פון דא און ווייטער הייבט שלמה המלך אן אראפצומאלן פאר אונז אלע זיינע קנינים און אלץ וואס ער האט זוכה געווען אין זיינע לעבנסטעג. ער רעכנט אויס איינס נאכ'ן צווייטן די הייזער, די וויינגערטנער, די גערטנער, די וואסער-בריכות, די קנעכט, דאס פארכט און שאף, דאס גאלד און זילבער, און די אלע תענוגים - און סוף כל סוף וועט ער אונז זאגן אז אלעס איז הבל. לאמיר קודם ליינען די פסוקים און דערנאך וועלן מיר זיי מפרש זיין.
הִגְדַּלְתִּי מַעֲשָׂי, בָּנִיתִי לִי בָּתִּים, נָטַעְתִּי לִי כְּרָמִים. עָשִׂיתִי לִי גַּנּוֹת וּפַרְדֵּסִים, וְנָטַעְתִּי בָהֶם עֵץ כָּל פֶּרִי. עָשִׂיתִי לִי בְּרֵכוֹת מָיִם, לְהַשְׁקוֹת מֵהֶם יַעַר צוֹמֵחַ עֵצִים. קָנִיתִי עֲבָדִים וּשְׁפָחוֹת, וּבְנֵי בַיִת הָיָה לִי, גַּם מִקְנֶה בָקָר וָצֹאן הַרְבֵּה הָיָה לִי מִכֹּל שֶׁהָיוּ לְפָנַי בִּירוּשָׁלָ͏ִם. כָּנַסְתִּי לִי גַּם כֶּסֶף וְזָהָב וּסְגֻלַּת מְלָכִים וְהַמְּדִינוֹת, עָשִׂיתִי לִי שָׁרִים וְשָׁרוֹת וְתַעֲנֻגוֹת בְּנֵי הָאָדָם שִׁדָּה וְשִׁדּוֹת. - איך האב פארגרעסערט מיינע מעשים, איך האב מיר געבויט הייזער, איך האב מיר געפלאנצט כרמים (וויינגערטנער). איך האב מיר געמאכט גערטנער און פארדעסער, און געפלאנצט אין זיי ביימער פון אלע סארטן פרוכט. איך האב מיר געמאכט וואסער-בריכות, אנצוטרינקען פון זיי א וואלד וואס וואקסט מיט ביימער. איך האב געקויפט קנעכט און דינסטן, און איך האב געהאט הויז-געזינט, אויך האב איך געהאט פיל פארמעגן פון רינדער און שאף, מער ווי אלע וואס זענען געווען פאר מיר אין ירושלים. איך האב אויך אנגעזאמלט פאר מיר זילבער און גאלד, און אוצרות פון מלכים און לענדער; איך האב מיר געמאכט זינגער און זינגערינס, און די תענוגים פון בני אדם, שידה ושידות (פארשידענע סארטן פארגעניגנס).
דער תרגום טייטשט אפ דעם פסוק אויפ'ן אופן פון מעשים טובים: איך האב פארמערט מעשים טובים אין ירושלים. "בניתי לי בתים" - דאס איז דער בית המקדש צו מכפר זיין אויף כלל ישראל, און דאס הויז פונעם מלך, און דער צימער, און דער זאל פונעם בית דין פון געהאקטע שטיינער, וואו די חכמים זיצן און פסק'ענען דינים - דאס איז די לשכת הגזית. איך האב געמאכט א טראן פון העלפאנדביין (שן פיל) פאר'ן קעניגליכן זיץ. "נטעתי לי כרמים" - אין יבנה, כרמים פון טרויבן צו טרינקען פון זיי וויין, איך און די חכמי הסנהדרין, און אויך מנסך צו זיין וויין און שכר אויפ'ן מזבח.
דער אמרי שפר ערקלערט אז שלמה באשרייבט דא די פונדרויסנדיגע מעשים אין וועלכע מענטשן זעען א תכלית. און ער זאגט אונז: זאלסט וויסן, אין אלע חיצוניות'דיגע מעשים וואס מענטשן יאגן זיך נאך יעדן טאג - אין זיי אלע האב איך פארגרעסערט מיינע מעשים. די הייזער און כרמים וואס איך האב געמאכט זענען געווען גרויס, וואונדערבאר און אייגנארטיג. ווארום אזוי איז דער שטייגער פון א מענטש: ווען ער טוט א זאך און זי איז נישט פאלקאם און ער איז נישט צופרידן דערמיט, טראכט ער: ווען איך וואלט דאס ווען געטון מיט א גאנצקייט - דעמאלט וואלט איך באמת געווען צופרידן. זאגט שלמה: ניין. איך האב געבויט דאס סאמע בעסטע און שענסטע, די פראכטפולסטע און גרעסטע געביידעס, כדי עס זאל נישט זיין קיין מצב וואס איך וועל זיך זאגן "אפשר ווען עס וואלט געווען גרעסער, וואלט עס מיר יא אנגעפילט". איך האב געטון דעם מאקסימום וואס מעגליך, כדי מיין דמיון זאל מיר נישט נארן צו טראכטן אז ווען איך וואלט געטון מער - וואלט איך יא געווען צופרידן.
