אינעם לעצטן פסוק פונעם ערשטן פרק שליסט שלמה המלך זיין דריטע חקירה - די חקירה איבער חכמה. נאכדעם וואס ער האט בודק געווען די חכמה און די הוללות און סכלות, קומט ער צו אן איבערראשנדיקער מסקנא: די חכמה אליין איז נישט שטענדיג קיין ריינער רווח; צומאל לייגט זי גאר צו ווייטאג. מיר וועלן דורכגיין די פארשידענע פירושים וואס זענען געזאגט געווארן אויף דעם פסוק, און פון זיי וועלן מיר לערנען וויאזוי צו נוצן די חכמה אויפן ריכטיקן אופן.
כִּי בְּרֹב חׇכְמָה רׇב כָּעַס וְיוֹסִיף דַּעַת יוֹסִיף מַכְאוֹב׃ (יח) - ווארעם אין פיל חכמה איז פאראן פיל כעס, און ווער עס מערט דעת, מערט ווייטאג.
פיל פירושים זענען געזאגט געווארן אויף דעם פסוק. די פסיקתא זוטרתא זאגט: יעדער מענטש וואס איז א חכם - ווען ער זעט אן אומפאסיגע זאך ווערט ער אין כעס. אבער ווען א מענטש איז א שוטה, אפילו אויב ער זעט זאכן וואס זענען נישט פאסיג, גייט אלעס אדורך ביי אים גלייכגילטיג. ער האט נישט קיין ביקורת, ווייל ער ווייסט דאך נישט באמת וואס איז גוט און וואס איז נישט גוט, און דערפאר וואס מען זאל אים נאר ברענגען - איז אלעס אין בעסטן ארדענונג.
אבער מען דארף דא מדייק זיין: עס מיינט נישט אז דער וואס זעט פגמים אין יעדער זאך איז דאס א שבח פאר אים. דער עצם כח צו קענען פונאנדערשיידן וואס איז גוט און וואס איז נישט גוט - דאס איז א מעלה. אבער צו זוכן חסרונות, שטענדיג צו זען דאס שלעכטע, און וועגן יעדן קליינעם פעלער צוריקשיקן די סאפע צוליב א פינטל וואס געפעלט אים נישט - דאס איז שוין גאר א שלעכטע זאך. עס זענען דא מענטשן וואס זענען נישט קיין קפדנים: זיי קענען יא פונאנדערשיידן, זיי זעען דעם חסרון, אבער זיי זאגן - איך האב די מידה פון וותרנות, איך בין מוותר, איך וועל נישט מקפיד זיין.
א שריינער וואס שטעלט צוזאם שאפעס האט אמאל דערציילט, אז ער האט זייער ליב צו ארבעטן מיטן ערליכן ציבור. פארוואס? ער זאגט: זיי כאפן נישט אויף קלייניקייטן און קריגן זיך נישט - "דאס איז אביסל קרום", "פארוואס שטייט דאס נישט גראד", "נעם עס צוריק, איך וויל א צווייטס", "דא איז פאראן א שראם", "דאס איז נישט פונקט דער קאליר". און ער האט פארציילט א מעשה: איין טאג האט ער צוזאמגעשטעלט א שאפע, און נאכן צוזאמשטעלן קומט דער שלב פון בויערן לעכער פאר די הענטלעך. ער האט געבויערט, און פלוצלונג האט זיך ארויסגעשטעלט אז ער האט געבויערט ביים זייט פונעם שארניר אנשטאט אויף יענער זייט - און עס איז דארט געבליבן א לאך. וואס טוט מען? עס איז פאראן א מאטעריאל מיט וואס מען קען עס אנפילן, אבער עס זעט קיינמאל נישט אויס ווי דאס ארגינעלע. האט דער בעל הבית געזאגט: ניין, ניין, עס איז אין ארדענונג, נישט געפערליך. זיי האבן זיך געפילט אומבאקוועם פון זיין טעות. דאס איז דער נקודה: נישט אז מען זעט נישט קיין פגמים, נאר אז מען קען אויך מעביר זיין, און נעמען אין פראפארציע וואס איז באמת וויכטיג און וואס נישט.
