ווארנט אים ענטפערט ער: זארג דיך נישט, אלעס וועט זיין בסדר.
"דער גוף באלאנסירט זיך אליין"
א מענטש האט אמאל דערציילט וועגן זיין פאטער וואס האט געליטן פון צוקער. מען האט אים געווארנט אז עס איז מסוכן, אבער ער האט געהאט א יסוד: "דער גוף באלאנסירט זיך אליין". דערפאר האט ער זיך נישט געמאכט די מי צו בודק זיין. איין שבת האט ער געמאכט קידוש, און פלוצלונג האט ער פארגעסן די ווערטער, זיך אוועקגעזעצט און נישט געקענט ממשיך זיין. זיין זון האט געענדיגט דעם קידוש אנשטאט אים. מען האט אים אונטערזוכט, גענומען אין שפיטאל, און עס איז קלאר געווארן אז שוין א לאנגע תקופה האט ער געהאט גאר הויכן צוקער, און עס האבן זיך פארברענט צעלן אין זיין מוח. דאס איז געשען ביי אים אומגעפער אין עלטער פון פינף און פופציג יאר, און זיינע לעצטע צוואנציג יאר זענען געווען ווי א מענטש וואס מען האט פארלאשן: ער ווייסט קוים וואס טוט זיך ארום אים, ער קען נישט דרייוון, ער קען גארנישט, מען דארף אים פירן איבעראל ווי א קליין קינד. יענער איז געווען א גאר שארפער מענטש, פיקח און שנון, און אין איין רגע האט זיך אלעס געטוישט. דאס הארץ טוט וויי. דאס מיינט גיין אין דער פינצטערניש: ווער עס גייט אויף א שטרויכלדיגן וועג וועט פאלן און נכשל ווערן, און צו טון א פעולה ווען צום סוף דארף מען באצאלן דערפאר אזא טייערן פרייז, איז דאך א שאד.
די קרעאטיוויטעט פון איינעם וואס די תאווה פירט אים
עס איז באקאנט אן אינטערעסאנטע טעאריע פון א כראנישן רויכערער. מען האט אים געזאגט: דו ווייסט דאך אז דאס איז מסוכן, און היינט איז אינגאנצן קלאר דער היזק פון ציגארעטן. ענטפערט ער: אלע שטודיעס זענען גארנישט ווערט. האט מען אים געפרעגט: נישט ווערט? האסטו אנדערע שטודיעס אין טאש? וואס דו האסט אין טאש ווייסט מען דאך, ציגארעטן. און דעמאלט האט ער פארגעלייגט זיין טעאריע, און מען שטוינט ווידער און ווידער פון דער קרעאטיוויטעט פון א מענטש וועמען די תאווה פירט. ער האט געזאגט: אלע פארשונגען זענען דאך נישט געמאכט געווארן אויף ערליכע אידן וואס היטן תורה ומצוות. האט מען אים געזאגט: אינטערעסאנט, זענען דען שומרי מצוות געמאכט פון אן אנדערן חומר? זאגט ער: ניין, נאר א שומר מצוות רויכערט נישט איין טאג אין דער וואך, און אלע שטודיעס זענען געמאכט געווארן אויף אזעלכע וואס רויכערן זיבן טעג אין דער וואך; לויט דער טעאריע פונעם דאזיגן "חכם" רייניגט דער דאזיגער טאג דעם גוף פון די סמען, און עס קומט אויס אז די ציגארעט פון מוצאי שבת גייט אריין אין א ריינעם גוף, און מען קען אנהייבן א נייע וואך אן קיין שום פראבלעם. האט מען אים געענטפערט: דיין טעאריע איז טאקע זייער אינטערעסאנט, אבער עס וואלט כדאי געווען צו באזוכן אן אונקאלאגישע אפטיילונג און זען צי זי שטייט אינעם מבחן המציאות. מען זעט דארט סיי שומרי שבת און סיי נישט-שומרי שבת, פון אלע סארטן. דאס איז פונקט וואס שלמה זאגט: "והכסיל בחושך הולך", ער בויט זיך אויף טעאריעס וואס צעקלאפן זיך צום סוף אויפן פעלז פון דער מציאות, און ער פארשטייט נישט וואו אהין ער גייט.
דער ירושלמי: "עד שהחכם בראשו של דבר"
דער תורה תמימה ברענגט פונעם ירושלמי אין מסכת סוטה א וואונדערבארע קשיא: "החכם עיניו בראשו" - איז דען דער כסיל זיינע אויגן אין די פיס? צי האט מען ביים כסיל אויפגעהאנגען די אויגן אין אן אנדער ארט? נאר, זאגט דער ירושלמי, בעת דער חכם שטייט נאך ביים אנהייב פון דער זאך, ווייסט ער שוין וואס עס וועט זיין צום סוף. און דאס איז באמת די כוונה ווען מען זאגט "חכם עיניו בראשו": ביים אנהייב פונעם ענין, נאך גלייך ביים אנהייב, קוקט ער און זעט וואו עס קענען זיך מאכן פראבלעמען, און ער נעמט אוועק די שטערונגען פון פאראויס. דער כסיל דערקעגן כאפט זיך ערשט נאכדעם וואס ער איז שוין געפאלן: "איך האב נישט באמערקט, איך האב נישט געוואוסט". און פארוואס האסטו נישט בודק געווען פריער?