און נאך ווייזט ער אונז: אלע מעשים האב איך געטון לויט'ן ריכטיגן סדר. די זאך וואס מען דארף מער האב איך איינגעהאנדלט פריער, און דאס וואס מען דארף ווייניגער האב איך געלאזט אויפ'ן סוף. די ערשטע זאך - "בניתי לי בתים", ווארום נאך פאר יעדע פארמעגן דארף א מענטש האבן א פלאץ וואו צו וואוינען. דערנאך "נטעתי לי כרמים", ווייל פלאנצן א כרם איז שוין ווייניגער נויטיג, היות א מענטש קען זיך באגיין אן א כרם. דערנאך "עשיתי לי גנות ופרדסים ונטעתי בהם עץ כל פרי", וואס זיי זענען אין א נידעריקערער מדריגה פונעם וויין פון די כרמים, וואס וויין איז דאך משמח אלוקים ואנשים. און נאך ווייניגער פון דעם - "עשיתי לי בריכות מים להשקות מהם יער צומח עצים", ביימער וואס זענען נישט דווקא פירות-ביימער, און זייער גאנצער ענין איז בלויז הנאה צו האבן פון זייער שיינקייט און פראכט.
און דערנאך "קניתי עבדים ושפחות ובני בית היה לי" - און נישט קנעכט וואס זאלן מיר באדינען, ווייל בני בית האב איך דאך שוין געהאט פריער, נאר כדי צו פארמערן כבוד, אז אלע זאלן זען ווי בכבוד'יג איך בין. און ערגער פון דעם - "מקנה בקר וצאן הרבה", פיל מער ווי מיינע באדערפענישן, וואס זענען מיר גארנישט נויטיג נאר פאר כבוד. און נאך ערגער פון דעם - "כנסתי לי גם כסף וזהב וסגולת מלכים והמדינות", וואס דאס איז שוין ריינע מותרות, און זייער גאנצער ענין איז אדער הנאה צו האבן פון זיי ווען זיי ליגן אפן פאר די אויגן, אדער צו דערציילן און לאזן וויסן פאר אנדערע וויפיל מען פארמאגט. און גיב אכטונג: "כנסתי" - זילבער און גאלד וואס איז אנגעזאמלט און פארבארגן, וואס מען זעט עס גארנישט, און די גאנצע תועלת דערפון איז נאר אז מען זאל הערן מעשיות אויף דיר. און צום סוף "שרים ושרות ותענוגות בני האדם שידה ושידות", וואס דאס אלעס איז אינגאנצן אן קיין תועלת. זאגט שלמה: זע ווי אזוי איך בין געגאנגען לויט א סדר, פונעם מערסט נויטיגן ביז צו ריינע מותרות - און וויסן זאלסטו אז אלעס האב איך געהאט, אין אלעם האב איך פרובירט, און אלעס איז הבל.
קָנִיתִי עֲבָדִים וּשְׁפָחוֹת וּבְנֵי בַיִת הָיָה לִי, גַּם מִקְנֶה בָקָר וָצֹאן הַרְבֵּה הָיָה לִי מִכֹּל שֶׁהָיוּ לְפָנַי בִּירוּשָׁלָ͏ִם. - איך האב געקויפט קנעכט און דינסטן, און הויז-געזינט האב איך געהאט, אויך האב איך געהאט פיל פארמעגן פון רינדער און שאף, מער ווי אלע וואס זענען געווען פאר מיר אין ירושלים.
דער קול אפרים ערקלערט אז דא באשרייבט שלמה די זאכן וואס געהערן צו קניין. לכתחילה האט ער געקויפט עבדים און שפחות, וואס זענען צוגעגליכן צו קרקעות, און דורך זיי האט ער געהאט בני בית. דערנאך האט ער געקויפט מקנה, וואס זיי זענען מטלטלים אבער עס איז דא אין זיי א רוח חיים און דעריבער זענען זיי חשוב'ער פון דוממים. און דערנאך האט ער אנגעזאמלט כסף וזהב, וואס דאס איז דער ממון אליין און דער חשוב'סטער פון אלעמען, ווייל דערמיט קען מען דאך אלעס איינקויפן.
