הקדמה
אין דעם חלק פונעם קאפיטל טוט שלמה המלך מסכם זיין דעם גרויסן חשבון וואס ער האט געמאכט מיט זיך אליין: ער האט בודק געווען אלעס וואס די וועלט קען נאר פארשלאגן - תענוגי עין, שמחת הלב, בנינים, כרמים, אוצרות און חכמה - און איז געקומען צו איין מסקנא: "הכל הבל ורעות רוח ואין יתרון תחת השמש". מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען ווי אזוי די מפרשים זענען זיי מסביר, און וואס פארא מוסר עס קומט ארויס דערפון פאר אונזער לעבן.
"וכל אשר שאלו עיניי לא אצלתי מהם" - ביז וואו ער איז דערגאנגען
וְכֹל אֲשֶׁר שָׁאֲלוּ עֵינַי לֹא אָצַלְתִּי מֵהֶם, לֹא מָנַעְתִּי אֶת לִבִּי מִכָּל שִׂמְחָה, כִּי לִבִּי שָׂמֵחַ מִכָּל עֲמָלִי, וְזֶה הָיָה חֶלְקִי מִכָּל עֲמָלִי׃ - און אלעס וואס מיינע אויגן האבן געפאדערט האב איך נישט צוריקגעהאלטן פון זיי, איך האב נישט פארמיטן מיין הארץ פון קיין שום שמחה, ווייל מיין הארץ האט זיך געפרייט פון מיין גאנצער פלאג, און דאס איז געווען מיין חלק פון מיין גאנצער פלאג.
דער מדרש רבה טייטשט אויס: "וכל אשר שאלו עיניי" - ביי פרויען. טויזנט פרויען האט שלמה געהאט, און אלעס וואס זיינע אויגן האבן געגלוסט ביי פרויען האט ער נישט צוריקגעהאלטן פון זיך, נאר האט גענומען פון אלע. און וואס איז דער באדייט פון "לא מנעתי את ליבי מכל שמחה"? לכאורה קען מען נישט זאגן אז דאס מיינט די שמחה פון די פרויען - ווארום אויב מיט איין פרוי איז דאך שווער פאר א מענטש זיך אן עצה צו געבן, וואספארא שמחה קען דען זיין מיט טויזנט? דעריבער ערקלערט מען אז די שמחה מיינט די שמחה פון עשירות, א גאנץ אנדערע זאך. אבער עס איז פאראן אינעם מדרש נאך א ביאור, אז "שמחה" איז יא די שמחה פון פרויען, וואס ער האט זיך געפרייט מיט זיינע פרויען.
"וזה היה חלקי מכל עמלי" - מקלו ומקדו
אויף "וזה היה חלקי מכל עמלי" ברענגט די גמרא א מחלוקת צווישן רב און שמואל: חד אמר מקלו, און חד אמר גונדו (און טייל האבן די גירסא מקדו). "מקלו" - זיין שטעקן; און מסתמא נישט דער קעניגליכער שטעקן, ווייל אויב וואלט ער געהאלטן אין דער האנט דעם שרביט המלכות וואלט דאך יעדער תיכף דערקענט אז ער איז שלמה המלך, און קיינער האט אים דאך נישט דערקענט. "גונדו" - מאנכע זאגן אז דאס איז א סארט מאנטל; און לויט דער גירסא פון "מקדו" - א מקדה איז א כלי חרס, ענליך צו א נטלא, א גרויסער בעכער.
און אזוי זאגן חז"ל: אין יענער צייט ווען שלמה איז אראפגעקומען פון זיין שטול און א מלאך אין זיין געשטאלט איז געזעסן דערויף - און מען מיינט דערמיט אשמדאי - פלעגט ער ארומגיין אויף די בתי כנסיות און בתי מדרשות און ביי די הייזער פון גדולי ישראל און זאגן: "אני קהלת הייתי מלך". און מען פלעגט אים שלאגן מיט א שטעקן און לייגן פאר אים א שיסל גריץ. מען שלאגט אים מיט א שטעקן, דאס הייסט מען זאגט: דאס איז דאך א משוגענער, צי פעלן דען אזעלכע וואס רעדן זיך אייך אז זיי זענען א קעניג אדער א שר אדער א ראש ממשלה? מען פארטרייבט זיי. אבער פון דער אנדערער זייט זעט מען אן ארימאן און א הונגעריגן, גיט מען אים דעריבער א שיסל גריץ. דאס איז דער טייטש פון "מקלו ומקדו": די קלעפ וואס איך כאפ פארן פארציילן אז איך בין שלמה, און די טעלער גריץ וואס מען גיט מיר אויס רחמנות. דער וועמענס טיש איז געווען א געוואלדיגער שולחן מלכים, וואס טויזנטער מענטשן האבן געגעסן ביי אים - און אט זעט וואס ס'איז אים געבליבן פון זיין גאנצער פלאג.