עס איז פאראן אן אויסדרוק וואס אסאך פארשטייען נישט זיין ריכטיגן באדייט: "א חכם בלילה". ווען מען האט זיך געמוטשעט מיט דער פראבלעם, געוואויגן און געטראכט וויאזוי פונקטליך צו טון, האט ער נישט געהאט קיין שום לעזונגען; ער האט נישט געוואוסט וואס מען טוט און וויאזוי מען קומט ארויס דערפון. נאכדעם וואס מען האט ברוך השם למעשה באוויזן צו געפינען א וועג און געלייזט די פראבלעם, קומט ער און זאגט: נו, ס'איז דאך פשוט, דאס איז דער גראדער וועג, אזוי האט מען געדארפט טון. דו ביסט א חכם בלילה! לאמיר דיך זען געבן עצות בייטאג. נאכדעם וואס אלע פראבלעמען זענען שוין געלייזט און די תוצאות זענען קלאר, דעמאלט צו זיין א חכם איז קיין חכמה נישט. "הֶחָכָם עֵינָיו בְּרֹאשׁוֹ": ער ווייסט דעם סוף שוין ביים אנהויב פון דער זאך.
"צו זען דעם לעצטן בוים"
מען דערציילט אויפן בריסקער רב אז ער האט געזאגט אויף זיך: א סך מענטשן מיינען אז איך האב "נערוון", דאס הייסט אז איך בין די גאנצע צייט פארטיפט אין חששות און ספקות, אפשר איז מען נישט יוצא, אפשר נישט אזוי, אפשר וועט ארויסקומען דערפון א מכשול. האט ער זיי געזאגט: איך האב נישט קיין שום "נערוון". איך זע פשוט און קוק פאראויס וואס עס וועט זיין צום סוף. ער איז אמאל געשטאנען לעבן א וואלד און געזאגט: וואס קען איך טון אז דער הקדוש ברוך הוא האט מיר געגעבן דעם כח צו זען ביזן לעצטן בוים? עס זענען פאראן מענטשן וואס זעען ביזן פינפטן אדער צענטן בוים, פאר מיר האט דער הקדוש ברוך הוא געגעבן צו זען ביזן לעצטן בוים. און עס זענען דא אזעלכע וואס ווייסן בכלל נישט אז עס שטייט א וואלד פאר זיי. און אזוי איז טאקע געווען: ווען מען האט אים געזאגט "זארגט נישט, עס איז נישטא קיין שום פראבלעם, איר זעט צל הרים כהרים און מאכט פון א מויז אן העלפאנד", האט זיך צום סוף ארויסגעשטעלט אז ער האט פאראויסגעזען ריכטיג, און וואס ער האט געזאגט איז געווען פינקטליך אויפן האר.
איין מאל איז געקומען צו אים א מענטש און געבעטן הילף. ער האט איינגעהאנדלט א גרויסן קוואנטום סחורה און האט עס געדארפט אריבערפירן מיט א באן, אין חוץ לארץ, און אויפן וועג זענען דא קאנטראלן פונעם צאל (מכס), און די גאנצע סחורה איז נישט רעגיסטרירט. האט ער געפרעגט דעם בריסקער רב וואס מען טוט. האט דער רב אים געזאגט: זאג מיר פונקטליך דעם גאנצן מארשרוט פון דער באן, פון וואו זי גייט ארויס און ביי וועלכע סטאנציעס זי שטעלט זיך אפ, און מיר וועלן טראכטן. יענער האט אויסגעלייגט דעם גאנצן מארשרוט, און דער רב האט אים געגעבן א פינקטליכן פלאן: ביי יענער סטאנציע זאלסטו אראפנעמען די סחורה, ווארטן אויף דער קומענדיגער באן, ארויפגיין אויף איר, פארן דריי סטאנציעס, דארט אראפגיין, און אזוי ווייטער. ער האט טאקע אזוי געטון, און מיט חסדי השם האט ער איבערגעהיפט אלע קאנטראלן. מען האט אנגעהויבן רעדן פון רוח הקודש. האט דער רב זיי געזאגט: דא איז גארנישט קיין רוח הקודש. איך האב פשוט געוואויגן מיט שכל אנושי, וואו עס איז לאגיש אז זיי זאלן שטעלן א קאנטראל-פונקט מיט פאטראלן וואס זאלן קאנטראלירן. און ברוך השם. און וואס הייסט "ברוך השם"? ברוך השם אז יענע גוים האבן אויך געטראכט מיט א גראדן שכל אזוי ווי דער בריסקער רב, ווייל עס וואלט דאך געקענט זיין דארט א גוי מיט א קרומען שכל. עכ"פ, דער חכם עיניו בראשו: ער ווייסט פון פאראויס, ער וועגט אפ און קוקט איבער אלעס מיט ישוב הדעת.