און ער שטעלט זיך דערויף, אז ביי יעקב אבינו איז דער סדר אנדערש: "ויפרוץ האיש מאוד ויהי לו צאן רבות ושפחות ועבדים וגמלים וחמורים" - דארט האט ער אנגעהויבן מיט צאן, בעת ביי שלמה שטייט צאן צום סוף. און וואס איז דער חילוק? יעקב אבינו האט זיך מפרנס געווען פון די שאף, דערפאר איז די צאן ביי אים געווען דאס וויכטיגסטע; די שפחות זענען געווען פאר זיינע פרויען און קינדער, די עבדים פאר זיין אייגענעם געברויך, און די קעמלען און אייזלען שוין צום אנטלויפן פון לבן'ס הויז. אבער דער עיקר איז געווען די צאן, וואס דאס איז געווען זיין עיקר פרנסה, און אזוי האבן זיינע קינדער געזאגט: "רועי צאן אנחנו" - אונזער פרנסה איז פון צאן.
ווידער ביי שלמה, כדי זיך אפצוגעבן מיט די הייזער און די וויינגערטנער וואס ער האט געפלאנצט, האט ער געדארפט אסאך עבדים, דערפאר איז דאס געווען די ערשטע זאך: "קניתי עבדים" - דאס איז מיר דאס מערסטע נויטיג, ווייל די אלע פארמעגנס דארף דאך איינער אויפהאלטן. און די שפחות זענען געווען כדי זיי צו פארפארן מיט די עבדים זיי זאלן זיך מערן, און פון זיי האט ער געהאט בני בית. און דאס מקנה איז צום סוף, ווייל דאס מקנה איז ביי אים מער געווען פאר עסן, פארן אייגענעם פארברויך, און נישט פאר פרנסה. און דער עיקר ענין פונעם מקנה ביי שלמה איז געווען פאר די קרבנות, וואס שלמה האט דאך מקריב געווען טויזנט עולות אין איין טאג, דערפאר האט ער געדארפט האבן א סך מקנה.
חז"ל דרש'ענען: "כנסתי לי גם כסף וזהב" - דאס מיינט דברי תורה, ווי עס שטייט "הנחמדים מזהב ומפז". און פארוואס ווערט דאס געדרש'נט דווקא אויף דברי תורה? ברענגט דער מעם לועז בשם דעם חיד"א אין נחל אשכול, אז אין דברי תורה איז פאראן סיי דער שבח פון גאלד און סיי דער שבח פון זילבער. פון איין זייט איז גאלד זייער טייער, בעת זילבער דערגרייכט נישט דעם פרייז פון גאלד; אבער פון דער אנדערער זייט איז דא אין גאלד א חסרון וואס איז נישט פאראן אין זילבער - גאלד איז נישט חריף בהוצאה, מען קען נישט מיט דעם איינקויפן אין יעדן פלאץ. מיט זילבער גייט מען אין יעדן ארט און מען קויפט, אבער אויב איינער קומט באצאלן מיט גאלד, וועט יענער זאגן: וואס זאל איך מיט דעם טון? אזוי ווי איינער וואס קומט איינקויפן מיט בריליאנטן. עס איז נישט חריף בהוצאה, אבער זיין ווערט איז זייער גרויס.
זאגט דער חיד"א: נישט אומזיסט זענען אונז געגעבן געווארן די צוויי משלים, ווייל זיי זענען מרמז אויפן חלק הנגלה און חלק הנסתר פון דער תורה. דער חלק הנגלה איז פאסיג פאר יעדן, פונקט ווי זילבער וואס איז חריף בהוצאה און מען קען דערמיט האנדלען אין יעדן פלאץ אלס עובר לסוחר. און די תורה ווערט אויך פארגליכן צו גאלד - דאס איז דער חשוב'ער און טייערער חלק, וואס איז נישט צוגעפאסט פאר יעדן נאר מען באהאלט עס אין א קאסע, און דאס איז תורת הנסתר: זייער טייער, אבער באהאלטן, און מען קען זיך נישט באנוצן דערמיט אין יעדן ארט.
און פון דעם איז דא א גרויסער מוסר השכל: תורת הסוד דארף זיין געהיטן, נישט ארומגיין אין די גאסן, און נישט אין אלערליי קבלה-אינסטיטוטן אדער לייכטזיניגע באוועגונגען. עס מאכט זיך אמאל אז איינע קומט ערקלערן וואס זי לערנט אין קבלה. ווי קומט מען צו קבלה? האט מען דען שוין געלערנט שולחן ערוך? קען מען דען די יסודות'דיגע הלכות, הלכות צניעות, אז מען גייט שוין צו עניני קבלה? אויף יעדן פאל, די עניני סוד דארפן זיין פארהוילן און באהאלטן - אזוי ווי גאלד וואס איז נישט חריף בהוצאה, אבער פון דער אנדערער זייט שטארק טייער.