און דאך, אין ענינים פון קדושה זאגט די פסיקתא זוטרתא: יעדער מענטש וואס איז א חכם, ווען ער זעט אן אומפאסיגע זאך ווערט ער אין כעס. אזוי ווי דוד המלך זאגט אין תהלים: "פלגי מים ירדו עיני על לא שמרו תורתך". די אומפאסיגע זאך דא מיינט דאס נישט היטן די מצוות. אויב מען האט געטאן עפעס וואס איז נישט ריכטיג - ברענגט עס א כעס און טוט וויי. אבער די הדיוטות, זאגט די פסיקתא זוטרתא, זעען אן איסור אדער אן ענין פון ערווה און זאגן "וואס איז שוין דער גרויסער עסק".
קומט אויס אז "ברוב חכמה רוב כעס" - ווען א מענטש האט אסאך חכמה, ווערט ער אין כעס אויף זיך אליין: וויאזוי בין איך נכשל געווארן? און ער איז מקפיד אויף זיך נישט צו באגיין קיין עבירה. אבער דער סכל זאגט: וואס איז שוין געשען? איך בין נכשל געווארן, ס'איז גארנישט געשען, ס'איז געווען אן קיין כוונה, ס'איז נישט אזוי געפערליך; די וועלט איז ביי אים ווי א גלייכער מישור. די כוונה דא איז נישט צו קיין נעגאטיוון כעס, נאר צום פאזיטיוון כעס - אז דער מענטש בייזערט זיך אויף זיך אליין אויפן אופן פון טאן תשובה און האבן חרטה אויף דער עבירה וואס ער האט געטאן.
נאך א פשט ברענגט די פסיקתא זוטרתא: "כי ברוב חכמה רוב כעס" - ווען א תלמיד חכם באגייט אן עבירה, איז פאראן אויף אים א גרויסער כעס פון הימל. זאלסט נישט מיינען אז דער דין פון א תלמיד חכם איז אזוי ווי דער דין פון אן הדיוט. אן הדיוט ווערט אסאך מאל געמשפט אויף זיינע זדונות ווי שגגות, ווייל ער האט דאך נישט געוואוסט, נישט געלערנט און נישט איבערגעחזרט. אבער א תלמיד חכם וואס באגייט אן עבירה - וויבאלד זיין חכמה איז גרויס, ווערט ער געמשפט אויף די מעשים וואס ער טוט קעגן דעם רצון השם, און אפילו אויף שגגות, ווי א מזיד. אזוי ווי מען געפינט ביי דואג, ביי אחיתופל און ביי בני עלי הכהן. פון יעדן איינעם פארלאנגט מען לויט זיין מדרגה. בני עלי זענען געווען די כהנים אינעם בית המקדש, און ווען זיי האבן געטאן אומפאסיגע זאכן - איז דאס פיל שווערער ווי ווען א פשוט'ער מענטש באגייט אן אומפאסיגע פעולה.
אויף "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" זאָגט די פסיקתא זוטרתא: אויב אַ דאָקטאָר ווערט אַליין קראַנק - וויבאַלד ער איז אויסגעקאָכט און קען גוט די רפואות, און ער ווייסט אַז זיין מחלה איז שווער און ער קען זיך נישט אויפשטעלן, דערפאַר טוט אים וויי אויף זיין נפש. אַזוי אויך דער וואָס ווייסט אַז ער האָט געזינדיקט און זיין משפט איז גרויס, דערפאַר טוט אים וויי אויף זיין נפש, אָבער דער הדיוט האָט קיין זאָרג נישט.
אַ דאָקטאָר וואָס קען גוט די בדיקות ווייסט פּינקטלעך די שווערקייט פון זיין מצב. לעומת זה, דער וואָס קען זיך נישט אויס אין רפואה - מען זאָגט אים אַז ער האָט עפּעס אַ מחלה, און אויב ער גריבלט נישט מער, וועט מען אים אָפטמאָל אויך מער גאָרנישט זאָגן. אָבער ווען ער וואָלט געפרעגט שאלות און פארשטאנען, וואָלט מען אים געזאָגט: ר' איד, אַזוי און אַזוי פיל פראָצענט שטאַרבן דערפון, די שאנסן אַרויסצוקריכן דערפון זענען זייער קליין. קומט אויס אַז "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" - די עצם ידיעות ברענגען אים צו באַגרייפן יעדער צרה מיט איר שארפקייט און יעדער קראַנקייט מיט איר גאַנצער שווערקייט.
