אין קאפיטל ב' פון קהלת גייט שלמה המלך איבער אלץ וואס ער האט אויספרובירט אויף דער וועלט - די שמחה, דאס געלעכטער, דעם וויין, די בנינים און די פארמעגנס - און ער קומט צום אויספיר אז עס איז נישטא קיין שום יתרון תחת השמש. נאר אינמיטן די רייד שטעלט ער זיך אפ און באצייגט אויף איין זאך וואס אין איר איז יא פאראן א יתרון: דאס זיך מתבונן זיין אין חכמה קעגן הוללות און סכלות. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף צוויי צענטראלע פסוקים - "ופניתי אני לראות חכמה" און "וראיתי אני שיש יתרון לחכמה מן הסכלות" - און מיר וועלן זען אין זיי א גרויסן טיפקייט אין די דרכי העבודה, אין אמונה קעגן חכמות חיצוניות, און אין חינוך.
וּפָנִיתִי אֲנִי לִרְאוֹת חׇכְמָה וְהוֹלֵלוֹת וְסִכְלוּת כִּי מֶה הָאָדָם שֶׁיָּבוֹא אַחֲרֵי הַמֶּלֶךְ אֵת אֲשֶׁר כְּבָר עָשׂוּהוּ׃ (ב, יב) - און איך האב מיך געווענדעט צו באטראכטן חכמה און הוללות און סכלות, ווארום וואס איז דער מענטש וואס וועט קומען נאכן מלך, נאך דעם וואס מען האט עס שוין געטאן.
רש"י טייטשט: זאגט שלמה, איך האב זיך אפגעקערט פון אלע מיינע געשעפטן כדי זיך צו פארטיפן אין דער תורה, און אויך צו באטראכטן די הוללות און סכלות. דאס הייסט, כדי צו פארשטיין דעם יתרון פונעם גוטן דארף מען עס זען קעגן דעם חסרון פונעם שלעכטן. איך האב זיך מתבונן געווען אין דער תורה און אירע מעלות לעומת די עבירות און די שלעכטע זאכן וואס ווערן אנגערופן הוללות און סכלות - די מצוות קעגן די עבירות - און איך האב אפגעוואויגן איינס קעגן דעם צווייטן.
און פאר וואס? "כי מה האדם שיבוא אחרי המלך" - זאגט רש"י: זיך צו בעטן ביי אים אויף א גזירה וואס ער האט געגזרט אויף אים, וכבר עשוהו, עס איז שוין אויסגעפירט געווארן די גזירה. מיט פשוטע ווערטער: פארזוימע זיך נישט און ווארט נישט ביז די גזירה ווערט אן אומקערבארע זאך. זאגט שלמה, איך האב מיך געווענדעט זיך מתבונן צו זיין אין דער תורה און צו זען חכמה קעגן סכלות, מעשים טובים קעגן עבירות, כדי איך זאל פון פאראויס אויסוועלן דעם ריכטיקן דרך. אויב א מענטש זאגט צו זיך "לאמיר גיין, און אויב מיר וועלן בלייבן שטעקן וועלן מיר שוין זען וואס צו טאן" - קען ער חלילה בלייבן שטעקן אין א פלאץ פון וואו מען קען אים שוין נישט ארויסראטעווען. פון הימל איז שוין נגזר געווארן די גזירה, און אויב עס איז פארחתמ'עט געווארן מיט בלוט איז שוין נישטא קיין תיקון און מען קען שוין גארנישט טאן. עס איז צו שפעט צו קומען זיך בעטן.
אין דעם זעלבן וועג גייט אויך דער "אמרי שפר". שלמה זאגט: הגם איך האב געזאגט אז עס איז נישטא קיין יתרון תחת השמש, אז אלץ וואס א מענטש טוט דא אויף דער וועלט האט נישט קיין יתרון - אבער איין זאך האב איך געפונען וואס אין איר איז יא פאראן א יתרון, און דאס איז "לראות חכמה והוללות וסכלות", זיך מתבונן צו זיין אין די מעשים פונעם מענטש און אפוועגן די חכמה קעגן דער הוללות און סכלות, נישט נאכצוגיין נאך דער בלינדער שרירות הלב און נאך די תאוות, נאר אויסצוקלויבן די חכמה.
און ער גיט דערויף א וואונדערלעכן משל. א מלך שטעלט אוועק שרים אין יעדע מדינה אנצופירן דאס פאלק, און אין זייערע הענט איז דא דער כח צו משפט'ן אפילו בדיני נפשות און צו באשטראפן דעם רשע מיט טויט. אין איין מדינה האט א מענטש דערמארדעט זיין חבר, און זיין פסק איז ארויס צום טויט. איז דער פאטער פונעם פארמשפט'טן געגאנגען צום מלך און זיך געבעטן פאר אים אז ער זאל זיך מרחם זיין אויף זיין זון, ער זאל בייטן זיין עונש אויף אן אנדער עונש און אים מוחל זיין דאס מאל. דער מלך האט איינגעוויליגט, און איז געגאנגען מיט אים צום בית המשפט צו זען ווי מען באפרייט דעם זון פונעם תליה דורך דעם קעניגליכן באפעל. אבער ווען זיי זענען אנגעקומען - האט זיך ארויסגעשטעלט אז זיי האבן פארשפעטיקט מיט בלויז איין רגע. דער מאן איז שוין הינגעריכט געווארן דורך די שופטים, און מער האט גארנישט געהאלפן. די גאנצע טירחה - צו שאפן אן אסיפה, צו איבעררעדן דעם מלך, אים צו ברענגען אויפן ארט - אלץ איז געווען אומזיסט. צי קען דען דער מלך אים צוריק לעבעדיק מאכן?