"וסגולת מלכים" - ווער זענען די מלכים? דאס איז די תורה און אירע לערנער, ווי עס שטייט "בי מלכים ימלוכו", ומאן מלכי - רבנן. "והמדינות" - דאס זענען די תלמידי חכמים וואס טענה'ן זיך אויס אין הלכה, מלשון דנים בהלכה. "עשיתי לי שרים ושרות" - דאס מיינט מענער זינגערס און פרויען זינגערינס. "ותענוגות בני האדם" - דאס איז דער תענוג פון כלל ישראל. "שידה ושידות" - דאס זענען מענער דיינים און פרויען דיינות. לכאורה איז שווער, א פרוי איז דאך פסול צו דן זיין? ערקלערט דער רד"ל אז מען מיינט נישט ממש דיינות, נאר פרויען וואס פירן דורך פשרות ביי קריגערייען צווישן פרויען: ווען פרויען האבן זיך געקריגט צווישן זיך, האט מען באשטימט פרויען זאלן מאכן א פשרה צווישן זיי.
רב אנכא האט אפגעטייטשט דעם פסוק אויפן אריינגאנג קיין ארץ ישראל, אז דער גאנצער שבח איז געזאגט געווארן אויף דער צייט פונעם אנקומען אין לאנד. "הגדלתי מעשיי" - "כי תבואו אל ארץ מושבותיכם". "בניתי לי בתים" - די בתים מלאים כל טוב ווען זיי וועלן אנקומען קיין ארץ ישראל. "ונטעתי בהם עץ כל פרי" - ווי עס שטייט "ונטעתם כל עץ מאכל". דאס אלעס האבן זיי געטאן ווען זיי זענען אנגעקומען אין לאנד.
דער מעם לועז ברענגט בשם לב חכם, אז ביז אהער האט שלמה גערעדט פון קנינים וואס זענען פארבינדן מיט הייזער, און פון דא און ווייטער פון קנינים וואס געהערן צו דער מלוכה. "כנסתי לי גם כסף וזהב" - מיר האבן דאך אבער געלערנט מרבה עבדים מרבה גזל, אויב אזוי וואס העלפט וואס דו האסט איינגעזאמלט, די עבדים וועלן דאך גזל'ענען פון דיר? דערויף זאגט שלמה: זאלסט וויסן, אז כאטש איך האב מיר מער געווען עבדים, האב איך איינגעזאמלט כסף וזהב און זיי האבן נישט אנגערירט מיין געלט. דאס איז דער שבח - אז איך האב איינגעזאמלט כסף וזהב טראץ דעם וואס איך האב געהאט פיל עבדים.
און ווי עס ווערט געזאָגט אויף דער צייט פון שלמה המלך: "ויתן המלך את הכסף בירושלים כאבנים". און די גמרא פרעגט: ווי שטיינער? איז דען מעגלעך אז זיי זענען געלעגן אויף די וועגן און אין די הויפן און מען האט זיי נישט געגנבעט? ווי אזוי קען מען לייגן זילבער און גאלד און קיינער זאל זיך נישט בייגן עס צו נעמען? נאר זאגט דער מדרש: גרויסע זענען זיי געווען, שטיינער פון אכט איילן און שטיינער פון צען איילן (אבני שמונה אמות ואבני עשר אמות). און אפילו די וואגשטיינער וואס זענען געווען בימי שלמה זענען געווען פון גאלד - מען פלעגט לייגן אויף דער וואגשאל א וואגשטיין פון גאלד, פון גרויס שפע, ווייל דאס גאלד און זילבער זענען געווען אזוי פארשפרייט און מצוי מיט אזא גרויסן רייכטום.
דער מעם לועז ברענגט נאך אינעם נאמען פונעם מכלול יופי, אויף "סגולת מלכים והמדינות", אז מען פלעגט קומען פון דער גאנצער וועלט הערן די חכמת שלמה, און יעדער איינער פלעגט אים ברענגען פון די סגולות און אוצרות פון זיין ארט. עס זענען פאראן ערטער וואס דארט זענען געווען עלפאנטנביין (שנהבים), וואס דאס איז א זאך גאר טייער, און שלמה האט דאס אויך באנוצט. אין אנדערע ערטער האט מען געברענגט קריסטאל-שטיינער (אבני בדולח), און פון יעדן ארט האט מען געברענגט לויט די נאטור-אוצרות וואס זענען דארט געווען, אלס מתנות פאר שלמה. און ווי עס שטייט ביי מלכת שבא: "ותבוא ירושלימה בחיל כבד מאוד, גמלים נושאים בשמים וזהב רב מאוד ואבן יקרה". לערנען מיר אז זיי האבן געהאט א געוואלדיגן רייכטום און זאכן וואס זענען נישט געווען מצוי, ווייל פון דער גאנצער וועלט האט מען ארויפגעברענגט פאר שלמה מנחה פון די דאזיגע טייערע זאכן.