אן עצה פארן לעבן: זיך היטן פונעם "סמוך-טיפ"
דאס איז ממש אן עצה צום לעבן, ווייל אסאך מאל פאלן מענטשן דורך וויבאלד זייערע אויגן זענען נישט אין קאפ, דאס הייסט זיי האבן נישט געזען פון פריער און נישט געראכטן אויף די פראבלעמען וואס קענען זיך מאכן. ווען א מענטש זעט פאראויס די פראבלעמען, איז ער ביכולת זיך צו ספראווען מיט אלעס. מען קען דאך דעם טיפ וואס מען רופט דעם "סמוך-טיפ": מ'וועט זיך שוין אן עצה געבן, זארג נישט, מיר וועלן שוין עפעס פאררעכטן אויפן פלאץ. און דאס איז דאס ערגסטע פון אלעם, ווען א מענטש גרייט זיך נישט אן פון פריער. אזוי ווי מען האט געזען נאך דער גרויסער שריפה אויפן כרמל, אז פלוצים האט מען זיך דערמאנט צו זוכן שולדיגע: פארוואס איז נישט פאראן קיין סופער-טאנקער, פארוואס זענען נישטא גענוג לעש-אויטאס. וואס איז געשען? ביז דעמאלט האט מען געזאגט "פארלאז דיך, עס וועט זיין גוט", און ווען די צרה איז געקומען, איז מען געבליבן שטיין פאר א צובראכענעם קאריטע.
די זעלבע זאך דארף א מענטש וויסן אין רוחניות. א מענטש שטייט פארן ארויספארן אויף אן אויספלוג, צו א צימער, ערגעץ וואו אין לאנד. "וואס וועט זיין? זארג נישט, אלעס וועט זיין אין בעסטן ארדענונג". איין מינוט, וואס הייסט אין ארדענונג? האסטו בודק געווען צי עס איז דא דארט א מנין? האסטו נאכגעפארשט וואס פאר א כשרות מ'פארקויפט דארט אין געגנט? האסטו נאכגעקוקט וויאזוי דער מצב פון צניעות זעט דארט אויס? ווען ער וואלט זיך אנגעגרייט פון פריער, וואלט מען אסאך פון די פראבלעמען געקענט פארמיידן און לייזן: מיטנעמען זאכן פון דער היים, זיך מסדר זיין, מברר זיין פון פאראויס וואו עס איז פאראן א מנין און וויסן צו וועלכן נאנטן פלאץ מען קען גיין. און אזוי אויך א מענטש וואס פארט צו א שמחה: מען ווייסט דאך ווער עס קומט אהין און אויף וואספארא אופן. ווען מען וואלט דאס בודק געווען פריער, וואלט מען געקענט באשליסן אנצוקומען צו א געוויסער שעה, פארבלייבן בלויז צען מינוט, פארמינערן די מכשולים אויפן מינימום, און גלייך פארלאזן דעם פלאץ. יעדע זאך וואס מען וועגט אפ און מען טראכט דורך פון פאראויס, קען מען זיך אויסגעצייכנט אן עצה געבן דערמיט. און אויב נישט, דער כסיל גייט אין דער פינסטערניש, פאלט און שטרויכלט זיך, און דערנאך זאגט ער: איך האב נישט געוואוסט, איך האב נישט באמערקט.
"ולמה חכמתי אני אז יותר" - די קשיא פון שלמה המלך
וְאָמַרְתִּי אֲנִי בְּלִבִּי כְּמִקְרֵה הַכְּסִיל גַּם־אֲנִי יִקְרֵנִי וְלָמָּה חָכַמְתִּי אֲנִי אָז יֹתֵר וְדִבַּרְתִּי בְלִבִּי שֶׁגַּם־זֶה הָבֶל׃ - און איך האב געזאגט אין מיין הארץ: אזוי ווי דאס וואס עס טרעפט דעם כסיל וועט אויך מיר טרעפן, און פארוואס בין איך דען דעמאלט געווען קלוגער? און איך האב גערעדט אין מיין הארץ אז אויך דאס איז הבל.
כִּי אֵין זִכְרוֹן לֶחָכָם עִם־הַכְּסִיל לְעוֹלָם בְּשֶׁכְּבָר הַיָּמִים הַבָּאִים הַכֹּל נִשְׁכָּח וְאֵיךְ יָמוּת הֶחָכָם עִם־הַכְּסִיל׃ - ווארום עס איז נישטא קיין אייביגער זכרון פארן חכם צוזאמען מיטן כסיל, ווייל אין די קומענדיגע טעג ווערט שוין אלעס פארגעסן, און ווי קען שטארבן דער חכם גלייך מיטן כסיל?!
אויף די דאזיגע פסוקים ברענגט דער מדרש א רייע משלים און ביישפילן, "זה לעומת זה עשה אלוקים", דער חכם קעגנאיבער דעם כסיל, און דער ענטפער וואס חזר'ט זיך איבער אין אלע פון זיי איז: "ואיך ימות החכם עם הכסיל" - קומט עס דען אויפן געדאנק אז זייער מדה איז איינע, און דארט אויבן אין הימל וועט מען זיי משפט'ן אייניג?!