און דער נמשל: דער הקדוש ברוך הוא איז מלך כל הארץ, ער פירט די גאנצע וועלט, אבער די הנהגה פון דער "עיר קטנה" - דעם מענטשנ'ס גוף - האט ער איבערגעגעבן אין די הענט פונעם מענטש אליין, וואס ער איז א בעל בחירה. און אויב איינער פון זיינע אברים וועט אויסוועלן דאס שלעכטע און ער וועט אריינשטעקן זיין האנט אין פייער, צי וועט דען דער הקדוש ברוך הוא גוזר זיין אז עס זאל זיך נישט פארברענען? אויב א מענטש האט אריינגעלייגט זיין האנט אין א מאשין און די האנט איז אפגעשניטן געווארן, און ער וועט זיך יעצט אנהייבן בעטן צום אויבערשטן - וואס וועט פון דעם ארויסקומען, צי וועט אים וואקסן א נייע האנט? אוודאי נישט. דאס איז דער טייטש "מה יועיל לאדם שיבוא אחרי המלך את אשר כבר עשוהו" - נאך דעם וואס די זאך איז שוין ארויס מכח אל הפועל, איז שוין פארפאלן. דאס איז דער מוסר השכל: א מענטש דארף אויסגלייכן זיינע מעשים פון פאראויס, און נישט ווארטן ביז ער וועט זיין פארזונקען אינעם בלאטע און ערשט דעמאלט זוכן ווי אזוי מען קומט פון דארט ארויס.
דער אלשיך הקדוש לערנט אפ אז דא קומט שלמה אונדז לערנען אז די חכמה חיצונית איז הוללות, להבדיל פון דער אינעווייניקסטער חכמה וואס דאס איז חכמת התורה, חכמת ה'. אלע חכמות חיצוניות ווערן אנגערופן הוללות און סכלות - ווארום "מה האדם שיבוא אחרי המלך את אשר כבר עשוהו".
און ער ברענגט דערצו א משל פונעם רמב"ם אין מורה נבוכים (חלק ב פרק יז), א וואונדערליכער משל וואס איז נוגע ממש ביז אונזערע טעג, וואס קומט אפצוווארפן די דעות פון די כופרים - די וואס זענען דן אין עיקרי האלוקות און פרעגן קשיות אויפן רבונו של עולם און קומען מיט השגות אויף זיין הנהגה יתברך, און זייערע שאלות שטאמען פון פילאסאפיע און נאטורליכע חקירה.
א משל צו א מעוברת'דיגע פרוי וואס מען האט אריינגעברענגט אין א שלאס אונטער א הויכער מויער וואו עס געפינט זיך קיין מענטש נישט. זי האט דארט געבוירן איר זון און איז אוועקגעגאנגען, און דאס קינד איז דארט אויפגעוואקסן. מען האט אים אפגעשטילט, און מען האט אים אויסגעלערנט דעת און חכמה ביז צום סוף - מען האט אים אויסגעלערנט אלע חכמות הטבע אינעווייניג אין יענעם פאלאץ, און קיינמאל איז ער נישט ארויס פונעם מבצר און נישט געזען קיין מענטש. און ווען ער איז גרויס געווארן האט ער געפרעגט: וויאזוי קומען מענטשן אויף דער וועלט? וויאזוי בין איך אהערגעקומען? האט מען אים דערציילט: עס איז פאראן א באשעפעניש ענליך צו א מענטש, און ווען א מאן קומט צו איר וועט זי טראגן אין איר בויך א זרע אנשים, און דאס קינד וועט דארט זיין פארשלאסן ניין חדשים - פיו סתום וטבורו פתוח, זיין מויל פארמאכט און זיין נאבל אפן, ווייל פון דארט עסט ער דורכן נאבל פון דעם וואס זיין מוטער עסט. און נאכדעם וואס ער גייט ארויס פונעם רחם וועט זיין נאבל פארמאכט ווערן און זיין מויל וועט זיך עפענען, און דורכן מויל וועט ער זייגן מילך פון די בריסטן פון זיין מוטער ביז ער וועט גרויס ווערן.
ווען דער בחור האט דאס אויסגעהערט, איז ער שטארק אין כעס געווארן אויפן רעדנער, און האט געשאלטן יענעם טאג זאגנדיג: שעמען זאלן זיך די ליגנערס! ווייסט איר דען נישט אז אויב א מענטש וועט זיין פארשלאסן ניין חדשים אינעווייניג אין א מענטש - קען ער דאך נישט לעבן, ער וועט דאך פארשטיקט ווערן! און אויב זיין מויל וועט זיין פארמאכט און זיין נאבל אפן, אפילו אן אים אריינצולייגן אין א מענטש - וועט ער דאך שטארבן בלא עתו. אויב אזוי קענען אייערע ווערטער בשום אופן נישט זיין.
זאגט דער רמב"ם: און דא איז דאך זיין ווארט אמת, און זיי האבן אויך נישט גערעדט צו אים קיין ליגנט. ביידע זענען גערעכט. וואס ער זאגט איז ריכטיג - פארשטאפ פאר א מענטש דאס מויל און מאך אים אויף דעם נאבל, שטארבט ער אוועק. און וואס זיי זאגן איז אויך אן אמת לאמיתה - א קינד אין מוטערס בויך איז פיו סתום וטבורו פתוח. און וואס איז דער פשט דערפון? אז דער טבע פון א געבוירענעם פאר ער קומט ארויס פון מוטערס רחם איז נישט איינס מיט זיין טבע נאכדעם וואס ער איז שוין ארויס. דער חוסר הבנה קומט פון דעם וואס מען קומט מדמה זיין דאס פריערדיגע צום שפעטערדיגן: עס איז דא א מציאות יעצט, און פון דער דאזיגער מציאות נעמט מען ארויס א מסקנא אז אמאל איז אויך אזוי געווען, און לויט דעם שטימט נישט מיט קיין שכל וואס מען זאגט דיר. אבער אין מוטערס בויך איז די צורת הקיום אינגאנצן אנדערש. די קשיא וואס דו האסט געפרעגט איז אויסגעצייכנט לויט די אינפארמאציע וואס דו פארמאגסט היינט, אבער ווער זאגט אז די אינפארמאציע אין דער פארגאנגענהייט האט בהכרח געמוזט שטימען מיט דעם וואס מען האט היינט?