און אַזוי איז אויך לגבי תורה. אַ מענטש וואָס איז אַ "לייכטער פֿרומער" טרעט אָפּ אויף שווערע עבירות, אמאל גאָר אויף גמורה'דיגע איסורי תורה, אָן צו באַמערקן - ווייל עס פעלט אים דעת. אָבער דער וואָס פאַרמערט דעת ווייסט: די עבירה איז דער און דער איסור, אויף דעם איז פאַראַן אַזאַ עונש, אויף דעם האָט מען נישט קיין חלק לעולם הבא. וואָס מער ער פֿאַרמערט דעת און תורה, אַלץ מער פֿאַרמערט ער מכאוב אויף יעדער עבירה וואָס ער באַגייט - "לפיכך הוא כואב על נפשו, אבל ההדיוט אינו חושש".
נאָך אַן הסבר ברענגט די פסיקתא זוטרתא, און ער איז אינגאַנצן פאַרקערט: פֿון וואַנען קומט די חכמה צום מענטש? "ברוב כעס" - אַז זיין רבי רעגט זיך אויף אים. און ווער איז מוסיף דעת? דער וואָס פאַרמערט מכאוב, אַז זיין רבי האָט אים פיל געשלאָגן.
דער טייטש דערפון איז: עס איז פאַראַן איינער וואָס קומט לערנען, ער זאָגט עפּעס נישט פּינקטלעך, און דער רבי זאָגט אים: וואָס פאַלאַרט? ווי אַזוי רעדסטו? ס'קען נישט זיין! און יענער ווערט באַליידיגט און פאַרווונדעט, און קומט מער נישט אין ישיבה - "דער רבי האָט געשריגן אויף מיר, דער רבי האָט געזאָגט אַז איך רעד נישט צום ענין". ער האָט איינגעוויקלט דעם עק און איז אַוועק. פֿון אַזאַ מענטש וועט גאָרנישט אויסוואַקסן, עס וועט גאָרנישט אַרויסקומען פון אים. אָבער דער יעניגער וואָס זיין רבי כעסט זיך אויף אים און שטעלט אים אויס גלייך ווידער און ווידער און פאַרריכט אים - ער איז דער וואָס וועט אויסוואַקסן גרויס. ווי רבי עקיבא זאָגט: פיל קלעפּ האָב איך געכאַפּט דורך רבי יוחנן בן נורי, און איך האָב אים נאָך מער ליב געהאַט. ווען אַ מענטש ווייסט אַז דאָס איז פאַר זיין טובה, נעמט ער אָן אַלע אָנשרייענישן און אַלע שאַרפע ווערטער אַלס זאַכן וואָס זענען געקומען אים אויסצוגלייכן, און נישט אַלס זאַכן וואָס זענען געקומען אים אַראָפּצוזעצן. און דעמאָלט, ברוב הכעס וואָס זיין רבי רעגט זיך אויף אים - פאַרמערט ער חכמה. און אין יענע צייטן פלעגט דער רבי אויך מייסר זיין און שלאָגן, אַזוי ווי דער "מורי" וואָס האָט געהאַט אַ קאַנטשיק. דערפאַר: ווער פאַרמערט דעת? דער וואָס פאַרמערט מכאוב, וואָס זיין רבי האָט אים פיל געשלאָגן.
רבי שלום שוואַדראָן פלעגט דערציילן, אַז ווען ער איז אָנגעקומען קיין חברון, איז רבי לייב חסמן געווען דער משגיח אין דער ישיבה, און ער פלעגט אים רופן זיין "רבי". איינמאָל, ביי מנחה, האָט דער בעל תפילה געדאַרפט זאָגן תחנון, אָבער עס איז שוין געווען שקיעה, איז אַ בחור צוגעגאַנגען צום בעל תפילה און אים געזאָגט: קדיש. נאָכדעם האָט יענער באַקומען אַ שטיפה פון רבי לייב חסמן וואָס ער האָט נישט פאַרגעסן זיין גאַנץ לעבן. ער האָט אים גערופן און געזאָגט: מען קען אָפּזאָגן אַלע ראשי ישיבה דאָ, מען קען זיי שיקן אַהיים - עס איז דאָ דאָ אַ בחור וואָס פסק'נט הלכות! עס זיצט דאָ נישט קיין שום גדול ביים מזרח, קיינער געפינט זיך נישט דאָ. אַ בחור גייט צו און פסק'נט אַז ס'איז שקיעה און מען זאָגט שוין נישט קיין תחנון. וואָס, די גדולי תורה דאָ קענען נישט די הלכה? ער האָט געזאָגט אַז די דאָזיקע שטיפה האָט אים אינגאַנצן אויסגעגליכן. רבי לייב חסמן, ווי באַקאַנט, איז געווען אַ תקיף'דיגער מענטש, און רבי שלום שוואַדראָן פלעגט זאָגן זיין גאַנץ לעבן: אין זיין זכות, וואָס ער פלעגט מיר יעדעס מאָל מוסר'ן און זאָגן שווערע ווערטער און מיר שטעלן אויפן פּלאַץ - אין זיין זכות בין איך אָנגעקומען צו דעם וואָס איך בין אָנגעקומען.