דער ביאור פונעם גר"א: די צוויי תקנות וואס זענען פארבליבן
עס איז פאראן א וואונדערליכער ביאור אויף "מקלו ומקדו", וואס ווערט געברענגט אינעם ספר "דברי בן שלמה" פון יעקבזון בשם איינעם וואס האט עס געברענגט בשם דעם גר"א, א באקאנטער פירוש און זיס ווי האניג. דער חלק פון א מענטש פון זיין גאנצער פלאג איז נישט דאס וואס ער לאזט איבער דא אויף דער וועלט - אויף דעם וואס מען לאזט איבער דא וועט שלמה שפעטער קלאגן, ווייל גיי ווייס וואס מען וועט טון דערמיט נאך אים - נאר דער אייביגער חלק, דאס וואס ער נעמט מיט מיט זיך צום חלקת אלוקים אויבן אין הימל. זאגט שלמה: ווען איך באטראכט וואס איך האב אויפגעטון אין מיינע לעבנסטעג, זע איך צוויי זאכן אין וועלכע איך האב מתקן געווען גרויסע תקנות, און חז"ל האבן דאך געזאגט אז צוויי זאכן האט שלמה מתקן געווען: עירובי חצרות און נטילת ידים. "מקלו" - דאס איז די לחי וואס מען שטעלט אוועק צום עירוב, דער שטעקן; "מקדו" - דאס איז דער בעכער מיט וואס מען וואשט די הענט. זאגט שלמה: אויב איך וויל וויסן וואס איז מיר געבליבן פון אלעס - זענען דאס די צוויי מצוות וואס איך האב מתקן געווען פאר כלל ישראל לדורות, דאס איז מיין חלק מכל עמלי.
און באמת ליגן אין די צוויי תקנות גאר גרויסע רמזים. עירובי חצרות - כאטש דו ביסט א באזונדערע שטוב און איך בין א באזונדערע שטוב, און לכאורה קען איך נישט טראגן פון מיר צו דיר, קומט דער עירוב און מישט אונז צוזאמען און זאגט: מיר זענען אלע איינס. זעט מען אז עירובי חצרות איז מרמז אויף אחדות. און נטילת ידים - די הענט זענען דאך עסקניות, און די נטילה איז מרמז אויף נקיות כפים, אז דער מענטש זאל זיין ערליך און געטריי אין משא ומתן און א בר לבב. דורך די דאזיגע צוויי תקנות האב איך מתקן געווען אן עולם במלכות שדי: איך האב צוגעברענגט די מענטשן צו אחדות און צו ריינקייט און צו זכותים סיי בין אדם למקום און סיי בין אדם לחברו. און דעריבער זאגט די גמרא אין שבת דף י"ד, אז אין דער שעה וואס שלמה האט מתקן געווען עירובין און נטילת ידים איז ארויס א בת קול און געזאגט: "בני, אם חכם לבך ישמח לבי גם אני", "חכם בני ושמח לבי ואשיבה חורפי דבר". זעט מען דאך אז אויך אין הימל האט מען מסכים געווען און געשטיצט די תקנות פון שלמה.
און מיר לערנען פון דעם נאך א זאך: שלמה האט דאך מחבר געווען קהלת, משלי און שיר השירים - און פונדעסטוועגן האט ער נישט געזען זיין חלק מכל עמלו אינעם חלק התורה וואס ער האט איבערגעלאזט לדורות, נאר דווקא אין די תקנות וואס ער האט מתקן געווען לטובת דעם ציבור. מען זעט פון דעם אז לא המדרש הוא העיקר אלא המעשה, און וויפיל חשיבות עס ליגט אין דעם וואס א מענטש טוט אויף און פועל'ט לטובת דעם כלל.
רש"י: "לא אצלתי" - איך האב זיך נישט אפגעזונדערט
רש"י דערקלערט "לא אצלתי מהם" - איך האב זיך נישט דערווייטערט זיך אפצוזונדערן פון זיי, מלשון "ויאצל מן הרוח", אזוי ווי א מנורה וואס מען צינדט דערפון אן פיל ליכט און איר שיין ווערט גארנישט ווייניגער. אזוי אויך דא: איך האב זיך נישט דערווייטערט און זיך נישט אפגעזונדערט פון אלעס וואס מיינע אויגן האבן געזען. און "זה היה חלקי" - פון אלעם איז מיר גארנישט פארבליבן נאר מיין חלק אין מיין גאנצער מיה, מקלו ומקדו (זיין שטעקן און זיין שיסל), ווי דער גר"א האט מבאר געווען.
אמרי שפר: שלמות אין חיצוניות און אין פנימיות
דער אמרי שפר לייגט אויס אז "כל אשר שאלו עיניי לא אצלתי מהם" - דאס זענען די דרויסנדיגע, חיצוניות'דיגע זאכן: די בעקנס און טייכן וואס ער האט זיך געמאכט, די וויינגערטנער וואס ער האט געפלאנצט און די הייזער וואס ער האט געבויט. "ולא מנעתי את ליבי מכל שמחה" - דאס זענען די אינעווייניגסטע, פנימיות'דיגע ענינים: עסק התורה, חכמה און השגות. זאגט שלמה: איך האב דערגרייכט שלמות סיי אין פנימיות און סיי אין חיצוניות, און וואס פעלט מיר נאך?
"כי ליבי שמח מכל עמלי" - אין די אינעווייניגסטע הנאות: אין דער גאנצער צייט וואס איך האב געגעסן לשובע פלייש און וויין און אלע מעדני מלכים, איז מיין הארץ געווען פרייליך דערמיט, פולקאם צופרידן. עס איז פאראן א מענטש וואס עסט און ווערט נישט זאט, ווייל זיינע אויגן גלוסטן נאר נאך; ער וויל אלעמאל מער. זאגט שלמה: איך האב נישט פארלאנגט מער ווי דאס וואס איך האב געהאט. דאס איז נישט פונקט "הסתפקות במועט" - שמח בחלקו זאגט מען אויף איינעם וואס זיין חלק איז קנאפ און ער איז בשמחה דערמיט - אבער מיר ווייסן דאך אז מציאות'דיג "יש לו מנה רוצה מאתיים", און מען וואלט געקענט מיינען אז שלמה וועט אויך אלעמאל שטרעבן צו נאך און נאך. אויף דעם זאגט ער: ניין. מיט דעם וואס איך האב געהאט, בין איך געווען בשמחה, און איך בין נישט ארומגעגאנגען מיט א געפיל אז איך מוז נאך פארשאפן און נאך נעמען און נאך באקומען. איך האב זיך געפרייט מיט אלעם.