אברהם און נמרוד, משה און בלעם, דוד און נבוכדנצר
"החכם עיניו בראשו" דאס איז אברהם אבינו, "והכסיל בחושך הולך" דאס איז נמרוד. כביכול האט אברהם געזאגט: "אמרתי אני בלבי כמקרה הכסיל גם אני יקרני" - דער ווערט אנגערופן א מלך און יענער ווערט אנגערופן א מלך, טא פארוואס בין איך געווען קלוגער? פארוואס האב איך מוסר נפש געווען אויף קידוש שמו פונעם קדוש ברוך הוא? נאר ווען כלל ישראל געפאלט אריין אין א צרה זאגן זיי "זכור לאברהם ליצחק ולישראל עבדיך". צי זאגן דען די אומות העולם "זכור למעשה נמרוד"? ווער האט אמאל געזען א גוי וואס זאל זאגן: רבונו של עולם, ראטעווע בזכות נמרוד? הדא הוא דכתיב "ואיך ימות החכם עם הכסיל". כאטש אויף דער וועלט זעט דיר אויס אז דער איז א מלך און יענער איז א מלך און ביידע האבן איבערגעלאזט א חותם, זאלסטו וויסן אז אויף אייביג איז דא א חילוק ווי צווישן הימל און ערד: דער איז אין די העכסטע הימלען, און יענער ערגעץ טיף אינעם גיהנם.
דבר אחר: "החכם עיניו בראשו" דאס איז משה, "והכסיל בחושך הולך" דאס איז בלעם. האט משה געזאגט אין זיין הארץ: כמקרה הכסיל גם אני יקרני, דער ווערט אנגערופן א נביא און יענער ווערט אנגערופן א נביא, פארוואס בין איך געווען קלוגער און פארוואס האב איך אוועקגעגעבן מיין לעבן אויף דער תורה? נאר ווען ישראל גייט אריין אין א צרה זאגן זיי "ויזכור ימי עולם משה עמו" (ישעיה ס"ג). צי זאגן דען די אומות העולם "ויזכור ימי עולם בלעם"? ווער דערמאנט דען בכלל בלעמען, ווער געדענקט אים, און ווער בעט דען אז דער אויבערשטער זאל עפעס טאן בזכותו? הדא הוא דכתיב "ואיך ימות החכם עם הכסיל".
דבר אחר: "החכם עיניו בראשו" דאס איז דוד מלך ישראל, "והכסיל בחושך הולך" דאס איז נבוכדנצר. האט דוד געזאגט אין זיין הארץ: כמקרה הכסיל יקרני, דער האט געבויט דעם בית המקדש און געקעניגט פערציג יאר, און יענער האט עס חרוב געמאכט און געקעניגט פערציג יאר. די זאך דארף א ביאור, וואס דוד האט דאך נישט געבויט דעם בית המקדש! נאר עס זעט אויס אז וויבאלד דוד האט אזוי שטארק געוואלט בויען, רעכנט עס אים די תורה כאילו ער האט געבויט, און דערפאר רופט אים דער מדרש "זה בנה בית המקדש". אויב אזוי, פארוואס בין איך געווען קלוגער און פארוואס האב איך מוסר נפש געווען אויפ'ן בנין בית המקדש? נאר אויף מארגן שטייט שלמה און בויט דעם בית המקדש און זאגט "זכרה לחסדי דוד עבדך" - רבונו של עולם, עפן אויף די טויערן בזכות דוד. און ס'שטייט אז דעמאלט זענען שווארץ געווארן די פנימ'ער פון דוד'ס שונאים ווי דער שווארצער באדן פון א טאפ. אט קוקט וואס פאר א צדיק: די טויערן פונעם בית המקדש האבן זיך נישט געעפנט ביז מען האט דערמאנט דעם נאמען פון דוד. צי שטייט דען אויל מרודך און זאגט "זכרה לחסדי נבוכדנצר עבדך"? אפשר גאר "זכרה לרשעות נבוכדנצר". עס שטייט דאך אז ווען נבוכדנצר איז געשטארבן און מען האט אין גיהנם געזען אז ער קומט אן, האט זיי באפאלן א שרעק. גיהנם איז ווי גן עדן אין פארגלייך צו נבוכדנצר, און ווען זיי האבן אים געזען קומען זענען זיי אריין אין א ציטער: ווער ווייסט וואס ס'וועט זיין מיט אונז דא יעצט. הדא הוא דכתיב "ואיך ימות החכם עם הכסיל" - ווי קען מען זיך בכלל פארשטעלן אז זיי זענען גלייך?
דער וואס קויפט ווייץ אויף דריי יאר
נאך זאגט דער מדרש: "החכם עיניו בראשו" דאס איז דער וואס קויפט ווייץ אויף דריי יאר, "והכסיל בחושך הולך" דאס איז דער וואס קויפט ווייץ אויף איין יאר. דאס הייסט, דער חכם איז דער וואס גרייט זיך אן ווי געהעריג. "אמרתי אני בלבי כמקרה הכסיל יקרני" - דער עסט און יענער עסט, טא פארוואס בין איך געווען קלוגער? פארוואס האב איך פארמשכונ'ט מיינע קליידער כדי זיך אנצוברייטן עסן? איך האב נישט קיין געלט, און איך האב פארמשכונ'ט מיינע בגדים כדי צו האבן ווייץ אויף דריי יאר. נאר אויף מארגן קומט א יאר פון בצורת, דער עסט ביליג און יענער עסט טייער. איך האב געקויפט ווען א קילא ווייץ האט געקאסט צען שקל, און אין א יאר פון בצורת קאסט עס הונדערט און מען קען עס אפילו נישט באקומען. הדא הוא דכתיב "ואיך ימות החכם עם הכסיל".