אָבער דער עיקר איז אַז דו האָסט געגעבן די פלייצעס מען זאָל דיך שלאגן, אַז דו ביסט נישט אַנטלאָפן. "עס פּאַסט מיר נישט מען זאָל מיר מאַכן באַמערקונגען" - ווער ביסטו אַז עס פּאַסט דיר נישט? מען גלייכט דיך דאָך אויס. וויל דיר דען עמעצער טאָן שלעכטס? מען וויל דיר טאָן גוטס. ווילסטו דען בלייבן מיט אַלע דיינע חסרונות, מיט אַלע דיינע מינוסן? אַ מענטש וואָס טראַכט אַזוי - זיכער איז ער דער וואָס וועט מוסיף זיין דעת.
די גמרא אין סוכה נעמט דעם פּסוק צו אַ זייער אינטערעסאַנטער זאַך. תניא: אַ קטן וואָס קען שוין עסן אַ כזית דגן בכדי אכילת פרס - דאַרף מען זיך דערווייטערן פון זיין צואה פאַר קריאת שמע און תפילה פיר אַמות, און אַזוי אויך פון זיינע מי רגלים. און ביי אַ גרויסן, אַפילו נישט בכדי אכילת פרס. מאי טעמא? "יוסיף דעת יוסיף מכאוב".
יעדער וואָס האָט אמאל באַהאַנדלט אַ קליין קינד קען גוט די זאַכן. אַ קינד וואָס זויגט נאָך - האָט זיין צואה כמעט נישט קיין שלעכטן ריח. ווען קען מען זיך שוין נישט דערנענטערן און מען זוכט ווער עס זאָל טוישן דעם טיטול? ווען דאָס קינד הייבט אָן עסן מטרנה און דגן. "יוסיף דעת" - ווייל דורך דגן באַקומט אַ מענטש דעת, און חוץ מזה איז פאַראַן אַ דעה אַז דער עץ הדעת איז געווען ווייץ. און דעמאָלט "יוסיף מכאוב" - ווערט אַ ווייטיק ווי מכאובות, וואָס מען דאַרף זיך דערווייטערן פון אים און זוכן ווער עס זאָל זיך אָפּגעבן מיט אים.
דער תרגום יונתן טייטשט: "כי ברוב חכמה" - ווער ס'איז גרויס אין חכמה און האט געזינדיגט און נישט תשובה געטאן, דער דערצערנט זייער שטארק פאר'ן אויבערשטן, אזוי ווי מיר האבן געזען אינעם מדרש אז וואס גרעסער דער מענטש איז, אלס גרעסער איז די הקפדה אויף אים. "ויוסיף דעת יוסיף מכאוב" - ווער ס'האט פארמערט דעת און איז יונגערהייט נפטר געווארן, פארמערט ער שמערץ און ווייטאג פאר זיינע קרובים.
און מ'דארף פארשטיין פון וואו האט דער תרגום געזען אינעם פשוטו של מקרא אז ס'רעדט זיך פון איינעם וואס איז נפטר געווארן יונגערהייט. לכאורה איז עס פון דער קשיא אליין: ווייל דער וואס לייגט צו דעת, לייגט ער דען צו מכאוב? ער לייגט דאך צו גוטס! נאר דער מכאוב איז ווען דער בעל דעת ווערט נפטר יונגערהייט, און דעמאלט לייגט ער צו מכאוב פאר זיינע קרובים. און דאך דארף מען געפינען דערצו א מער בפירוש'ן רמז אינעם פסוק.