און פונקט אזוי, זאגט דער אלשיך הקדוש, פאסירט צו די וואס פרעגן קשיות אויף דער הנהגה פונעם אויבערשטן און קומען דן זיין אויף וואס איז געווען פאר בריאת העולם לויטן טבע וואס דער קדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אין דער וועלט וואס ער האט באשאפן. ווייל דו זעסט די מציאות פון יעצט, זאגסטו אז עס קען נישט זיין אז פריער איז געווען אנדערש. אבער אויב וועסטו פארשטיין אז פריער איז די גאנצע מציאות געווען אנדערש - דאס איז פונקט ווי דער חילוק צווישן א קינד אין מוטערס בויך און זיין מצב נאכדעם וואס ער קומט ארויס. וויאזוי קען דען א מענטש משפט'ן אין אלוקותו יתברך און אין חידוש העולם און אין די איבעריגע חקירות בנוגע צום אויבערשטן יתברך אויפן יסוד פון א מענטשליכן שכל וואס באטראכט דאס וואס איז נאכן טבע? ממילא איז נישט שייך צו פרעגן קשיות פון יעצט אויף דעמאלט. און דאס איז וואס שלמה המלך זאגט: זאלסט וויסן פארוואס איך האב אנגערופן די חכמה חיצונית - חכמות הטבע און ענליכע - אלס הוללות, ווייל "מה האדם שיבוא אחרי המלך", מלכו של עולם, נאכצוגיין זיין הנהגה און זיינע מעשים "עם מה שכבר עשוהו", וואס ער האט שוין באשאפן און קובע געווען פריער. דן צו זיין פון דעם וואס דו זעסט יעצט אויף דעם וואס איז געווען איידער דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם טבע - דאס איז הוללות און סכלות.
דאס איז איינע פון די תשובות וואס מען נוצט ביז היינט צו ענטפערן פאר די וואס טענה'ן טענות בנוגע בריאת העולם. צום ביישפיל, איינע פון די וועגן אפצושאצן די יארן פון דער וועלט איז מעסטן פחמן 14 - א סארט פחמן וואס לויט זיין קאנצענטראציע אין חפצים קען מען אפשאצן ווי אלט זיי זענען געווארן, און פון דעם קומט מען צו מסקנות פון טויזנטער און צענדליגער טויזנטער יארן לויטן קצב פון צעפאלן. אבער די פראבלעם דא איז א יסודות'דיגער חוסר הבנה, ווי מיר האבן מאריך געווען אינעם לימוד פונעם כוזרי.
מען דערציילט אז אמאל איז א גרופע פארשער געקומען צו א מערת נטיפים אין די פאראייניגטע שטאטן און האבן אנגעהויבן זי אויספארשן. נאך עטליכע חדשים פון פארשונג זענען זיי געקומען צו דער מסקנא אז די הייל עקזיסטירט שוין עטליכע טויזנט יאר. וויאזוי? זיי האבן געמאסטן וויפיל מילימעטער עס לייגט זיך צו צום נטיף (דער וואס הענגט פון אויבן) און צום זקיף (דער וואס שטייט פון אונטן) יעדן טאג, האבן זיי דאס געטאפלט אין טעג, אין חדשים און אין יארן, און אזוי אפגעמאכט ווי לאנג עס האט גענומען זיי זיך צו באשאפן. דא עקא, אז מענטשן וואס האבן געוואוינט אינעם געגנט און האבן עס געקענט, האבן מעיד געווען אז זיי זענען אריין אין יענער הייל מיט פערציג יאר צוריק און עס זענען דארט נישט געווען קיין נטיפים, נישט קיין זקיפים און גארנישט. די פארשער האבן אפגעמאכט טויזנטער יארן, און די ארטיגע איינוואוינער זענען מעיד אז אמאל איז דארט גארנישט געווען. וואס האט זיך ארויסגעשטעלט? זייער חוסר הבנה. די נטיפים ווערן געשאפן פון קאלך-ערד וואס ווען עס איז פאראן פייכטקייט דרינגט עס דורך דעם שטיין, און דער קאלך טרוקנט זיך אויס לאנגזאם און מאכט נטיפים און זקיפים. היינט, ווען דער טייכל פון אויבן איז שוין אויסגעטריקנט, איז דער טראפן זייער לאנגזאם. אבער ווען דער טייך איז דארט געלאפן, איז דער טראפן געווען זייער שנעל, און די מאס פונעם קאלך פיל גרעסער - וואס ווערט היינט געמאכט אין א חודש, איז דעמאלט אפשר געמאכט געווארן אין איין שעה.