אסאך פרעגן: שרות? עס איז דאך פאראן דער דין פון קול באשה ערוה, און וואס פאר א פלאץ איז געווען פאר שלמה צו שטעלן פרויען וואס זאלן זינגען? רש"י פארענטפערט די קשיא: "שרות" מיינט מיני כלי זמר. "שרים ושרות" מיינט נישט מענער און פרויען וואס זינגען, נאר כלים מיט וועלכע מען זינגט און שפילט, און עס רעדט זיך גארנישט וועגן מענטשן וואס זינגען. דאך ברענגט רש"י נאך א ביאור, אז עס זענען ממש געווען זינגערס און זינגערינס - פאר שלמה זענען געווען מענער-זינגערס, און פאר זיינע פרויען זענען געווען פרויען-זינגערינס. און טייל פארענטפערן אז קול באשה ערוה איז א גזירת חז"ל, און בזמן שלמה איז די גזירה נאך נישט געווען, דעריבער באשרייבט שלמה אז ער האט געהאט שרים ושרות.
און דער זוהר הקדוש ערקלערט עס אויף א גאר אנדערן אופן: "שרים ושרות" מיינט אז שלמה המלך האט זוכה געווען צו קענען און באגרייפן די הויכע הימלישע שירים וואס די שרי מעלה זינגען. "עשיתי לי שרים ושרות" - אז איך האב משיג געווען די העכסטע שירים, וואס די מלאכים משוררים זענען, צו דעם בין איך אנגעקומען.
דער ספר קול אפרים זאגט אויף "וסגולת מלכים": נישט ווי דוד מיין פאטער, וואס האט איינגעזאמלט גאלד, זילבער און קופער בלויז לשם מצוה, נאר איך האב איינגעזאמלט פאר מיר א סגולת מלכים. און וואס איז א סגולה? א זאך וואס מען באהאלט און היט אפ אין א קאסע, אן אוצר, לשון ווי "והייתם לי סגולה מכל העמים" - ווי אן אוצר. קומט אויס אז ווען דוד האט צוזאמענגענומען, איז דאס געווען א נויט און אן עכטער צורך, אבער ווען שלמה האט איינגעזאמלט - איז דאס געווען בלויז לשם דעם איינזאמלען אליין. און מיר זעען אז ער האט דערמיט עובר געווען אויף "לא ירבה לו כסף וזהב".
נאך זאגט דער קול אפרים, אז וואס מער מען גייט פאראויס אין די תענוגים פון שלמה, רעדט מען פון זאכן וואס זענען ווייניגער נויטיג, וואס זענען מער בגדר תענוג און מותרות. און וואס מיינט "שידה ושידות"? זאכן וואס זענען העכער פונעם טבע, וואס מענטשן קענען נישט באווייזן אויף א נאטירלעכן אופן, נאר זיי ווערן געטאן מכוח העכערע כוחות.
און אזוי ערקלערט די גמרא אין גיטין: "שרים ושרות" - אלו מיני זמר. און בדרך אגב, דער לשון "מיני זמר" שטימט מער מיטן פירוש רש"י אז דאס זענען כלי זמר, ווייל עס שטייט נישט "אלו זמרים ומזמרות" נאר "מיני זמר". "ותענוגות בני האדם" - אלו בריכות ומרחצאות. "שידה ושידות" - ברענגט די גמרא צוויי פירושים: הכא תרגימו, דאס הייסט אין בבל, שידא ושידתין, א זכר-שד און א נקבה-שד.
און וואס איז דער באדייט דערפון? מיר ווייסן דאך אז שלמה המלך האט געהאט א שייכות מיט די שדים און האט געקענט זייער שפראך, און מיר ווייסן ווי אזוי ער איז פארטריבן געווארן פון זיין מלכות צוליב זיין באשעפטיקונג מיט אשמדאי און אלעס וואס האט זיך דארט אפגעטאן. זיין פארבינדונג צו די דאזיגע כוחות באשרייבט ער דא: ער האט געהאט שידה ושידות. און אפילו די חכמים בזמן התלמוד פלעגן זיך באנוצן מיט שדים - ווען מען האט געוואלט געפינען אן אבידה, אדער מען האט געוואלט שיקן שליחותן, פלעגט מען שיקן א שד ער זאל ערלעדיגן די שליחות. רבי שמעון בר יוחאי, ווען ער איז געגאנגען קיין רומי לבטל את הגזירה, האט מען אים געשיקט פון הימל א שד וואס זאל אים העלפן, בן תמליון. און דעמאלט האט ער געזאגט: זעט דעם חילוק צווישן דער שפחה פון טאטנ'ס הויז - הגר - וואס מען האט צו איר געשיקט פינף מלאכים איר צו העלפן, און אונז, וואס שיקט מען אונז? א שד, א שד משרת. על כל פנים זעען מיר אז זיי האבן געהאט א באנוץ מיט שדים און מיט גייסטיגע כוחות, און דאס איז די בחינה פון "שידה ושידות".