קול אפרים: צוויי מינים שמחה - די גרינגע און די יגיעה'דיגע
דער קול אפרים ערקלערט אז עס זענען פאראן צוויי מינים שמחה. עס איז דא א שמחה וואס איז גרינג צו דערגרייכן, כמעט אן קיין טירחא און פלאג - אכול ושתו; און כאטש מיר האבן פריער געזען אז בויען הייזער און פלאנצן וויינגערטנער פארלאנגט מיה, איז דאס דאך אן ארבעט פון קנעכט. און עס איז דא א צווייטע שמחה וואס מען קען נישט משיג זיין נאר מיט גרויס עמל און יגיעה, און מען קען זי נישט איינקויפן גרינגערהייט דורך אנדערע - דאס איז די רוחניות'דיגע שמחה. קיין מענטש דערגרייכט נישט קיין רוחניות'דיגע שלמות אן א גרויסער יגיעה אין תורה, אין קרבת אלוקים און אין עבודת השם. הגם דער מסילת ישרים שרייבט אז קדושה איז תחילתה עבודה וסופה מתנה, אבער אוודאי איז תחילתה עבודה; אין אלע ענינים פון רוחניות פאדערט זיך א גרויסע יגיעה.
לויט דעם איז פשט: "מכל אשר שאלו עיניי לא אצלתי מהם" - די אויגן זוכן אלעמאל צו זען אינטערעסאנטע און שיינע זאכן, א באזונדערן שיינעם אויסקוק, אינטריגירנדע מראות. פארוואס פליט א מענטש קיין אויסלאנד? וואס פעלט אים? נאר ער זוכט צו זען זאכן וואס געבן אים א פארגעניגן פאר די אויגן, און דערפאר פלאגט ער זיך און פארט אין די ווייטנס. זאגט שלמה: אויך אין דעם האב איך גארנישט צוריקגעהאלטן פון זיך, איך בין געגאנגען און זיך געמוטשעט צו זעטיגן מיינע אויגן אפילו מיט די מערסט אינטערעסאנטע זאכן. "ולא מנעתי את ליבי" - דאס איז דער צווייטער חלק, וואס דאס הארץ באגערט: דער רוחניות'דיגער טייל, צו וויסן פארשידענע חכמות און השכלות און השגת האלוקות. אויך אין דעם האב איך נישט צוריקגעהאלטן מיין הארץ. און אזא לימוד איז א שווערער לימוד, ווייל מען קען דאך נישט שיקן קיין שליחים דערצו - מען אליין דארף זיך פארטיפן אין דער חכמה, מתבונן זיין דערין און מעמיק זיין, און דאס פאדערט א גרויסע טירחא. און אויף אזא שמחה פאסט צו זאגן "ליבי שמח מכל עמלי", ווייל נאר דורך עמל קען מען זי משיג זיין. אויב עס וועט נישט זיין "מכל עמלי", קומט מען נישט באמת צו קיין שמחה און צו קיין השגה. אבער "אשר שאלו עיניי" - דאס זענען גראבע און דרויסנדיגע השגות, וואס דארפן נישט קיין עמל. בעת די שמחה אינעם הארצן, וואס קומט דורך התרת הספקות - און עס איז דאך נישטא קיין שמחה ווי התרת הספקות - און די שמחה פון עסק התורה, איז א געוואלדיגע און מעכטיגע שמחה וואס פארלאנגט עמל און יגיעה.
"והנה הכל הבל ורעות רוח"
וּפָנִיתִי אֲנִי בְּכָל מַעֲשַׂי שֶׁעָשׂוּ יָדַי וּבֶעָמָל שֶׁעָמַלְתִּי לַעֲשׂוֹת, וְהִנֵּה הַכֹּל הֶבֶל וּרְעוּת רוּחַ וְאֵין יִתְרוֹן תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - און איך האב זיך געוואנדן צו אלע מיינע מעשים וואס מיינע הענט האבן געטאן און צו דעם עמל וואס איך האב זיך געפלאגט צו טאן, און אט איז אלעס הבל און ווינט-געשעפט, און עס איז נישטא קיין שום פארבליבענער יתרון אונטער דער זון.