איך האב אמאל געזען אז מען האט דערצו געברענגט א הערליכן משל: א סטודענט האט מחליט געווען צו פארשן דעם וואוקס-טעמפא פון א קיניגל (ארנבת). ער האט געפונען אז זי איז געבוירן געווארן מיט א וואג פון 333 גראם, און ביים ענדע פונעם ערשטן יאר איז זי אנגעקומען צו איין קילאגראם. די מסקנא פונעם פארשונג: אן ארנבת פארדרייפאכט איר וואג יעדן יאר. און וואס קומט אויס פון דעם? אז אין עלטער פון צוויי יאר וועט זי וועגן 3 קילא, אין עלטער פון דריי יאר 9 קילא, ביי פיר יאר 27, ביי פינף יאר 81, און ביי זעקס יאר וועט מען שוין דארפן א לאסט-אויטא - 243 קילאגראם. און דינג זיך נישט מיט אים, ער האט דאך געמאכט א פארשונג... ווי לעכערליך דאס איז! צי דען וואס עס האט פאסירט אינעם ערשטן יאר וועט אויך פאסירן אין די קומענדיגע יארן? און בדרך אגב, דאס זעלבע קען מען זאגן אויף א קינד וואס ווערט געבוירן. פונקט אזוי, ווען דו נעמסט ארויס א מסקנא פון א מציאות וואס דו זעסט יעצט אויף דעם וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט - איז דאס א פאלקאמער שיבוש, ווייל ווער זאגט אז דו פארשטייסט די מציאות ריכטיג?
איינע פון די ביישפילן ווערט געברענגט אינעם מלבי"ם. מען געפינט אלטע ביינער, און פון זיי פירט מען אויס אז די ביין איז אלט טויזנטער, צענדליגער טויזנטער און מעגליך מיליאנען יארן, און מען שרייבט עס צו צו דער אדער יענער תקופה, צום ניאנדערטאלער מענטש וכדומה. זאגט דער מלבי"ם: זיי נעמען נישט אין באטראכט איין זאך. אויב וועסטו נעמען א ביין און זי קאכן א לאנגע צייט, און דערנאך וועסטו זי געבן פאר א פארשער צו קאנטראלירן - לויט וויפיל זי איז ווייך געווארן און לויט די שטאפן וואס זענען פון איר ארויסגעגאנגען, וועט ער איר געבן א דאטום פון גאר א ווייטער צייט; ער וועט דיר נישט זאגן אז דאס איז א ביין פון אייכטן. און עס איז דאך במשך פערציג טאג און פערציג נעכט געגאנגען א מבול, און דער מבול איז געווען א בישול פון דער גאנצער וועלט - אלע באשעפענישן וואס זענען געווען אויף דער וועלט זענען נתבשל געווארן, ווי חז"ל זאגן אז עס זענען דארט געווען מים רותחים פון אונטן און מים צוננים פון אויבן. א ביין וואס איז אדורך א בישול אין א געוואלדיגן היץ פון מים רותחים און נאכדעם א שטארקע אפקילונג אין קאלטע וואסער - ווער עס וועט זי בודק זיין וועט זי זיכער אפשאצן אויף טויזנטער יארן.
איין זאך איז דא וואס מיר ווייסן אז עס לייגט צו יעדן יאר די זעלבע מאס - די רינגען פון די ביימער. דארט איז נישטא קיין פלאץ צו זאגן אז אמאל איז דאס געוואקסן שנעל און אמאל לאנגזאם. און עס איז זייער אינטערעסאנט: מיר פארמאגן נישט קיין שום בוים וואס מען האט ביז היינט געפונען וואס מען קען אים אפשאצן אויף מער ווי 5,000 יאר, עס איז נישטא קיין בוים וואס פארמאגט מער ווי 5,000 רינגען. נעם די עלטסטע ביימער - קיין איינער פון זיי איז נישט מעיד אויף דער עקזיסטענץ פון דער וועלט מער ווי 5,000 יאר.
נאך א ביישפיל איז אונזער מרחק פון די שטערנס. עס איז באקאנט אז עס זענען דא גאלאקסיעס און שטערנס וואס רוקן זיך אלץ ווייטער אוועק, און מען מאכט א חשבון: אויב זיין שנעלקייט איז אזוי און אזוי און דער מרחק וואס ער האט אנגעזאמלט איז אזוי און אזוי, קומט אויס אז אלעס האט זיך אנגעהויבן מיט מיליאנען יארן צוריק. און וואו ליגט דער שיבוש? חז"ל זאגן דאך אז די גאנצע וועלט נברא בצביונו ובקומתו. ווען א פארשער וואלט ווען געקומען אינעם יום השישי אין וועלכן אדם הראשון איז באשאפן געווארן, און וואלט אנגעהויבן בודק צו זיין ווי לאנג ער לעבט שוין און בת כמה זיין מוטער איז געווען, און אזוי אויך אויספארשן די ביימער, די שטיינער און די מינעראלן און געבן פאר יעדן פון זיי א דאטום - וואלטן מיר דאך אים געזאגט: הער זיך איין, מאך דיר נישט קיין דמיונות, אלעס איז באשאפן געווארן היינט, אלעס איז באשאפן געווארן די וואך; נאר ווען עס איז באשאפן געווארן, איז עס שוין באשאפן געווארן בשלימות. פונקט אזוי, ווען דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן די גאלאקסיעס און די שטערנס וואס רוקן זיך אוועק - האט ער זיי שוין באשאפן אינדערמיט פון זייער גאנג. אלעס האט ער באשאפן גאנץ; אדם הראשון איז נישט באשאפן געווארן אלס א לעבעדיגע צעל און נישט אלס אן אמבע, נאר אלס א מענטש, בצלם אלוקים, בשלמות. און דאס איז פונקט וואס דער רמב"ם שרייבט אויף יענעם יונגענמאן: ער איז געווען א חכם אין חכמות הטבע, אבער ער האט נישט פארשטאנען אז עס קען זיין א מציאות אנדערש ווי דאס וואס ער זעט יעצט, און אין יענער מציאות זענען די זאכן געווען גאר אנדערש. דערפאר, זאגט דער אלשיך, זאלסטו פארשטיין וויפיל די חכמה חיצונית איז בבחינת הוללות: "מה האדם שיבוא אחרי המלך" מלכו של עולם נאכצוגיין זיינע מעשים "עם מה שכבר עשוהו".