און נאך א ביאור: במערבא אמרי שידתא - אזוי ערקלערט מען אין ארץ ישראל, אז די כוונה איז אויף באזונדערע און פראכטפולע וועגענער פאר רייט-וואגנס פון פרויען און שרים. "שידה" איז מלשון "שידה תיבה ומגדל" וואס מיר געפינען אין לשון המשנה, און דאס איז שידה ושידות.
וְגָדַלְתִּי וְהוֹסַפְתִּי מִכֹּל שֶׁהָיָה לְפָנַי בִּירוּשָׁלָ͏ִם, אַף חָכְמָתִי עָמְדָה לִּי. - און איך בין געווארן גרויס און האב צוגעלייגט מער פון אלע וואס זענען געווען פאר מיר אין ירושלים, אויך מיין חכמה איז מיר געבליבן שטיין.
"וגדלתי והוספתי מכל שהיה לפניי בירושלים" - זאגט די פסיקתא זוטרתא אז ער נעמט אריין אין דעם אויך דוד זיין פאטער. זע נאר: דוד המלך האט נישט געבויט דעם בית המקדש, וויבאלד מען האט צו אים געזאגט "אתה לא תבנה הבית כי אם בנך", בעת וואס איך בין געווארן גרעסער און האב צוגעלייגט מער פון אלע וואס זענען געווען פאר מיר, ווייל איך האב יא זוכה געווען צו בויען דעם בית המקדש.
"אף חכמתי עמדה לי" - זאגט שלמה: יעדער אף און כעס וואס איז געקומען אויף מיר ביים לערנען די חכמה, דאס איז וואס איז מיר בייגעשטאנען צו מיין עלטער. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט, אז די חכמה וואס איך האב געלערנט מיט אף איז די וואס איז מיר בייגעשטאנען. און וואס מיינט דאס? עס איז פאראן א חכמה וואס א מענטש לערנט זיך גרינגערהייט און געמיטלעך, ווי א סטודענט, און דאס איז נישט קיין חכמה וואס בלייבט שטיין. די חכמה וואס בלייבט קיימא איז די חכמה וואס מען האט געלערנט מיט אף - אז א מענטש לייגט אריין דערין אלע זיינע כוחות און גיט זיך איבער דערצו אין גאנצן, און דעמאלט איז ער זוכה אז די חכמה זאל אים ביישטיין און מקוים ווערן אין אים. און אזוי האט רב חמא בר פפא געזאגט: יעדע תורה וואס איך האב געלערנט מיט אף - איז מיר מקוים געווארן. אבער תורה וואס מען לערנט פון באקוועמלעכקייט און פון תענוג - בלייבט פיל ווייניגער מקוים.
נאך אן הסבר ברענגט די פסיקתא זוטרתא: "אף חכמתי עמדה לי" - יעדע זאך וואס איך האב געטראכט מיט חכמה צו טון, איז מיר בייגעשטאנען. מיט פשוט'ע ווערטער: אלץ וואס איך האב געוואלט טון, ביים סוף בין איך מצליח געווען, איך האב געהאט סייעתא דשמיא, און מיין חכמה איז מיר בייגעשטאנען ארויסצוברענגען מכח אל הפועל אלע מיינע פלענער.
און רש"י טייטשט: נאך אלע די דאזיקע תענוגים לכאורה וואס איז דיר געבליבן פון דעם וואס דו האסט געלערנט, אז דו האסט זיך דאך אפגעריסן פון דעם אלעם? זאגט שלמה: ניין, זאלסט וויסן, אויך מיין חכמה האב איך נישט פארלאזט, זי איז מיר אויך געבליבן שטיין. טראכט נישט אז וויבאלד איך האב זיך פארנומען מיט תענוגים, מיט טייכן און בריכות, מיט שרים און שרות, האב איך שוין פארלאזט די ענינים פון חכמה - איך האב נישט פארלאזט די חכמה צוליב די דאזיקע מעשים, זי איז מיר בייגעשטאנען און איך האב זי נישט פארגעסן. און נאך א ביאור: דו פרעגסט וויאזוי האבן מיר די אלע זאכן נישט דערווייטערט פון דער תורה? אויף דעם ענטפערט ער - חכמתי עמדה לי, אז די חכמה אליין איז מיר בייגעשטאנען אז די זאכן זאלן מיר נישט דערווייטערן פון דער תורה.