דער מדרש רבה זאגט: קוק וויפיל חכמים זענען געווען אין דער היסטאריע וואס מיר וואלטן געווען זיכער אז די חכמה וועט זיי צוניץ קומען, און למעשה איז די חכמה געווען צו זייער שלעכטס און זיי האבן נאר מוסיף געווען כעס פאר'ן הקדוש ברוך הוא. וויבאלד דער נחש איז געווען ערום מכל - דערפאר איז ער ארור מכל. ווער איז געווען דער גרעסטער קלוגער פון אלע חיות השדה? דער נחש. און ווער איז דער מערסטער פארשאלטן? דער נחש. "כי ברוב חכמה רוב כעס" - אלס מער ער ווערט קלוגער, אלס מער מכעיס איז ער זיין באשעפער.
און אזוי רעכנט דער מדרש אויס אויף א וואונדערבארן אופן: עס זענען דא וואס האבן פארמערט חכמה לטובתם - ווי משה און שלמה, און ס'זענען דא וואס האבן פארמערט חכמה לרעתם - ווי דואג און אחיתופל, און קוק וואס זייער סוף איז געווען. עס זענען דא וואס האבן פארמערט גבורה לטובתם - יהודה און דוד, און ס'זענען דא וואס האבן פארמערט גבורה לרעתם - שמשון און גלית. עס זענען דא וואס האבן פארמערט עשירות לטובתם - דוד און שלמה, און ס'זענען דא וואס האבן פארמערט עשירות לרעתם - קרח און המן. עס זענען דא וואס האבן פארמערט קינדער לטובתם - בני יעקב, און ס'זענען דא וואס האבן פארמערט קינדער לרעתם - בני אחאב. און אגב, לכאורה וואלט מען געקענט אויך ברענגען בני המן, ווייל אויב מ'האט דערמאנט המן ביי עשירות לרעתו, זענען דאך קינדער לרעתו בני המן, וואס צום סוף זענען זיי געהאנגען געווארן אויפ'ן בוים.
נאך א פירוש אינעם מדרש: האסטו אמאל געזען אן אייזל וואס ליידט פון קראמפן? א קעמל מיט קראמפן? און וואו געפינען זיך די יסורים? ביי די מענטשן. ביי בעלי חיים זענען קראנקייטן זעלטן - דו זעסט נישט קיין אייזלען וואס ליידן פון הארץ פראבלעמען, און אויך נישט קיין קעמלען אדער הינט. אבער ביי מענטשן איז דא אן א שיעור מחלות אן אן עק. פארוואס? דיר צו לערנען אז דער מענטש האט א תכלית און די יסורים האבן א תכלית: די יסורים זענען געקומען אים אויסצוגלייכן, אים צו פארריכטן, אים צו רייניגן - און דאס אלעס איז נישט שייך ביי בעלי חיים, און דערפאר געפינען מיר דאס נישט ביי זיי. "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" - ווער ס'האט אין זיך דעת, דאס איז דער מענטש, ער האט יסורים, און נישט די בהמות און בעלי חיים.
די גמרא אין נדרים זאגט: ווען כלל ישראל וואלט נישט געזינדיגט, וואלט מען זיי נישט געגעבן נאר חמשה חומשי תורה און ספר יהושע. און דאס מיינט "ברוב חכמה רוב כעס" - וויאזוי האבן מיר באקומען אזא גרויסע תורה, א גאנצן תנ"ך העכער די חמשה חומשי תורה און ספר יהושע? דוקא ווייל מיר האבן מכעיס געווען דעם אויבערשטן, ווייל עטליכע פון די ספרים אין תנ"ך באשעפטיגן זיך מיט תוכחות און שווערע רייד צום פאלק.
און פארוואס האט אויסגעפעלט ספר יהושע? זאגט רבי צדוק: ווייל דאס איז ערכה של ארץ ישראל. די כוונה איז אז דורך דעם וואלטן אלע געזען און דערקענט די מציאות פון לעתיד לבוא, ווייל אויף לעתיד לבוא שטייט דאך "ולא ילמדו עוד איש את רעהו כי כולם ידעו אותי למקטנם ועד גדולם". אבער נאכ'ן קלקול פעלט שוין אויס תורה שבעל פה - כדי צו פארריכטן דעם "רוב כעס" דארף מען "רוב חכמה". און ווען נישט דעם, וואלטן מיר דאס אלעס נישט געדארפט.