וְרָאִיתִי אָנִי שֶׁיֵּשׁ יִתְרוֹן לַחׇכְמָה מִן הַסִּכְלוּת כִּיתְרוֹן הָאוֹר מִן הַחֹשֶׁךְ׃ (ב, יג) - און איך האָב געזען אַז ס'איז פאַראַן אַ יתרון פאַר דער חכמה איבער דער נארישקייט, אַזוי ווי דער יתרון פונעם ליכט איבער דער פינצטערניש.
זאָגט דער "אמרי שפר": די חכמה איז גרויס און חשוב און מיט אַ העכערער מעלה איבער דער סכלות, און זאָלסט נישט מיינען אַז דאָס איז אַ קליינער יתרון - נאָר "כיתרון האור מן החושך", אַ געוואַלדיקער און אומגעהויערער יתרון. דאָס איז אַ מציאות וואָס יעדער וואָס טראַכט דערין זעט אַז לא קרב זה אל זה: אַלע ענינים פון סכלות, וואָס דאָס זענען די חכמות חיצוניות, קעגנאיבער דער חכמה וואָס איז די חכמה פנימית - דאָס איז ווי ליכט קעגן פינצטערניש.
ס'איז דאָ דאָ אַ וואונדערלעכער ביאור פונעם גר"א, וואָס איז באַקאַנט פון דער הגדה של פסח. "חכם מה הוא אומר? מה העדות והחוקים והמשפטים אשר ציווה ה' אלוקינו אתכם. רשע מה הוא אומר? מה העבודה הזאת לכם". דער גר"א, וואָס פלעגט שרייבן זייער בקיצור, שרייבט דאָרט אַ קורצע הערה: "וראיתי אני שיש יתרון לחכמה מן הסכלות כיתרון האור מן החושך" - ער ציטירט אונדזער פסוק. און פילע האָבן זיך געוואונדערט: וואָס קומט דער גר"א מרמז זיין, וואָס קומט ער מיישב זיין? דאָך אינעם גר"א ליגט תמיד אַ טיפזיניקייט און ער קומט עפּעס מסביר זיין.
מען ערקלערט אַז דער גר"א קומט דאָ ענטפערן אויף דער באַרימטער קשיא: וואָס איז דער חילוק צווישן דער טענה פונעם חכם און דער טענה פונעם רשע? ביידע האָבן דאָך זיך אויסגעדריקט מיט אַ לשון וואָס לכאורה וואָלט מען געדאַרפט פאַר דעם אָפּקלאַפּן די ציין. דער רשע האָט געזאָגט "לכם" - און אויף דעם האָט מען געזאָגט: לכם ולא לו, ער האָט זיך אויסגעשלאָסן פונעם כלל, ווען ער וואָלט דאָרט געווען וואָלט ער נישט אויסגעלייזט געוואָרן. אָבער דער חכם האָט דאָך אויך געזאָגט "אשר ציווה ה' אלוקינו אתכם" - אתכם און נישט אים! פאַרוואָס קלאַפּט מען נישט אָפּ זיינע ציין? פאַרוואָס באַציט מען זיך צו אים מיט אַזאַ נאכגיביקייט? פילע תירוצים זענען געזאָגט געוואָרן דערויף, אָבער זעט ווי מיט איין פסוק פאַרענטפערט דער גר"א די קשיא.
זאָגט דער גר"א: דער יתרון פון דער פראַגע פונעם חכם איבער דער פראַגע פונעם סכל, וואָס ער איז דער רשע, איז ווי דער יתרון פונעם ליכט איבער דער פינצטערניש. און וואָס איז דער יתרון פונעם ליכט איבער דער פינצטערניש? לאָמיר זיך מתבונן זיין אין דער בריאה פונעם ליכט: "ויקרא אלוקים לאור יום" - בעת ביי דער פינצטערניש שטייט נישט "ויקרא אלוקים", נאָר "ולחושך קרא לילה", אָן דעם שם אלוקים. און חז"ל האָבן שוין אָפּגעלערנט פון דעם אַז אין הקדוש ברוך הוא מייחד שמו על הרעה, און חושך איז אַ בחינה פון שלעכטס. אויב אַזוי, איז דער יתרון פונעם ליכט איבער דער פינצטערניש דאָס וואָס ביים ליכט ווערט דערמאָנט דער שם אלוקים, און ביי דער פינצטערניש ווערט ער נישט דערמאָנט.
און אַזוי אויך ביי אונדזער ענין: ביים חכם שטייט "אשר ציווה ה' אלוקינו אתכם" - ער נעמט אָן דעם אויבערשטן אַלס "אלוקינו". און דאָס וואָס ער האָט געזאָגט "אתכם" - פאַרענטפערט מען שוין אַז ס'רעדט זיך פון אַ קינד, "כי ישאלך בנך", און ער בתור אַ קטן איז נישט מחויב, דעריבער האָט ער געזאָגט אתכם. און זאָלסט נישט מיינען אַז דאָס קומט מתוך זלזול, ער זאָגט דאָך "ה' אלוקינו". לעומת זה דער רשע, וואָס ער איז די סכלות און דער חושך, זאָגט "מה העבודה הזאת לכם" - אַלץ איז ביי אים בלויז עבודה, און קיין "ה' אלוקינו" איז נישטאָ. פּונקט ווי ביים חושך, וואָס ס'איז נישט דערמאָנט געוואָרן אין אים דער שם אלוקים. זעט ווי מיט ציטירן איין פסוק האָט דער גר"א מיישב געווען אַ קשיא וואָס אַלע מפרשים פרעגן. דאָס איז געווען זיין גדלות: פילע תירוצים דאַרף מען אַריינצווינגען בדוחק, בעת דער גר"א זאָגט - לייען, דער פסוק אַליין ענטפערט אויף דיין קשיא.