די פסיקתא זוטרתא לייגט אויס: "בכל מעשיי שעשו ידיי" - וואס איך האב זיך געפלאגט אין דער תורה; "ובעמל שעמלתי לעשות" - דאס זענען די חכמות און די ספרים וואס אין זיי האב איך מיר געמיט און געפלאגט. און איך האב געזען אז אלעס איז הבל ורעות רוח. און ווי קען מען דען אזוי זאגן אויף תורה און אויף חכמה? זאגט דער מדרש: אזוי ווי דער דאזיגער כלי וואס ווערט אנגעפילט אין זיין צייט און ווערט אויסגעליידיגט אין זיין צייט, אזוי איז די גאנצע תורה וואס שלמה האט געלערנט אין יענער צייט פארלוירן געגאנגען, ווי עס שטייט "ויעש שלמה הרע". נוראות! אזוי ווי א כלי אדער א בעכער וואס ווערט אנגעפילט, אבער מען באנוצט זיך דערמיט - מען גיסט דערמיט נעגל-וואסער, מען וואשט דערמיט - און ער ווערט פול און ווערט ווידער ליידיג. אזוי זאגט שלמה: די גאנצע תורה וואס איך האב געלערנט און אריינגעארבעט, וואו איז זי צום סוף אהינגעקומען? צו הבל ורעות רוח. דורך יענע פרויען וואס ער האט געברענגט, וואס האבן אומגענייגט זיין הארץ, ווערט געזאגט "ויעש שלמה הרע בעיני ה'". מען מיינט נישט אז חלילה ער האט פארגעסן זיין גאנצע תורה אדער איז פארוואנדלט געווארן אין א נאר - דאס שטייט נישט געשריבן - נאר אז כביכול די תורה איז אוועקגענומען געווארן פון אים, זי האט זיך דערווייטערט פון אים, זי איז מער נישט געווען אין שפיץ פון זיינע געדאנקען, און ער איז אויסגעליידיגט געווארן פון יענע הויכע, געוואלדיגע מעלות וואס ער האט געהאט. און חז"ל זאגן דאך אז מען מיינט נישט אז ער אליין האט חלילה געטאן שלעכטס, נאר אז ער האט נישט מוחה געווען אין זיינע ווייבער; אבער זיכער לויט דער מדרגה פון שלמה איז דאס געווען א שווערע תביעה. און אויב אזוי איז "אין יתרון תחת השמש" - אין אלעס וואס איז אונטער דער זון; דער יתרון איז בלויז אין דער תורה וואס איז העכער דער זון, און נישט אין אלע יענע ענינים און השגות וואס שלמה האט דערגרייכט, וואס האבן אים בסוף פארנייגט צום שלעכטן.
מלבי"ם: "מעשה ידיי" קעגן "מעשה אצבעותיך"
דער מלבי"ם אין ביאור המילות ערקלערט דעם לשון "בכל מעשיי שעשו ידיי". פון איין זייט געפינען מיר "מעשה אצבעותיך" און "אצבע אלוקים היא" - און וואס איז דער חילוק? "מעשה ידיי" מיינט נישט בהכרח אז איך אליין האב דאס געטאן; אפילו אויב איך האב געשיקט שלוחים אדער געשטעלט פועלים און קנעכט, הייסט עס נאך אלץ מעשה ידי. לעומת זה מיינט "מעשה אצבעותיך" די פינגער ממש. אויך היינט, ווען א מענטש וויל עפעס מדגיש זיין, זאגט ער: דאס האב איך געטאן מיט מיינע אייגענע צען פינגער. "מעשה אצבעותיך" איז אן אויסדרוק אויף א זאך וואס מען האט אויסגעפירט מיט די אייגענע הענט. דערפאר האבן די חרטומים געזאגט "אצבע אלוקים היא" - די נאַטור פירט זיך אויף לויטן באפעל פונעם אויבערשטן, ווי זיין שליח, אבער דא איז דאס נישט די נאַטור נאר דער הקדוש ברוך הוא בכבודו ובעצמו, אן קיין שליחים און אמצעים. און דערפאר דא, "ופניתי אני בכל מעשיי שעשו ידיי" - מיינט עס נישט מיט זיינע אייגענע צען פינגער, ווייל שלמה המלך אליין איז דאך נישט געגאנגען ארבעטן, נאר דורך זיינע קנעכט, און דעריבער הייסט עס מעשיי שעשו ידיי.
אמרי שפר: עמל בשלימות אויך אין גשמיות
דער אמרי שפר זאגט אז דא ווענדט זיך שלמה און ערקלערט דעם צווייטן חלק: "בכל מעשיי שעשו ידיי" - דאס זענען די הייזער, די וויינגערטנער און די אוצרות. פריער האט ער גערעדט פונעם הארצנס עמל, דער עמל פון חכמה וואס דארף יגיעה; און דא רעדט ער פון די הייזער, די וויינגערטנער, די אוצרות און סגולות, די אויבערשטע שטובער און די זאלן, און זאגט: דאס אלעס האב איך געהאראוועט צו מאכן, איך האב געארבעט מיט מיין גאנצן כח צו מאכן די זאכן כהוגן. בדרך הטבע פלאגט זיך נישט קיין איש המעלה אויף גשמיות'דיגע זאכן נאר אויף רוחניות'דיגע זאכן אז זיי זאלן זיין בשלימות, און אין גשמיות באנוגנט ער זיך - נאך א צימער, א צימער ווייניגער, ס'וועט זיין אזוי צי אזוי. זאגט שלמה: ביי מיר איז נישט געווען אזוי, נאר יעדן עמל וואס איך האב געהאראוועט און יעדע פעולה וואס איך האב אויסגעפירט, האב איך געטאן מיט דעם גרעסטן דיוק, דקדוק און מיה, און איך האב געהאראוועט מיט מיין גאנצן כח און נפש אין יעדער זאך.
און ס'איז נישטא קיין ספק אז די ארבעט פון שלמה איז געווען א פלאי פלאים. אויף זיין שטול שטייט "לא נעשה כן לכל ממלכות" (מלכים א' פרק י'), און מיר האבן געזען ווי שטארק מלכים האבן געגלוסט נאך יענעם בענקל און האבן פרובירט צו מאכן אזאנס און ס'איז זיי נישט געלונגען. און ווער עס האט פרובירט עס נאכצומאכן - איז דער רעזולטאט געווען בהתאם: דער בענקל וואס אחשוורוש האט זיך געמאכט, און פרעה נכה וואס איז געווארן א נכה ווען ער האט פרובירט ארויפצוגיין אויפן בענקל פון שלמה. זעט מען דאך אז שלמה, ווען ער האט אריינגעלייגט כוחות, האט ער דאס געטאן מיט דער גרעסטער השקעה, מיט דער גרעסטער חכמה און מיט א גרויסן עמל, וואס קיינער האט נישט באוויזן צו מאכן אזוי ווי ער. עס שטייט אז דאס איז געווען א בענקל פון קונציגע מעכאניזמען, געבויט מיט גרויס חכמה, אז א דרוק אויף איין פלאץ טרייבט אן א צווייטן פלאץ, און אלעס דורך דעם מעכאניזם.