מאידך גיסא דארף מען נעמען אין באטראכט אז ס'איז אויך פאראן א מדרש וואס זאגט נישט צו נעמען היינט עסן פאר מארגן, און דער משנה ברורה דערמאנט אזא הנהגה: "אל תצר צרת מחר", און דער אויבערשטער "יום יום יעמס לנו". אזוי איז געווען דער דרך פונעם בריסקער רב, ער פלעגט גארנישט קויפן אויף מארגן, און כאטש ער האט געהאט גרויסע שוועריגקייטן צו באקומען ברויט צוליב וואס ער האט שטארק מקפיד געווען אויף חדש, און אין חוץ לארץ איז חדש א זאך וואס מען קען לייכט נכשל ווערן דערין, דאך האט ער זיך געמאכט א פרינציפ נישט צו קויפן פון היינט אויף מארגן. איינמאל האט מען אוועקגעלייגט פאר אים ברויט אויף מארגן, און מ'האט אים געזאגט: דער רב, מארגן איז ערב יום כיפור, עס איז דא א מצוה פון א סעודה מיט פת, און אפשר וועט דער רב נישט האבן קיין ברויט פון קמח ישן. האט ער געזאגט: פארוואס דארף מען אוועקלייגן? מיר לייגן קיינמאל נישט אוועק אויף מארגן. זיי האבן אבער געהאלטן ביי זייערס און ער האט זיך נישט געקריגט. צומארגנס בייטאג איז געקומען א מענטש צו זיין שטוב, דער בעקער, און געזאגט: איך ווייס אז דער רב איז נזהר אין חדש, האב איך ספעציעל געברענגט חלות פון קמח ישן. און ער האט צוגעלייגט: זאלט איר וויסן אז איך האב אויך געברענגט א טעלער פול מיט פיש, נאר ס'איז דעמאלט געווען באמבארדירונגען אין ירושלים, און א באמבע איז געפאלן נישט ווייט פון מיר, און פונעם לופט-דרוק איז אלעס אוועקגעפלויגן. די חלות זענען געבליבן גאנץ, אבער די פיש זענען פארשמוצט געווארן און מען האט גארנישט געקענט טאן דערמיט. האט דער בריסקער רב געזאגט פאר זיינע בני בית: זעט איר? אויב וואלטן מיר זיך פארלאזט אויפ'ן קדוש ברוך הוא, וואלטן מיר אויך געהאט פיש. נאר האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט: דו זארגסט פאר זיך? אויב אזוי זארג דיך אליינס. פון דעם פארשטייען מיר אז ווען א מענטש פארלאזט זיך אויפ'ן אויבערשטן, דארף ער נישט זארגן פאר מארגן.
מיט דעם אלעם קומט דער מדרש דא מסתמא ארויסברענגען אן אנדערן געדאנק: אז דער מענטש זאל נישט קוקן בלויז אויף היינט, נאר זיין בליק זאל זיין געווענדט פאראויס. און בפשטות איז דא די כוונה נישט דווקא אויף גשמיות'דיגע זאכן, נאר אויף א מענטש וואס שטעלט זיך אויף און פארמשכונ'ט זיך פאר עבודת השם, אז ווען ער קומט אויבן אן האט ער אן אייביגן שכר, בשעת דער וואס האט זיך נישט פארמשכונ'ט וועט זיך דארט געפינען אין הונגער. דאס איז וואס דער מדרש וויל זאגן: החכם עיניו בראשו, און דער ענין פון די ווייץ איז נאר א משל.
וואס איז א "כסיל"? נישט קיין מנת משכל נאר א לעבנסשטייגער
אלע ענינים פון רשעות ווערן ביי שלמה אנגערופן מיט'ן נאמען "כסיל", און ער דערמאנט דאס אסאך מאל אין ספר משלי. און מען טאר נישט מאכן קיין טעות: זיין כוונה איז נישט אויף א מענטש וועמענס מנת משכל איז נידעריג. שלמה המלך וואלט נישט חוזק געמאכט פון מענטשן וואס זייערע שכליות'דיגע כוחות זענען שוואך, וואס קענען זיי טאן, דאס האבן זיי באקומען. צי איז דען ווייל דו האסט באקומען חכמה מער פון יעדן מענטש אויף דער ערד א סיבה זיך גרויסצוהאלטן? זיכער נישט. נאר זיין כוונה איז צו זאגן אז א מענטש קען זיין א פראפעסאר און לעבן זיין לעבן ווי א כסיל. ווייל אויב א מענטש ליידט פון צוקער און ער עסט א שטארק זיסע קרעם-טארט, כאטש ער ווייסט גאנץ גוט אז אין עטליכע מינוט ארום וועלן זיך הערן סירענעס, ווייל דער צוקער וועט ארויפשפרינגען און עס וועט צוקומען צו פיקוח נפש, וועלן מיר דאך אויף אים נישט זאגן אז ער איז א פיקח, נאר אז ער איז א כסיל גמור. און אויב וועסטו זאגן: וואס רעדסטו, ער האט דאך פיר דיפלאמען - דאך איז ער א כסיל גמור. וויאזוי שטעקט א מענטש אריין זיין האנט אין פייער און שפילט זיך מיט'ן לעבן?