דער "קול אפרים" ערקלערט אַז דאָ קומט קהלת און זאָגט: קום און זע, איך האָב געפונען אַ יתרון תחת השמש. מען האָט דאָך פריער געזאָגט אַז ס'איז נישטאָ קיין יתרון תחת השמש, און דאָ זאָגט קהלת אַז יאָ, איך האָב געפונען: "פניתי לראות חכמה והוללות וסכלות", און דערנאָך "ראיתי שיש יתרון לחכמה מן הסכלות". אָבער דער וואָס קוקט אַריין אין די קומענדיקע פסוקים זעט אַז אַלץ וואָס ער האָט אָנגערופן אַ יתרון איז באמת נישט קיין יתרון. ווי ער האָט פריער געזאָגט "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" - דאָס וואָס דו ביסט מער קלוג פאַרזיכערט דיר נישט אַז דו וועסט געראַטעוועט ווערן פון פגעים, ס'פאַרזיכערט דיר נישט קיין בעסערע פרנסה, און ס'פאַרזיכערט דיר נישט קיין חיי עולם הבא, און אַמאָל ברענגט די תוספת דעת נאָר מער מכאוב. אויב אַזוי איז נישטאָ קיין יתרון בעצם החכמה, און אויך וואָס ס'זעט אויס ווי אַ יתרון פון דער חכמה איבער דער סכלות - זאָלסטו וויסן אַז ס'איז נישט אַזוי.
און מיר האָבן שוין מסביר געווען על פי המלבי"ם אַז יעדער אָרט וואָס ס'שטייט "וראיתי אני" מיינט עס אַ זאַך וואָס איז נישט קיין אמת, לעומת "ודיברתי" וואָס איז יאָ אמת. און אויך דאָ זענען די זאַכן כביכול נישט קיין אמת: דער וואָס איז זיך מתבונן זעט אַז די חכמה פונעם חכם ברענגט אים פיל מאָל צו האַרצווייטיק, ווי ער וועט זאָגן ווייטער - וואָס וועט זיין מיט אַלץ וואָס איך האָב באַשאַפן אויף דער וועלט, וואָס וועט בלייבן דערפון, וואָס וועט מען טאָן מיט דעם. דער דאָזיקער האַרצווייטיק מאַכט דעם גאַנצן יתרון החכמה און אַלץ וואָס ער האָט געשאַפן און געטאָן אין זיין לעבן פאַר אַ זאַך וואָס ברענגט נישט מער ווי צער, וואָס וועט פּאַסירן מיט אַלץ וואָס מ'האָט אים געגעבן און מיט אַלץ וואָס ער פאַרמאָגט.
דער הייליגער אלשיך פרעגט: "ראיתי אני" - וואס מיינט דער "אני"? דער דגש איז אויף "איך, דער בעל החכמה". ווייל דער אויבערשטער האט דאך געגעבן חכמה פאר שלמה המלך, און זיין חכמה איז געווען א חכמה העכער פונעם נארמאלן טבע. ס'איז נישט קיין צווייטער מענטש וואס האט דאס געזען, נאר דער וואס האט באמת זוכה געווען צו מקבל זיין די חכמה - און ער האט געזען אז ס'איז דא א יתרון פאר דער חכמה. און מיט וואס האט ער זיך מתבונן געווען און דאס באמערקט? "מן הסכלות", כיתרון האור מן החושך.
א סך מאל ווען מ'גיט דיר א געוויסע זאך, פרעגסטו: איז דאס אין ארדענונג? און מ'ענטפערט דיר: יא, ס'איז גוט. אבער ווען מ'ווייזט דיר דאס עכטע, דאס וואס איז באמת גוט, זאגסטו: וואס עפעס, ס'איז דאך נישטא קיין פארגלייך, דאס ערשטע איז דאך גאר שוואך! פריער איז עס געווען גוט, ווייל דו האסט עס געמאסטן פאר זיך אליין; אבער ווען דו האסט עס צוגעגליכן קעגן עפעס אנדערש - ווערט עס פארבלאסט דערנעבן. און דא איז פונקט פארקערט: ווען איך האב באטראכט די חכמה מצד זיך אליין האב איך געזאגט, פיין, חכמה איז א גוטע זאך. אבער ווען מ'האט מיר געוויזן די סכלות, האב איך פארשטאנען אז די חכמה איז גאר אדיר און עצום. פון דער סכלות האב איך דערקענט דעם יתרון פון דער חכמה. און דאס איז "יתרון האור מן החושך" - ווען דו צינדסט א ליכט בייטאג און איינער שיינט דיר אן מיט א לאמטערנע, קענסטו נישט מעסטן זיין נוצן; דעם נוצן וועסטו ערשט מעסטן ביינאכט, און דעמאלט וועסטו זען דעם יתרון פונעם ליכט קעגן דער פינצטערניש. אזוי אויך דא: ווען דו ווילסט באנעמען די מעלה פון חכמה, קוק עס אן קעגן דער סכלות.