זאגט שלמה: איך האב געהאפט אז דורכאויס די אלע יארן פונעם בויען, ווען אלעס וועט פארענדיגט ווערן, וועל איך אנקומען צו מיין תכלית - א מענטש האט אזוי שטארק געטארכעט און זיך געפלאגט, און ער קומט שוין ענדליך אן אל המנוחה ואל הנחלה. און אט פלוצלונג זע איך אז אלעס איז הבל, און נישט נאר הבל נאר אויך "רעות רוח". און וואס איז רעות רוח? מלשון להתרועע, דאס הייסט צובראכן ווערן, ווי "ארץ התרועעה" - זי איז צובראכן געווארן. איך זע אז אלעס איז א שברון רוח. און פארוואס? ווייל ווי מער מען פלאגט זיך, האראוועט און שווענקט זיך, אלץ מער טוט דאס הארץ וויי אז מען דארף דאס איבערלאזן פאר עמיצן אנדערש - און גיי ווייס ווי ער וועט זיך פירן דערמיט, ווי ער וועט דאס אויסנוצן, צי ער וועט נישט פארשווענדן דאס גאנצע. וויפיל גבירים זענען באזארגט פון דעם: וואס וועט זיין מיט מיין גאנצן עשירות? מיין זון, דאס וואס איך האב געארבעט זיבעציג יאר, וועט ער פארלירן אין הימורים אין צוויי יאר ארום. דער מענטש וואס האט געארבעט און געטארכעט איז באזארגט פון דעם וואס ער לאזט דא איבער נאך זיך.
"ואין יתרון תחת השמש" - עס איז נישטא קיין יתרון אין א שאדן
וואס מיינט "אין יתרון תחת השמש"? דער אמרי שפר האט שוין מסביר געווען אז "יתרון" זאגט מען אויף א זאך וואס איז מער חשוב פון א צווייטער. איך קען זאגן אז די תורה שבכתב האט א יתרון איבער תורה שבעל פה, אז זי איז חשוב'ער און געגעבן געווארן פונעם אויבערשטן; מען קען זאגן אז די ראשונים האבן א יתרון איבער די אחרונים, ווייל זיי זענען געווען גרעסער און ברייטערער הארץ אין תורה. א חשיבות און א מעלה ווערט אנגערופן א יתרון. אבער מען קען נישט רעדן פון א שאדן ווי פון א יתרון. למשל, זאגט דען א מענטש אז א ווייטאג אין פינגער האט א יתרון איבער ציינווייטאג? ביידע זענען דאך שלעכט! מען קען זאגן אז איין ווייטאג איז ערגער פונעם צווייטן, ציינווייטאג טוט מער וויי ווי א ווייטאג אין פינגער, אבער ס'איז נישטא דא קיין שום "יתרון" - עס איז בלויז דא א חיסרון, בלויז א ווייטאג. אזוי זאגט שלמה: אין יתרון תחת השמש. אלע ענינים פון דער וועלט זענען א ווייטאג, אלע זענען א שאדן, און אויף א שאדן זאגט מען נישט קיין יתרון. און אלע דוגמאות וואס איך האב געברענגט אויף א יתרון זענען רוחניות'דיגע דוגמאות: תורה שבכתב איבער תורה שבעל פה, א צדיק איבער א צדיק, די ערשטע דורות איבער די שפעטערע דורות, א שלעמער צדיק איבער איינעם וואס איז נישט שלם. אויף רוחניות'דיגע זאכן קען מען זאגן א יתרון; אבער אין גשמיות'דיגע זאכן, אין אלעס וואס איז תחת השמש, איז נישטא קיין יתרון פון איין זאך איבער דער צווייטער - עס איז נאר דא ווייניגער מזיק און מער מזיק, ווייניגער שלעכט און מער שלעכט.
קול אפרים: די שמחה פון דער עשיה ענדיגט זיך
דער קול אפרים ערקלערט: "ראיתי את כל מעשיי שעשו ידיי" - אין דער צייט פון דער עשיה האב איך געהאט א גרויסע שמחה, אבער נאכדעם וואס די מלאכה האט זיך געענדיגט איז מער נישטא קיין יתרון תחת השמש פון דער ארבעט אליין. און אזוי זעט מען אין דער מציאות: ווען א מענטש בויט און שאפט, האט ער די שמחה פון שאפן און בויען, און עס זענען דא מענטשן וואס נאר פאר דעם מאכן זיי יעדע צוויי יאר א פולקאמע רענאוואציע אין שטוב. ווייל אז מען ענדיגט - איז אלעס פארביי, די לופט איז ארויס פונעם באלאן. יעצט הייבט ער אן קוקן וואס די שכנים האבן: א שאד מיר האבן דא נישט געטאן אזוי, לאמיר איבערמאכן דעם פלאסטער, לאמיר טאן אנדערש. אלערליי שיגעונות לויט וואס ער זעט ביי יענעם, און ער האט קיינמאל קיין מנוחה. אבער אז מען האט געענדיגט די ארבעט, איז מער נישטא קיין שום יתרון פון דער ארבעט אליין.