דער רס"ג ערקלערט: די התמדה אין לערנען קען נישט זיין אנדערש נאר מיט צער און פלאג, און מ'קען זיך נישט דערהייבן אין דעם נאר דורך גופ'ליכע יסורים. ווער ס'וויל זוכה זיין צו א חלק אין תורה מוז זיך מוטשען דערין, זיך אנשטרענגען דערין און מוסר נפש זיין דערויף. און אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט: "תורה שלמדתי באף", און "מיץ אפים יוציא ריב" - ביי וועמען געפינסטו די ריבוי פון תורה? ביי דעם וואס האט אויסגעדריקט דעם מיץ אפים, ווער ס'האט אויסגעשעפט פון זיך אלע כוחות. אין התורה מתקיימת אלא במי שממית עצמו עליה. און מיט דעם אלעם - "חשק לבו בהם ונשתדל בהם": ער לייגט אריין אלע זיינע כוחות און דאך גלוסט ער נאך דער תורה, און נישט ער לייגט אריין אלע זיינע כוחות און זוכט חלילה אפצוטרייסלען דעם עול. אויף דעם שטייט "ברוב חכמה רוב כעס": ווען וועסטו זוכה זיין צו רוב חכמה? ווען דו וועסט זיך איבערגעבן אין זאכן וואס זענען שווער און מכאיב. "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" - ווען דו וועסט זיך מוסר נפש זיין אויף זאכן וואס טוען דיר וויי, און דו וועסט אויפגעבן פאר זיי תאוות און גשמיות און מקבל זיין יסורים, דורך דעם וועסטו זוכה זיין צו רוב דעת.
דבר אחר זאגט דער רס"ג: די חכמה צוימט איין די תאוות און שטילט איי די נטיה צו תענוגים, ווייל די נפש וויל זיך פאראייניגן מיט דער רוחניות'דיגער מציאות, מיטן עולם הנפשות. און ווער כעס'ט דערויף? דער גוף. דער גוף איז אין כעס, ווייל מ'האט צוגענומען פון אים הנאות און תאוות. וואס מער מ'לייגט צו חכמה - לייגט דער גוף צו צער און ווייטאג. "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" - פארן גוף טוט דאס וויי: דו האסט צוגענומען פון מיר הנאות, צוגענומען תאוות, צוגענומען גשמיות.
דער אבן עזרא טייטשט ווי דער פאלקסישער פירוש וואס מיר קענען: דער משכיל וואס קען די ענינים פון דער וועלט ברוב חכמתו - וועט אלעמאל האבן כעס און מכאוב. וואס מער א מענטש איז א פיקח און א משכיל, אלץ מער זאכן טוען אים וויי. עס איז דא א שפריכווארט: נישטא קיין שכל - נישטא קיין דאגות. וואס מער שכל א מענטש האט, אלץ מער דאגות האט ער, ער איז מער משיג די פראבלעמען און מער באוואוסטזיניג צו די סכנות.
און אפילו אין זאכן וואס יעדער מענטש נאטירליך פרייט זיך דערמיט - אויך אויף זיי וועט ער דאגה'נען. ער וועט זיך נישט פרייען מיט זיינע קינדער, וואס זייער סוף איז צו שטארבן; ווייל ער ווייסט וואס ס'וועט זיין שפעטער, ער לעבט נישט דעם מאמענט נאר ער איז א מענטש מיט פלענער אויף יארצענדליגער פאראויס. און ער וועט זיך נישט פרייען מיט עשירות, וואס פליט אוועק ווי א פויגל, וויבאלד ער ווייסט אז א גלגל חוזר איז אין דער וועלט, און עס העלפט נישט און ראטעוועט נישט אין יום האיד - דער טאג פון שמחה - און דער יום המות שטייט אים פאר די אויגן. ער ווייסט אז אלעס וועט זיך דא אמאל ענדיגן. קומט אויס אז "ברוב חכמה רוב כעס", און ווער עס לייגט צו דעת לייגט צו מכאוב אויף אלץ וואס טוט זיך אין דער וועלט, ווייל ער ווייסט אז יעדער תענוג וואס ער געניסט איז נאר צייטווייליג און גייט פארביי - און אדרבה, דאס לייגט אים נאר צו ווייטאג.