לאמיר ברענגען א משל פון אונזערע טעג וואס וועט פארשטענדליך מאכן די זאך. ווי באקאנט מוטשעט מען זיך היינט מיט אומצאליגע חינוך פראבלעמען וואס זענען נישט געווען אינעם פריערדיגן דור, און מיט גרויס מסירת נפש שלאגט מען זיך קעגן די נייע טעכנאלאגיעס וואס קומען אריין און קעגן דער צי-קראפט פון דער גאס. אפטמאל פירט דאס צו א גרויסער אינערליכער קריטיק: בנוגע דעם וואס עס טוט זיך אינעווייניג אין מחנה, בנוגע דעם אופן פון חינוך, און בנוגע די מלמדים - צי זיי טוען זייער ארבעט באמונה. און מען באשולדיגט זיי חלילה נישט; זאל מען וויסן אז זיי קעמפן מיט אומגעהויערע שוועריקייטן. עס איז היינט גארנישט פשוט צו מחנך זיין. פאר דיר אלס טאטע איז שווער, על אחת כמה וכמה פאר א מלמד וואס דארף זיך אפגעבן מיט דרייסיג קינדערלעך און אלעס וואס גייט פאר מיט זיי, אדער פאר א מגיד שיעור אין ישיבה און א משגיח - ס'איז בכלל נישט גרינג.
דו ווילסט פארשטיין דעם יתרון פון חכמה קעגן סכלות? דעם יתרון פון דעם וואס לערנט תורה קעגן דעם וואס פארנעמט זיך מיט אלע נארישע הבלים? דעם יתרון פון איינעם וואס איז מחנך זיינע קינדער על פי תורה לעומת איינער וואס איז באהאפטן צו אלע מעדיע און קאמוניקאציע מיטלען? קוק אריין אין "יתרון החכמה מן הסכלות כיתרון האור מן החושך". ווען עס וואלט דיר אמאל אויסגעקומען צו זען ווי אזוי עס פירן זיך אויף די וואס וואקסן אויף דער גאס - וואס פאר א צורה, וואס פאר א שפראך, וואס פאר א אויסזען, וואס פאר א רעדן, וואס פאר א אויפפירונג, וואס פאר א ליידיגקייט, מיט וואס דער קאפ איז פארנומען א גאנצן טאג - וואלסטו געזאגט: מיר גיבן זיך דאך אפ מיט ריין גאלד! דו וועסט מער נישט האבן קיין שום טענות ומענות. דאס מיינט נישט אז עס איז נישטא וואס צו פארבעסערן און מ'דארף זיך נישט אנשטרענגען, אבער מען דארף באנעמען מיט וואס פאר א דור מיר שטייען און מיט וואס פאר א מצב מען דארף זיך פארמעסטן. קוק וואס די וועלט אינדרויסן האט צו פארקויפן, און דעמאלט וועסטו פארשטיין אז דא ביי אונז איז דאס ריין גאלד, ברוך השם.
און דעמאלט וועט נישט זיין קיין שום ספק אז דיין קינד שיקסטו נאר אין א מקום של תורה, וואו מען לערנט מיט אים תורה אויפן העכסטן פארנעם, אן קיין זייטיגע באשעפטיגונגען און אן קיין מחשבות פון "תכל'ס" און ער זאל לערנען נאך א פאך און ער זאל האבן סיי דאס און סיי דאס. און צו וואס דארף מען פרעגן א סך קשיות? גיי צו יענעם מוסד וואו דו ווילסט שיקן דיין קינד און קוק ווי אזוי די קינדער קומען דארט ארויס - נישט ביים אנפאנג. אין עלטער פון זיבן און אכט יאר זענען אלע קינדער זיס און געראטן. קוק אויף אים ביי די 17 יאר, און זע צי עס וואקסט דארט אויס אן עגל, צי עס וואקסן דארט אויס ערליכע בני תורה מיט יראת שמים. און קוק נישט אינעם חדר - קוק ביים עק, ביים סוף פונעם וועג, און אפילו נאך ווייטער: אין עלטער פון 25 און 30 יאר. באטראכט וויפיל פון זיי בלייבן יראי שמים, קובע עתים לתורה, בני תורה, מחנך זייערע קינדער לתורה - און וויפיל, ליידער, ווערן דתל"שים. דער אויסדרוק איז ליידער גוט באקאנט: "דתיים לשעבר". און וויסט אז ס'איז היינט פאראן אפילו גאנצע קהילות פון דתל"שים, וואס פאראייניגן זיך צוזאמען און שטעלן אויף פאר זיך א קהילה, השם ישמור.
איינמאל איז מען געקומען צום ראש ישיבה הרב שטיינמאן און געזאגט: רבי, עס זענען דא מענטשן וואס ווילן גרינדן א פארטיי פארן ציבור פון די ארבעטנדע בני תורה, ווייל יענע פארטרעטן אונז נישט, זיי פארטרעטן בלויז די כולל יונגעלייט, און מען דארף פארטרעטן אויך די וואס ארבעטן. האט זיי הרב שטיינמאן געזאגט: עס איז דא א הלכה פון מים אחרונים, מיר אלע ווייסן אז דאס איז א חוב. און ס'איז דא אזעלכע וואס וואשן זיך נישט קיין מים אחרונים, און זיי האבן פארשידענע סברות און שיטות פארוואס נישט צו וואשן, פיין. אבער מיר האבן נאך נישט געהערט אז איינער זאל אויפשטעלן א פארטיי פון די וואס וואשן נישט קיין מים אחרונים. האסטו אמאל געהערט אזא זאך?
און דאס זעלבע איז דא. לאמיר זאגן אז דו ביסט נישט בכוח צו זיצן און לערנען א גאנצן טאג - לא כל מוחא סביל דא, נישט יעדער איינער איז מסוגל דערצו, און דו ביסט געצוואונגען ארויסצוגיין אויף פרנסה. דאס איז דאך אן אונס, ווייל אויב א מענטש וואלט געקענט, וואס האט ער דען צו טון אויף דער וועלט אויסער זיך צו באהעפטן צום בורא כל עולמים? נאר ס'איז נישטא קיין ברירה, מען דארף שפייזן א פרוי און קינדער, און מ'האט זיך מתחייב געווען אין דער כתובה, ממילא מוז מען ארויסגיין ארבעטן. אבער א מענטש וואס האט זיך נישט געוואשן קיין מים אחרונים שטעלט דאך נישט אויף קיין פארטיי דערפאר. א פארטיי פון מאולצים? וואס פאר א מציאות איז דאס? ווי אמת זענען די דאזיגע ווערטער. אבער ווען א מענטש טראכט אריין, זעט ער אז ווען א מענטש איז דבוק אין דער תורה, איז ער מחנך זיינע קינדער ריכטיג און זיי וואקסן אויס ריכטיג - און דאס איז דער יתרון האור קעגן דעם חושך.