"ובעמל שעמלתי לעשות" - דאס זענען די הייזער און די וויינגערטנער וואס איך האב געבויט און געפלאנצט, און איך האב געזען אז אלעס איז הבל ורעות רוח. און פארוואס? ווייל "מה האדם שיבוא אחרי המלך" - אלעס וואס איך האב געטארכעט קען קומען א מענטש און חרוב מאכן אין איין רגע, אלעס וואס איך האב געהאראוועט קען איינער אנקומען און מבטל זיין. און אזוי איז טאקע געווען: זיין עמל איז געגאנגען אין געפענגעניש צוליב די זינד פון זיינע קינדער, ווי עס שטייט "ויאמר ישעיהו אל חזקיהו שמע דבר ה' צבאות, הנה ימים באים ונישא כל אשר בביתך ואשר אצרו אבותיך עד היום הזה בבל, לא ייוותר דבר אמר ה'". און אויב אזוי, וואס פארא יתרון איז פאראן אין דעם אלעם, אויב נאכדעם וואס איך האב געענדיגט וועט קומען איינער און אלעס אוועקנעמען און פארטריבן ווערן מיט אלעם? עס איז גארנישט פארבליבן דערפון.
די מעשה פון דער שידה
עס האט דערציילט א איד וואס איז אמאל געווען אין חוץ לארץ, און ס'איז דארט געווען א פארמעסט צווישן טישלער: ווער ס'וועט בויען די שענסטע און מערסט באזונדערע שידה. איין טישלער האט געבויט א גאר קונציגע שידה, מיט פארבארגענע שופלאדן און מיט קנעפלעך וואס עפענען פארשטעקטע טירלעך, און זי האט געוואונען דעם ערשטן פלאץ. א גרויסער גביר האט דאס אפגעקויפט פאר גרויסע געלטער. נאך יארן - אפשר א דרייסיג יאר - איז יענער איד געגאנגען צו א שוסטער, און ער איז געווען ערשטוינט צו זען דארט די זעלבע שידה וואס דער גביר האט געקויפט: אפגעריסן, פארשליסן, דריי פערטל דערפון ארבעט שוין מער נישט, און דער שוסטער שלאגט דערין נעגל און לייגט אריין דערין סאלעס. אין דער זעלבער טייערער און הערליכער שידה! אויף דעם טוט שלמה וויי און ער זאגט: אלעס וואס איך האב געהאראוועט צו מאכן - אלעס איז הבל ורעות רוח און עס איז נישטא קיין יתרון תחת השמש. וואס בלייבט דערפון? פון קיין שום זאך וואס מען האט דא געקויפט בלייבט גארנישט איבער.
"ופניתי אני לראות חכמה"
וּפָנִיתִי אֲנִי לִרְאוֹת חָכְמָה וְהוֹלֵלוֹת וְסִכְלוּת, כִּי מֶה הָאָדָם שֶׁיָּבוֹא אַחֲרֵי הַמֶּלֶךְ אֵת אֲשֶׁר כְּבָר עָשׂוּהוּ׃ - און איך האב זיך געקערט צו באטראכטן חכמה, הוללות און נארישקייט, ווארום ווער איז דער מענטש וואס קען קומען נאכן קעניג, איבער דאס וואס מען האט שוין געטאן.
זאגט דער מדרש: "ופניתי אני לראות חכמה" - וואס איך האב זיך פארקליגט אויף דברי תורה, און איך האב זיך איינגערעדט אז איך פארשטיי דעם דעת התורה, און דערפאר האב איך געזאגט: איך וועל מערן פרויען, און די פרויען וואס איך וועל נעמען וועלן נישט פארפירן מיין הארץ. איך בין געווען זיכער - איך האב דאך פארמערט חכמה, און איך ווייס דעם טעם פון דער תורה, אז דער גאנצער ענין איז טאמער וועלן זיי אפקערן זיין הארץ, און ביי מיר איז דאך נישט פאראן דער חשש. זאגט קהלת דערויף: די דעה איז געווען "הוללות וסכלות". דער געדאנק צו זאגן אז איך פארשטיי דעם דעת התורה און ביי מיר איז נישט פאראן דער חשש - איז א חכמה פון הוללות און סכלות. און פארוואס? "כי מה האדם שיבוא אחרי המלך" - ווער איז דער מענטש וואס איז ערלויבט מהרהר צו זיין נאך די מדות און גזירות פונעם מלך מלכי המלכים, צו קומען און זאגן: די גזירה איז געווען צוליב א געוויסן חשש, און ביי מיר איז נישטא דער חשש; ווער איז דער מענטש וואס זאל קומען נאכן מלך און מפרש זיין זיינע מעשים און זיינע כוונות, און לויט דעם מתיר זיין פאר זיך דאס וואס דער קדוש ברוך הוא האט פארבאטן?