דער אמרי שפר ערקלערט לויטן חילוק וואס מיר האבן פריער געזען צווישן אויסערליכע הנאות און אינערליכע הנאות. ביי די אויסערליכע הנאות זאגט שלמה המלך: איך האב איינגעזען אז "ברוב חכמה רוב כעס". א מענטש בויט זיך א הויז, און די בויערס האבן געמאכט א געוויסן חסרון, נישט פונקטליך ווי ער האט געוואלט - רוב כעס. ער פארשטייט דערצו, ס'רעגט אים אויף, און ער סטראשעט נאך דעם בעל מלאכה אז ער וועט אים נישט באצאלן. און אויף וואס? ווי וויכטיג איז דאס באמת? נאר דאס קומט צוליב "רוב חכמה": ברענג א מענטש וואס איז נישט קיין גרויסער מבין, קוקט ער און זאגט "זייער שיין". ברענג איינעם וואס פארשטייט - וועט ער דיר זאגן: וויאזוי האט מען דיר געמאכט אזא ארבעט? וואס איז דער חילוק צווישן זיי? דער מבין, פון גרויס חכמה, שטערט אים יעדע קלייניקייט, גארנישט שטימט אים נישט הונדערט פראצענט - דא איז נישט גלייך, דא שטעכט ארויס די פליז, דארט איז עפעס נישט גלאט. אבער דער וואס פארמאגט נישט די חכמה, ביי אים גייט אלעס גלאטיג: זייער שיין, ער באצאלט און פארטיג.
און אזוי אויך אינעם צווייטן חלק, ביי די אינערליכע הנאות: "יוסיף דעת יוסיף מכאוב". דער פשוט'ער מענטש עסט זיך אן צו דער זעט פון וואס ער טרעפט נאר, און עס שאדט אים נישט צי דאס עסן איז פריש צי אלט, ווייל ער איז צוגעוואוינט צו אלעם. די פראבלעם הייבט זיך אן ביי די איידעלע און צעפיעסטע מענטשן.
מען געדענקט אמאל פון די יונגע יארן, אז אין שיכון ו' איז געווען א קיאסק מיטן נאמען מתיאוס, און זיין בעל הבית איז שוין דעמאלט געווען א בן שבעים אדער שמונים. ער פלעגט דערציילן וואס ער איז אדורך און זאגן: היינט איז מען פארפיעסט - מען זוכט א געוויסע משקה, און אויב איז עס נישט פונקט אזוי קויפט מען נישט. און מיר פלעגן טרינקען פון די וואסער פון די פערד, פון די שטאלן. מ'איז געווען דארשטיג - האט מען געטרונקען אלעס. אזא מענטש, זיין גוף איז געהארטעוועט. לעומת זה, ווער עס טרינקט שטענדיג נאר איידעלע משקאות און עסט נאר איידעלע מאכלים, מאכט שוין ביי אים די קלענסטע זאך קראנקהייט און ווייטאג. "יוסיף דעת יוסיף מכאוב": ביי די אינערליכע הנאות, אין דעם וואס א מענטש לייגט אריין אין זיין גוף, דערקענט זיך תיכף א קליינע ענדערונג, און עס ווערן שוין ביי אים ווייטאגן און אומבאקוועמע געפילן, און צומאל א קלקול קיבה. איינער עסט אלעס און עס מאכט אים גארנישט, בשעת דער איידעלער און צעפיעסטער - יעדער קליינער שינוי ברענגט אים השפעות און קראנקהייט.
דער קול אפרים ערקלערט: ווען מיר זעען א מענטש וואס זינדיגט, ווענדט זיך אלעס ווער דער מענטש איז. אויב איז ער א חכם, דהיינו א גרויסער מענטש און א בעל מעלה, איז דאך "וסביביו נשערה מאוד" - דער הקדוש ברוך הוא מדקדק מיט צדיקים כחוט השערה. אבער אויב רעדט זיך עס פון א פשוט'ן, גראבן, המוני'שן מענטש, ווערן אמאל אפילו זיינע זדונות גערעכנט ווי שגגות, ווייל וואס פארשטייט ער שוין און וואס ווייסט ער שוין. ביים חכם אבער, אדרבה, סביביו נשערה מאוד: ביי משה רבינו שטייט "יען לא האמנתם בי", ביי א חטא וואס אלע מפרשים מוטשען זיך צו פארשטיין וואס איז דארט געווען און במה קלקל משה. קומט אויס אז "ברוב חכמה רוב כעס" - וואס מער א מענטש איז א חכם בתורה, אלץ מער פירט יעדער חטא און יעדער מכשול זיינע צו א כעס אויף אים אין הימל, בעת צום המוני'שן מענטש איז דער צוגאנג אין הימל פיל גרינגער.