דער "אמרי שפר" זאגט אז עס זענען דא דריי אבות נזיקין וואס לאזן נישט דעם עושר זיך מתענג זיין אויף זיין עשירות. ווייל כאטש ער פארמאגט עשירות, ברענגט דאך עשירות נישט בהכרח קיין גליק, דאס ווייסן מיר אלע. און דאך שטרעבן אלע צו עשירות, כאטש יעדער איז מודה אז עשירות און גליק זענען נישט בהכרח תלוי איינס אינעם צווייטן. און די דריי זענען: קנאה, תאווה און כבוד, און אלע דריי זענען צוגעבונדן צום ענין פון ממון און עשירות.
דאס ערשטע - קנאה. ווען א מענטש קלייבט זיך אן געלט און גאלד און פלאגט זיך צו ווערן רייך, איז ער מקנא אנדערע. ווען איך בין נישט אינעם געיעג - בין איך נישט מקנא. אבער ווען איך בין אינעווייניג אינעם געיעג, גלייך: האסט געהערט? ער האט געמאכט אזא און אזא אפקויף, יענער האט געמאכט אן עקזיט. אבער אויב איך פארנעם זיך נישט מיט דעם אלעם - וואס גייט עס מיר אן? ער האט געקויפט, געזונטערהייט זאל ער האבן. מניות (אקציעס)? איך בין נישט געווען ווען זיי זענען געשטיגן און איך בין נישט דא ווען זיי פאלן, עס איז מיר נישט קיין נפקא מינה. אבער אויב איך בין אינעם געיעג, יעדער איינער וואס רוקט זיך א ביסל מער פון מיר און יעדער וואס האט עפעס דערגרייכט - גלייך באדערט עס מיר און שטערט מיר.
דאס צווייטע - תאווה. דער מענטש גלוסט צו קלייבן נאך און נאך, אן אומענדלעכע תאווה, יש לו מנה ורוצה מאתים. און מיינט נישט צו זאגן: ער איז דאך שוין אנגעקומען, עס איז אים שוין גענוג, ברוך השם ער האט שוין. פונקט פארקערט - וואס מער ער האט, אלץ מער וויל ער האבן.
און דאס דריטע, זאגט דער מחבר, איז נאך ביטערער פון זיי ביידע - דער כבוד. אויב א שפל אנשים שטייט אויף צו ווערן אן עושר, וועט ער גלייך פארלאנגען צו זיין ווי די שועי ארץ, ווי די נכבדים און עשירים. און וויאזוי באציט מען זיך צו אים? אין אייראפע איז באקאנט אז עס זענען געווען גאר קלארע מעמדות: א בית מדרש פון די שניידערס, א בית מדרש פון די שוסטערס, און א בית מדרש פון די גבירים. און פלוצים קומט איינער אריין אין בית מדרש פון די גבירים - וואס איז ער? זיין סטאטוס ביז היינט איז געווען א שוסטער, נאר ער האט געווינען אין לאטערי, אדער ערפינדן עפעס א סטארט-אפ, און אט איז ער געווארן א מיליאנער. יעצט קומט ער צום בית מדרש פון די עשירים. עפנט מען אים די הענט מיט פרייד? יעדער קוקט אויף אים פון אויבן אראפ: פון וואו קומט דער? אויך די גינונים שטימען נישט, האסט געזען וויאזוי ער הוסט? ער פארשטייט נישט אז ער געפינט זיך אין אן אנדער ארט. בקיצור, מען נעמט אים נישט אויף מיט אפענע ארעמס, מען קוקט אויף אים ווי אויף א פשוט'ן מענטש און מען פרעגט וואס פלוצים דרייט ער זיך דא צווישן אונז, פארוואס קומט ער דא אטעמען די לופט פון די הויכע פענסטער. ער וויל באקומען כבוד - און באקומט בזיונות אנשטאט כבוד. און א מענטשן באדערט ווען עס איז פאראן נאך איינער וואס בייסט כביכול אריין אין זיין כבוד, קומט אויס אז די מחלה פון כבוד איז זייער גרויס אינעם גאנצן ענין פון עשירות.