און מיינט נישט אז עס רעדט זיך נאר פון שלמה. דער מדרש רעדט אפילו פון משה רבינו עליו השלום, וואס דער קדוש ברוך הוא האט אים געזאגט "ואני ידעתי כי לא ייתן אתכם מלך מצרים להלוך" - דאס הייסט ער האט אים מודיע געווען פון פריער: נעם אין באטראכט, עס וועט נישט זיין גרינג. און משה האט נישט אפגעהיט די זאך, זאגט דער מדרש, און איז געקומען זיך פארקליגן אויף די גזירות פונעם קדוש ברוך הוא און האט אנגעהויבן זאגן "למה הרעותה לעם הזה" - מען האט דיר דאך שוין געזאגט פון פריער, פארוואס באקלאגסטו זיך? און צוליב דעם האט מידת הדין געוואלט פגע'נען אין משה, ביז גאר אזוי ווייט. און וויבאלד ער האט גערעדט אזוי צוליב דעם צער פון ישראל, האט הקדוש ברוך הוא ווידער זיך געפירט מיט אים מיט מידת הרחמים. און וואס לערנען מיר פון דעם? אז קיין מענטש קומט נישט נאכן מלך צו געבן כוונות און ערקלערונגען אין זיינע מעשים און צו פרעגן קושיות אויף זיינע הנהגות; און אפילו אויב עס דאכט זיך דיר אז דאס איז "חכמה", זאלסטו וויסן אז דער מהלך המחשבה איז גארנישט מער ווי הוללות און סכלות.
פסיקתא זוטרתא: ווער קען זאגן "אזוי וואלט געווען שענער"
די פסיקתא זוטרתא ערקלערט: "ופניתי אני לראות חכמה" - א יתירה'דיגע חכמה, וואס ער איז אנגעקומען צו השגות וואס קיין מענטש האט נישט דערגרייכט, א חכם מכל אדם. "והוללות וסכלות" - הוללות מיינט מינות, און סכלות מיינט נארישקייט, און איך האב געגעבן מיין הארץ און מיין פארשטאנד צו פאראנדערשיידן צווישן זיי. "כי מה האדם שיבוא אחרי המלך" - נאך די מעשים פונעם מלך מלכי המלכים, "את אשר כבר עשוהו" - דאס הייסט ווער קען זאגן: ווען עס וואלט געווען אזוי און אזוי, וואלט עס געווען שענער.
פונקט ווי א מענטש קוקט אויף א בנין און זאגט: ווען די זיילן וואלטן געווען העכער ווי שיין וואלט דאס געווען, און עס קומט א צווייטער אויסשטעלער און זאגט איך האב אויך הערות אויפן אויסשטעל, ווען די זיילן וואלטן געווען אנדערש - וואלט עס געווען ממש באזונדער. אבער אויף די מעשים פונעם קדוש ברוך הוא ווער קען דען זאגן אזוי וואלט געווען שענער און אזוי וואלט געווען שענער? ווער קען קומען נאכן מלך און זאגן: ווען דער אויבערשטער וואלט געטאן אזוי, וואלט עס געווען בעסער? און ווי דער לשון פון רשב"י: א מענטש קען זאגן, ווען ער וואלט געהאט דריי אויגן ווי שיין וואלט דאס געווען - זאל א מענטש זאגן: א שאד דער אויבערשטער האט באשאפן נאר איין פאר אויגן, ווען עס וואלטן געווען דריי וואלט עס געווען פיל בעסער.
וואו וואלסטו געלייגט א דריט אויג?
מיר האבן שוין אמאל גערעדט וועגן דעם ענין. מ'האט אמאל געפרעגט א מענטש: ווען מען וואלט דיר געגעבן נאך אן אויג, וואו וואלסטו דאס געלייגט? דער ערשטער ענטפער פון יעדן איינעם איז: הינטערן קאפ. ווייל ווען דו פארסט צוריקצוועגס (ריווערס) האסטו א פראבלעם מיט די שפיגלען, און דא האסטו אן אויג פון הינטן און דו ביסט מסודר. אבער יענער מענטש האט געזאגט: לויט מיין מיינונג איז אן אויג פון הינטן נישט קיין גוטער פלאן; אויב מען פרעגט שוין, וואלט איך געבעטן צו לייגן דאס אויג ביים שפיץ פונעם פינגער. און פארוואס? ווייל אן אויג פון הינטן בלייבט נאר פון הינטן, און כדי זיך אומצוקוקן מוז מען דרייען דעם קאפ; אבער אן אויג אויפן פינגער איז א באוועגליכע אויג - ווילסטו זען וואס עס טוט זיך הינטער דיר, ריקסטו די האנט צוריק; וואס טוט זיך אונטערן טיש, שטעקסטו אריין דעם פינגער; וואס געפינט זיך אינעם כלי, שטעקסטו אריין דעם פינגער דערין; וואס ליגט אונטער דעם בעט, שטעקסטו אריין דעם פינגער און דו זעסט צי די שיך זענען דארט. דו האסט שליטה אויף יעדן ארט.
אבער למעשה זענען סיי דאס און סיי דאס אינגאנצן משובש, ווייל ווען מען וואלט דיר געגעבן נאך אן אויג וואלסטו געדארפט זאגן א גרויסן דאנק, איך בין נישט פאראינטערעסירט - נישט אויפן קאפ און נישט אויפן פינגער. דער רעיון פון אן אויג אויפן פינגער איז אן אווילישער געדאנק: שטעלט אייך פאר ווען א מענטש וואלט געהאט אן אויג אויפן פינגער, וואלט ער דען געקענט נוצן זיין האנט? פאר גארנישט. דו קומסט אויפהייבן א שטיין, א בלאק, א זעקל - ווייסט איר וואס עס מיינט אכטונג צו געבן אויפן אויג אז זי זאל נישט געשעדיגט ווערן? די האנט איז שוין מער נישט נוצבאר. און חוץ פון דעם, אויך אן אויג הינטערן קאפ - דארפסטו דען אלעס זען? פארוואס האט אונז דער קדוש ברוך הוא נישט געלייגט קיין אויג הינטערן קאפ? ווייל ער האט דיר געוואלט זאגן: ווען דו ווילסט עפעס נישט זען, דרייסטו דעם קאפ אויף אן אנדער זייט, און דו ביסט נישט מחויב צו זען. קומט אויס אז דאס וואס מען האט אונז נישט געגעבן נאך אן אויג - איז פונעם בורא יתברך'ס חכמה. און דערפאר איז די שאלה "ווען מען וואלט מיר געגעבן נאך אן אויג וואו וואלט איך דאס געלייגט" א פאלשע שאלה: ווען מען וואלט מיר געגעבן נאך אן אויג וואלט איך זיך אפגעזאגט דאס צו נעמען, ווייל ווען איך וואלט געדארפט נאך אן אויג וואלט מיר דער באשעפער דאס געגעבן, און אז ער האט נישט געגעבן - איז א סימן אז דאס בעסטע פאר מיר איז אז איך האב נישט נאך אן אויג.