דער "פנים יפות" ערקלערט: "כיתרון האור מן החושך" - דער יתרון פונעם ליכט קומט דווקא נאך דער פינצטערניש וואס איז איר פריער געגאנגען, און פון דער פינצטערניש שיינט און קומט ארויס דאס ליכט, ווי מיר זאגן "יוצר אור ובורא חושך": דורך דעם וואס ער האט קודם באשאפן דעם חושך, איז דערנאך ארויסגעקומען דאס ליכט און זיך אנטפלעקט. און אזוי זעען מיר ביים בריאת העולם - ערשט איז געווען "וחושך על פני תהום", און נאר דערנאך שטייט "ויאמר אלקים יהי אור".
און דאס איז א געוואלדיגער חסידישער ביאור: דו ווילסט שיינען? דאס מוז קומען פון אינעווייניג אין דער פינצטערניש. אויב א מענטש האלט זיך פאר עפעס א גרויסער מציאות - אזוי טוט מען נישט שיינען. אבער אויב א מענטש פירט זיך ווי די גמרא לערנט אונז "הוי כבל וקיים" - מאך זיך טונקל און נידעריג, וועסטו שיינען און האבן א קיום. ווער עס זוכט פרסום - וועט נישט גרויס ווערן. קוקט נאר, ווען דער אויבערשטער האט זיך באוויזן ביים מעמד הר סיני שטייט "בשמעכם את הקול מתוך החשך" - די התגלות קומט דווקא ארויס פון דער פינצטערניש. און ווי אזוי איז משה רבינו צוגעקומען צו זיינע אלע הייליגע מעלות? "ומשה נגש אל הערפל", און וואס געפינט זיך דארט אינעם נעפל? "אשר שם האלקים". און מיר האבן שוין פריער געברענגט די ווערטער פונעם בעל התניא: פארוואס האט משה זוכה געווען צו אזעלכע השגות וואס דאס גאנצע פאלק האט נישט באקומען? ווייל זיי האבן נישט געוואלט אריינגיין אינעם ערפל. דער ערפל דערשרעקט, ס'איז פינצטער, און זיי האבן מורא געהאט. דער איינציגער וואס איז געווען גרייט אריינצוטרעטן טיף אינעם ערפל איז געווען משה רבינו.
דאס הייסט, אז פיל מאל ביי דבקות אין ה' איז אין אנפאנג דא א חושך, עס איז דא א נעפל, עס איז פאראן א שווערע התמודדות. אבער אזוי ווי יעדע זאך אין דער טבע - פון דעם פארפוילן פונעם קערנדל וואקסט דער בוים, און פונעם פארפוילן פונעם איי ווערט באשאפן דאס הינדעלע. אזוי איז דער טבע, אז פון דעם חושך קומט ארויס דער אור. און דאס איז "יתרון החכמה מן הסכלות כיתרון האור מן החושך": ווען דער אור קומט ארויס מתוך החושך, ערשט דעמאלט שיינט ער כראוי. א מענטש וואס וויל צוקומען צו אן אמיתי'דיגע השגה מוז קודם זיין אין חושך, זיך אנשטרענגען און הארעווען מיט יגיעה, און פון דעם וועט ער צום סוף דערגרייכן דעם געוואלדיגן אור, צום אור פונעם בורא יתברך. ווער עס פארטעמפט זיך באמת, ווער עס פירט זיך מיט ענווה און מיט שפלות - ער איז דער וואס איז זוכה צו שיינען כראוי.
צוויי פסוקים האבן אונז דא געלערנט גרויסע יסודות. "ופניתי אני לראות חכמה" - אז א מענטש דארף שוקל זיין פון פאראויס חכמה קעגן סכלות און אויסוועלן דעם ריכטיגן וועג, און נישט ווארטן ביז עס וועט נגזר ווערן א גזירה וואס נאך איר איז מער נישטא קיין תיקון, ווייל "מה האדם שיבוא אחרי המלך את אשר כבר עשוהו". און מיט א טיפערן בליק: אז די חכמות חיצוניות זענען בבחינת הוללות, ווייל מען קען נישט לערנען פון דעם וואס מען זעט היינט אויף דעם וואס איז געווען פאר דער בריאה, אזוי ווי דער משל פונעם רמב"ם מיטן בחור וואס איז אויפגעוואקסן אין א שלאס. און "יש יתרון לחכמה מן הסכלות כיתרון האור מן החושך" - אז ביים אור ווערט דערמאנט שם אלוקים און ביים חושך נישט, ווי דער גר"א דרש'נט דעם חילוק צווישן דעם חכם און דעם רשע; אז דעם גאנצן ווערט פון דער חכמה מעסט מען דוקא קעגנאיבער דער סכלות, ווי די ווערטער פונעם אלשיך, און פון דעם זעט מען דעם התבוננות איבער דעם ווערט פון חינוך התורה קעגנאיבער דעם וואס עס טוט זיך אינדרויסן; און אז דער אור אליין קומט דוקא ארויס מתוך החושך, דורך יגיעה, ענווה און שפלות - און ערשט דעמאלט שיינט ער כראוי.