זאָגט שלמה: קנאה, תאווה און כבוד - וויסן זאָלסטו אַז איך בין רײַך געוואָרן און בין נישט געשלאָגן געוואָרן מיט דעם אַלעם, איך בין געראַטעוועט געוואָרן פֿון אַלע דרײַ. קנאה - אויף וועמען האָב איך צו מקנא זײַן? הרי "גדלתי והוספתי מכל", איך האָב פֿאַרמערט מער פֿון אַלעמען און ס'איז קיינער נישטאָ העכער מיר. תאווה - איך האָב נישט מיט וועמען זיך צו פֿאַרמעסטן און כ'האָב נישט צו וואָס צו גלוסטן. און כבוד - "אף חכמתי עמדה לי", די חכמה איז מיר בײַגעשטאַנען אַז איך זאָל זײַן באַליבט בײַ אַלעמען, און ווער קען דען פֿאַרשעמען מײַן כבוד? מײַן חכמה האָט געברענגט דערצו אַז אַלע האָבן מיר מכבד געווען, ווײַל יעדער האָט פֿאַרשטאַנען אַז ס'איז נישטאָ קיין חכם ווי שלמה און ער איז דער פּאַסיקסטער צו כבוד. קומט אויס, אַז די דרײַ בייזע מכות וואָס שלעפּן זיך מיט מיטן רײַכטום - איז ער נישט געשלאָגן געוואָרן מיט זיי.
דער "קול אפרים" דערקלערט: איך בין רײַכער געוואָרן פֿון יעדן איינעם וואָס איז געווען פֿאַר מיר אין ירושלים - דאָס הייסט דוד זײַן פֿאָטער. "ואף חכמתי" - אַז כאָטש ער האָט זיך אויך אָנגעכאַפּט אין אַלע ענינים פֿון תענוגים, וואָס זיי דערווײַטערן דעם מענטש פֿון דער תורה, דאָך בין איך נאָך אַלץ געווען צוגעבונדן צו דער תורה און מײַן חכמה איז מיר בײַגעשטאַנען, אַזוי ווי רש"י טײַטשט און ווי מיר האָבן פֿריִער מבאר געווען.
און נאָך זאָגט ער: וואָס איז דער חידוש פֿון "וגדלתי והוספתי"? ס'איז זייער מעגלעך אַז ער באַלײַכט דאָ זאַכן וואָס זענען געקומען צו אים אָן קיין יגיעה, זאַכן וואָס ער האָט זיך נישט געדאַרפֿט ספּעציעל פֿאַר זיי אָנשטרענגען. וואָרום די זאַכן וואָס ער האָט אײַנגעזאַמלט האָבן מיר שוין געזען אינעם פֿריִערדיקן פּסוק, און פֿאַר זיי דאַרף מען זיך אָנשטרענגען; אָבער דאָ "גדלתי והוספתי" - מען האָט מיר געגעבן אַ סך זאַכן, אַזוי ווי מיר האָבן פֿריִער דערמאָנט, פֿון די לענדער אַרום אים וואָס זענען געקומען אים באַזוכן. און פֿון דעם איז ער געוואַקסן און דערגרייכט צו השגות וואָס אַנדערע זענען אים נישט געווען גלײַך אין זיי.
שלמה המלך ברייט אויס פֿאַר אונדז די פֿולע יריעה פֿון זײַנע קנינים - בתים און כרמים, גנות ופרדסים, בריכות און וועלדער, עבדים ומקנה, כסף וזהב, שרים ושרות, און שידה ושידות - און אַלץ לויט אַ פֿאַלנדיקן סדר, פֿון דאָס מערסטע נייטיקע ביז צו גאָר גרויסע מותרות. ער האָט געטאָן דאָס גרעסטע און דעם מאַקסימום וואָס איז מעגלעך, כּדי זײַן דמיון זאָל אים נישט נאַרן צו טראַכטן אַז ווען ער וואָלט צוגעלייגט נאָך, וואָלט ער יאָ געווען צופֿרידן. חז"ל האָבן געדרשנט די פּסוקים אויך אויף דברי תורה, אויף תלמידי חכמים און אויפֿן אַרײַנגאַנג אין לאַנד, און האָבן אונדז געלערנט בײַ כסף און זהב דעם יחס צווישן נגלה און נסתר. און סוף-כּל-סוף זאָגט עדות שלמה אויף זיך אַליין אַז ער איז נישט געשלאָגן געוואָרן מיט די דרײַ אבות נזיקין פֿון רײַכטום - קנאה, תאווה און כבוד - און אַז "אף חכמתי עמדה לי", ער האָט זי נישט פֿאַרגעסן; און די דאָזיקע חכמה, וואָס איז אײַנגעקויפֿט געוואָרן מיט "אף" און מיט מסירות נפש, זי איז די איינציקע וואָס בלײַבט אויף אייביק בײַם מענטשן.