און דאס איז וואס רשב"י זאגט: א מענטש קען זאגן ווען ער וואלט געהאט דריי אויגן ווי שיין וואלט עס געווען - און ווער זאגט אז דאס איז גוט? אדרבה, פיל ערגער. עס איז פיל בעסער אז איך האב א פאר אויגן, וואס איך נוץ זיי ווען איך וויל, און ווען איך וויל נישט קער איך אוועק דעם פנים און איך זע נישט. דערויף זאגט דער פסוק: מי יבוא אחר המלך - ווער קען קומען נאך דעם וואס דער מלכו של עולם האט באשאפן, און מאכן השגות פארוואס ער האט אזוי געטאן און פארוואס נישט אנדערש, און זאגן אז אזוי וואלט געווען בעסער? וואס דער אויבערשטער האט געטאן איז די בעסטע זאך פארן מענטש, און עס איז נישטא קיין בעסערס דערפון.
ביאור נוסף: ללכת אחרי המלך בדרך הסלולה
נאך א פירוש: "כי מה האדם" - וואס בלייבט דען פארן מענטש צו טאן, "אלא שיבוא אחרי המלך", נאך דער מלכות התורה. דאס הייסט, "מה האדם" באטייט וואס איז דער תפקיד פונעם מענטש אויף דער וועלט - אז ער זאל גיין נאכן מלך פונעם עולם. און מען זאגט דא די זאך אויף א דרך פונעם מוסר: וואס איז דיין תפקיד? צו גיין נאכן מלך. "את אשר כבר עשוהו" - און אויב א מענטש פרעגט, אויף וואספארא אופן זאל איך דינען דעם אויבערשטן ריכטיג, זאגט אים דער פסוק: את אשר כבר עשוהו. קום און זע די צדיקים הראשונים וואס האבן געדינט דעם אויבערשטן ווי עס דארף צו זיין און האבן זוכה געווען צו משיג זיין השגות - אברהם, יצחק, יעקב, משה און אהרן. מען פארלאנגט נישט פון דיר אויסצוקלויבן א נייעם וועג. אברהם אבינו איז טאקע געווען אין א שווערער פארלעגנהייט: אין זיין צייט זענען אלע געווען עובדי עבודה זרה, און ער האט אליין געדארפט אויסזוכן פאר זיך א וועג און וויסן צי זיין וועג איז ריכטיג, ביז דער בעל הבירה האט ארויסגעקוקט אויף אים. אבער מיר גייען דאך שוין אין דעם וועג וואס איז פון פריער אויסגעטראטן. און אויב אזוי, פרעגסטו וואס איז דער וועג צו גיין נאכן מלך? צו גיין אין דער שטעג וואס מען האט שוין געמאכט: זע וואס די צדיקים הראשונים האבן געטאן, גיי אין זייערע וועגן, און אזוי ארום וועסטו אן קיין שום ספק מצליח זיין.
צום סך-הכל:
שלמה המלך האט אלעס אויסגעפרואווט - די תענוגים פון די אויגן, די שמחה פונעם הארץ, הייזער, וויינגערטנער און אוצרות - און ער האט געזען אז פון זיין גאנצער מיה איז גארנישט געבליבן נאר זיין "מקלו ומקדו": לויטן פשט, די שלעג און די שיסל גריץ וואס ער האט באקומען ווען ער איז אראפגעגאנגען פון זיין קעניגליכן בענקל; און לויטן הגר"א, די צוויי אייביגע תקנות וואס ער האט מתקן געווען פאר כלל ישראל - עירובין וואס איז מרמז אויף אחדות, און נטילת ידים וואס איז מרמז אויף נקיות כפים. פון דעם זעט מען אז לא המדרש הוא העיקר אלא המעשה, און אז דער אמת'ער חלק פונעם מענטש איז דאס וואס ער טוט מתקן זיין פאר די דורות, און נישט דאס וואס ער לאזט איבער אויף דער וועלט. די אויסערליכע שמחה קומט אן אן קיין מיה און האלט זיך נישט; די אינעווייניגסטע שמחה, די שמחה פון תורה און פונעם פארענטפערן די ספקות, ווערט נאר קונה געווען דורך מיה, און דערפאר "לבי שמח מכל עמלי". און אלעס וואס איז אונטער דער זון האט אין זיך גארנישט קיין יתרון - אזוי ווי מען זאגט נישט קיין יתרון אויף היזקות - און דער מענטש האט נישט מער ווי צו גיין נאכן מלך, אין דעם וועג וואס די צדיקים הראשונים האבן שוין אויסגעטראטן פאר אים, און צו וויסן אז וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן איז דאס בעסטע, און עס איז נישטא קיין פלאץ צו קומען נאכן מלך און זאגן "אזוי וואלט געווען שענער".