קומט אויס אז כסילות האט נישט קיין שייכות מיט א מנת משכל, נאר מיט דער פראגע צי א מענטש לעבט ריכטיג. א כסיל איז דער וואס לעבט נישט ריכטיג. און לויט דעם, דער וואס זאגט "אכול ושתו כי מחר נמות", אדער "נאך מיר דער מבול", איז א כסיל גמור. מיינסטו דען נישט אז דו וועסט דארפן געבן א דין וחשבון? עס קען זיין אז ער איז זייער א געבילדעטער מענטש, און פונדעסטוועגן איז ער א כסיל. און לעומת זה איז דער חכם דער מענטש וואס קוקט פאראויס: ער שטעלט זיך אויף אויף דער וועלט און גרייט זיך צו צום לעבן פון עולם הבא, ער מוטשעט זיך און שטרענגט זיך אן דא, און ער גיט אויף זיינע תענוגים לכבוד דעם בורא יתברך. דאס איז דער קלוגער מענטש, און דאס איז "השומר לשנים הבאות" - דער וואס היט פאר די קומענדיגע יארן.
א תלמיד חכם וואס איז רגיל במשנתו
ווייטער זאגט דער מדרש: "החכם עיניו בראשו" דאס איז א תלמיד חכם וואס איז רגיל במשנתו, "והכסיל בחושך הולך" דאס איז דער וואס איז נישט רגיל במשנתו. "ואמרתי אני בלבי כמקרה הכסיל יקרני" - דער ווערט אנגערופן א רבי און יענער ווערט אנגערופן א רבי, דער איז א חכם און יענער איז א חכם, אויב אזוי פארוואס בין איך געווען קלוגער און פארוואס האב איך אוועקגעגעבן מיין לעבן אויף מיין תורה? ביידע ווערן אנגערופן א חכם, ביידע זעצט מען ביים אויבנאן, און יענער האט שוין יארן נישט געזען קיין צורת ספר און נישט געזען קיין כולל פון אינעווייניג. און אפשר כבוד'ט מען אים נאך מער, ווייל זיין האמבורגער היט איז שענער און די קנעפ אויפ'ן פראק זענען מער געפוצט. נאר אויף מארגן קומען ביידע אריין אין בית הוועד אדער אין אן אנדער פלאץ, און מען פרעגט דעם און יענעם, דער ווערט געפרעגט און ענטפערט, און יענער ווערט געפרעגט און קען נישט ענטפערן. הדא הוא דכתיב "ואיך ימות החכם עם הכסיל".
מען האט אמאל דערציילט וועגן הרב הורביץ, אויב איך מאך נישט קיין טעות, א רב אין בית שאן, וואס האט דערציילט אז ער האט געזען א מענטש וואס האט אויסגעזען ווי א תלמיד חכם, מיט א האמבורגער הוט און א לאנגן רעקל, ווי איינער וואס פארמאגט דעם טיטל. ער האט אים געפרעגט: ווער איז דער כבודו? האט ער אים געזאגט אז ער איז א רב אין א געוויסן ארט. האט ער געפרעגט: און וואו לערנט כבודו? האט ער געענטפערט: איך לערן נישט, איך האב אייך דאך געזאגט אז איך בין שוין א רב. קוקט וואס דאס מיינט. דער מענטש מיינט אז רבנות איז א טיטל: מען האט געענדיגט די אוניווערסיטעט, באקומען תעודות, געפארטיגט, מען דארף שוין מער נישט לערנען. אויף דעם זאגט דער מדרש: כסיל. עס וועט קומען א טאג וואס מען וועט פרעגן דעם א שאלה און יענעם א שאלה, און דעמאלט וועט זיך ארויסשטעלן אז יענער געדענקט שוין לאנג נישט וואס ער האט געלערנט און וואס פאר א תעודה ער האט באקומען, בעת דער חכם געפינט זיך די גאנצע צייט אינעם ענין, כל ימיו בעמוד וחזור קאי, ער חזר'ט תמיד איבער זיין לערנען.
דער אור שמח האט אמאל געזאגט אויפן ראגאטשאווער, וואס איז געווען א בעל זיכרון פלאי: עס איז נישט קיין חכמה אז וואס מען פרעגט אים ענטפערט ער תיכף, ווייל ער פלעגט דאך איבערחזר'ן זיין לערנען איינמאל א חודש. נישט איינמאל א יאר, ווי רבי חיים קניבסקי מאכט א חזרה איינמאל א יאר, נאר איינמאל א חודש. אויב אזוי איז ער דאך יעצט ממש ווי איינער וואס האט יעצט געלערנט, ער ליגט אינגאנצן אין דער סוגיא. און דאס איז נישט קיין ענין פון זיכרון. זיכער האט ער געהאט אן אויסערגעוויינלעכן זיכרון, אבער זיין כוונה איז געווען צו זאגן אז דער ראגאטשאווער האט זיך נישט פארלאזט אויפן זיכרון און נישט געזאגט "איך האב געלערנט און דערפאר געדענק איך", נאר ער איז אלע זיינע טעג געווען בעמוד וחזור. זאלסט נישט זאגן אין דיין הארץ: נו, ביידע זענען דאס זעלבע. זיי זענען נישט דאס זעלבע. ווען מען וועט פרעגן דעם א שאלה און יענעם א שאלה, דעמאלט וועסטו זען דעם חילוק.
דער משל פונעם בעל הלוח, און די בדיקה פונעם בית דין של מעלה
דער חפץ חיים האט געזאגט א משל אויף א מענטש וואס איז געווען אין א געוויס שטעטל, און ער האט געהאט א לוח השנה. זייענדיג דער בעל הלוח איז ער געווארן די אדרעס פאר אלעמען: ווען ליינט מען די דאזיגע הפטורה, אין וועלכן שבת איז אזוי און אזוי, ווען הייבט זיך אן דער תענית און ווען גייט ער אויס, ווען זאגט מען די קרובות און ווען יענע. צוביסלעך האט ער אויך געביטן זיין לבוש און אנגעהויבן זיך פירן ווי א רב, ווייל ער איז דאך דער איינציגער וואס ווייסט, און האט אנגעהויבן האלטן פון זיך. נישט אז ער האט געלערנט, נאר אויף זייערע שאלות, וואס זענען מסתמא געווען זייער פשוט, האט ער געוואוסט צו ענטפערן. איין טאג איז ער אנגעקומען קיין ווילנא און אריין אין בית המדרש. דארט האט ער געזען ווי די לומדים זענען זיך מנצח און פלפול'ן זיך, א פייער פון חכמים וסופרים, מען שמועסט און מען טענה'ט זיך. און ער איז דאך א רב אין זיין שטעטל, האט ער געזאגט: זאגט מיר, וואס איז דער נידון דא? אפשר קען איך העלפן? האבן זיי זיך געפרייט אז עס איז געקומען איינער וואס קען העלפן, און געזאגט פאר אים: מען לערנט איבער דעם דין פון צרת הבת. האט ער זיי געזאגט: צרות קען איך א סך, אבער פון וועלכע בת רעדט מען דא? וועמענס טאכטער? אזוי מיינט א מענטש אויף זיך, אבער ווען ער וועט אנקומען אהין וועט מען אים בודק זיין, און דאס איז וואס שטייט דא.
האט רבי אליהו לאפיאן אמאל געזאגט: א מענטש לערנט און מיינט אז ער ווייסט שוין, אז ער האט משיג געווען. אבער ווען טוט מען דעם מענטש באמת בודק זיין? "נוֹדָע בַּשְּׁעָרִים בַּעְלָהּ בְּשִׁבְּתוֹ עִם זִקְנֵי אָרֶץ". דא אויף דער וועלט האלט מען פון אים, ער איז א פלוני און א חכם. אבער ווען ווערט ער "נודע"? בשבתו עם זקני ארץ. דארט אויבן, ווען מען וועט אים וועלן אוועקזעצן לעבן די חכמים, וועט מען פרעגן: איין מינוט, ווער איז דאס? וואס האט ער געלערנט? וואס קען ער? און וואס פאר א בזיונות וועט דארט זיין.
מען דערציילט אז איין ליל שבת האט ער געזאגט "אשת חיל", און פלוצלונג איז אראפגעפאלן א טרער פון זיין אויג. זיין רביצין האט נישט געוואוסט פארוואס, און האט פרובירט אויסצוגעפינען. האט ער איר געזאגט: זעסטו, יעדעס ארט וואו איך קום כבוד'ט מען מיך. איך קום אריין אינעם היכל הישיבה און גלייך שטעלט מען מיר א סטנדר, איינער לויפט און ברענגט מיר א סידור, מען שטעלט זיך אויף פאר מיר, איך קום אריין צו א חתונה און מען זינגט "ימים על ימי מלך תוסיף". אבער דא איז דאך עלמא דשיקרא. דארט אויבן, "נודע בשערים בעלה בשבתו עם זקני ארץ", וועט מען מיך רופן און זאגן: רבי אליהו לאפיאן? ווער איז רבי אליהו לאפיאן? וואס איז ער? פארוואס זעצט מען אים דא אוועק? וואס טוט ער דא? וואס ווייסט ער בכלל? און פון דעם האט ער אנגעהויבן וויינען. און דאס איז דער פונקט פארקערטער מהלך המחשבה פונעם געווענליכן מענטש וואס קלאגט אז "מען שעצט מיך נישט גענוג". ער האט געזאגט: דא איז אלעס הבלים, און דארט ווייסט מען באמת וויפיל א מענטש איז נישט ווערט, און דאס האט אים אזוי וויי געטאן.
די עניוות פון רבי אליהו לאפיאן
ער האט אמאל דערציילט אויף זיך אז ער איז געפארן אויפן באן און מען האט אים געזאגט אז דער ראגאטשאווער געפינט זיך דארט. האט ער געזאגט: ווי שיין, א געלעגנהייט זיך צו טרעפן מיטן ראגאטשאווער. איז ער צוגעגאנגען און געזאגט צו אים: רבי, מעג מען זאגן פארן רב א שטיקל תורה, א חידוש, א געוויסן מהלך? האט ער געזאגט: ביטע. האט דער ראגאטשאווער אים געפרעגט: ווער איז כבודו? האט ער געענטפערט: א פשוט'ער בעל הבית. נישט "רבי אליהו לאפיאן", נישט "א משגיח אין ישיבה", נישט "א תלמיד פונעם חפץ חיים", נאר א פשוט'ער בעל הבית. האט ער געזאגט: נו, זאגט. האט ער פארגעטראגן פאר אים א טיפן פלפול, און ער האט געוואלט הערן וואס דער רב זאגט דערויף און וואס ער וועט ענטפערן. האט דער ראגאטשאווער געזאגט: נו נו, שיינע חידושים פאר א פשוט'ן בעל הבית. דער ראגאטשאווער, ווי באקאנט, פלעגט קיינעם נישט משא פנים זיין. און רבי אליהו לאפיאן האט דאס דערציילט אויף זיך אליין, זעט נאר די עניוות, און האט צוגעלייגט: זאלט איר וויסן אז דאס וואס איך האב אים געזאגט איז געווען דער מהלך וואס איך האב מחדש געווען און געפלאנט צו זאגן אויף יענער וועלט, אין עולם האמת. דאס הייסט ער האט שוין אנגעגרייט פאר זיך וואס צו זאגן ווען מען וועט אים דארט פרעגן, ווי מען פארלאנגט אז איינער זאל קומען מיט "תלמודו בידו", און מען וועט פרעגן: וואס האסטו אונז צו זאגן, זאג א דבר תורה, זאג עפעס. דאס האב איך אנגעגרייט צו זאגן דארט, און דער ראגאטשאווער זאגט מיר: נו, פיין פאר א פשוט'ן בעל הבית.
און מען דערציילט אז ער איז אמאל געקומען צום רבי'ן פון גער נעמען א ברכה. האט דער רבי אים אנגעקוקט און איז געשטאנען פארציטערט, און אים געזאגט: א ייד וואס האט זוכה געווען צו גילוי אליהו קומט בעטן פון מיר א ברכה? און איר דארפט פארשטיין: נאך אין דער צייט פונעם דיבוק אין ראדין, ווען ער איז געווען גאנץ יונג, האט דער דיבוק געזאגט אויף אים אז ער איז א "פה קדוש", און אזוי רופט מען אים אן אין הימל. און דער חפץ חיים האט געזאגט אז מען דעפינירט אים אין הימל ווי א תנא. די גאנצע מעשה וואס איז געווען מיטן דיבוק אין ראדין איז שוין באשריבן געווארן אין משנת הגלגולים. יארן שפעטער האט ער זוכה געווען צו גילוי אליהו, און די זאך איז געווען באקאנט אין זיין נאענטן און ענגן קרייז. און דער רבי, וואס האט אים נישט געקענט און נישט געוואוסט ווער ער איז, האט נאר א קוק געטאן און געזען. און דערויף האט ער געזאגט: א מענטש וואס איז ביכולת צו זען אויף מיר אזא זאך, ער איז באמת ראוי צו בענטשן מיך.
ווי קען דען דער חכם שטארבן פונקט ווי דער כסיל
לאמיר צוריקקומען צו אונזער ענין. דער מדרש זאגט: קוק נאר, צום סוף גייען ביידע אריין אין בית הוועד אדער אין א צווייטן ארט, און מען פרעגט דעם און מען פרעגט יענעם, דער ווערט געפרעגט און ענטפערט און יענער ווערט געפרעגט און קען נישט ענטפערן. און אויב דו וועסט פרעגן: וואס האב איך פארדינט מיט דעם וואס איך האב געלערנט? איז דער ענטפער אז דער חילוק איז ריזיג. "וְאֵיךְ יָמוּת הֶחָכָם עִם הַכְּסִיל" - מיינסטו דען אז דער חכם שטארבט צוזאמען מיטן כסיל און ביידע זענען דאס זעלבע? צום סוף וועט זיך דאך אלעס אנטפלעקן און קלאר ווערן ווער עס האט באמת מוסר נפש געווען אויף תורה און ווער נישט.
צום סך הכל:
"החכם עיניו בראשו" - זיינע אויגן שעפּן זייער ראיה פונעם מוח, פון דער שכל'דיגער הנהגה, און לויטן ירושלמי: נאך ווען ער שטייט ביים קאפ (ביים אנהויב) פון דער זאך, ווייסט ער שוין וואס ס'וועט זיין ביים סוף. דער כסיל אבער גייט אין דער פינסטערניש, בויט טעאריעס וואס צעשמעטערן זיך אויפן פעלז פון דער ווירקלעכקייט, און ערשט נאכן פאלן זאגט ער "איך האב נישט געוואוסט". כסילות איז נישט קיין מאס פון שכל נאר א וועג פון לעבן: א מענטש מיט א הויכן פארשטאנד קען לעבן ווי א כסיל, און א מענטש וואס קוקט פאראויס און גרייט צו אויף דער וועלט דאס לעבן פונעם עולם הבא, ער איז דער חכם. פון דא קומט ארויס א פראקטישע עצה צום לעבן: בודק צו זיין, אפציוועגן און זיך אנצוגרייטן פון פריער, בגשמיות וברוחניות, און זיך נישט פארלאזן אויף "ס'וועט שוין זיין גוט". און שלמה, וואס האט געפרעגט מיט וואונדער "כמקרה הכסיל גם אני יקרני", האט אליין געענטפערט: "ואיך ימות החכם עם הכסיל". אברהם און נמרוד, משה און בלעם, דוד און נבוכדנצר, דער וואס נעמט אין ארענדע אויף דריי יאר און דער וואס נעמט אויף איין יאר, דער וואס איז רגיל במשנתו און דער וואס איז נישט רגיל דערין - אויף דער וועלט זעען זיי אויס גלייך, אבער לעולם איז זייער זכר גארנישט גלייך. דארט, בשבתו עם זקני ארץ, ווערט אלעס קלאר.