און "יוסיף דעת יוסיף מכאוב" לויט זיינע ווערטער: ווער עס טראכט אריין אין די צרות רבים, אין די צרות פונעם כלל און אין די צרות פון די תלמידי חכמים בפרט, ברענגט אים די התבוננות צו שפירן דעם ווייטאג פון זייערע יסורים. און וואס מער ער ווייסט און באגרייפט די גרויס פונעם בראך, אלץ מער טוט עס אים וויי. און אזוי אויך ביים מענטש אליין: ווער עס לייגט צו דעת לייגט צו מכאוב אין זיינע יסורים. אזוי ווי עס ווערט געברענגט אויף רבן גמליאל אז ער איז געווען אן איסטניס, וואס ער האט נישט געקענט פארנעמען קיין שום מיאוס'ע זאך, הגם ביי געווענליכע מענטשן ווערט דאס גארנישט פאררעכנט פאר עפעס עקלהאפטיג. און אויף אן איסטניס זאגט די גמרא אז זייער לעבן איז נישט קיין לעבן.
מען האט געקענט א מענטש וואס פאר ער פלעגט אריינגיין עסן אין א פרעמד הויז, האט ער געמוזט עפענען אלע שאפעס און מאכן אן איבערזיכט, און אויב נישט - האט ער נישט געגעסן. און ממילא רוב צייט האט ער נישט געגעסן אין אנדערע הייזער. ס'האט מעלות, אבער פארשטייט אליין וואס פאר א רחמנות דאס איז: ער דארף בודק זיין צי די גלאז איז ריין, וויאזוי מ'האט עס געפוצט, אויף וואספארא אופן מ'האט עס געוואשן. דער מענטש איז פשוט נעבעכדיג. קומט אויס אז ווען א מענטש לייגט צו דעת - יוסיף מכאוב.
לאָמיר געבן אַ משל וואָס וועט דאָס פאַרשטענדלעך מאַכן. עס זענען היינט פאַראַן מענטשן וואָס גייען אַרום מיט אַ מאַסקע אויפן פנים, ווי כירורגן, און מיט הענטשקעס. פאַרוואָס? ער זאָגט דיר: הער זיך איין, ווייסטו וואָס דו אָטעמסט דאָ איין אין דער לופט? ווייסטו וויפיל באַקטעריעס עס זענען דאָ אויפן הענטל פון אַ טיר? זאָל מען נישט וויסן פון קיין צרות! איך האָב ליבערשט נישט צו וויסן - ס'איז נישטאָ קיין דעת און ס'איז נישטאָ קיין מכאוב. אָבער ער איז דאָך אַ "יוסיף דעת": ער ווייסט וויפיל באַקטעריעס זענען דאָ און וויפיל דאָרטן, יעדע זאַך שרעקט אים אָפּ, פון יעדע זאַך ציטערט ער, און ער רירט שוין נישט אָן נישט דאָס און נישט יענץ, דאָ איז פּחד און דאָ זענען באַקטעריעס.
און צום סוף, מיינסטו אַז דו וועסט מאריך ימים זיין מער? האָט דען דער ראש ישיבה הרב שטיינמאַן געוואוסט פון דעם אַלעס? זענען זיינע יאָרן געווען קירצער? ער איז נישט געגאַנגען מיט הענטשקעס און נישט מיט קיין צודעק אויפן פנים, און קיינער פון די גדולי ישראל נישט, און קיינער אין בני ברק נישט. און דאָך, די לענגסטע לעבנס-ערוואַרטונג אין לאַנד איז אין בני ברק און אין ירושלים. זעט מען דאָך קלאָר אַז נישט דאָס איז וואָס גיט דעם מענטש לעבן - נאָר דער צוגאָב פון ידיעה לייגט צו צום מענטש מכאוב. "יוסיף דעת יוסיף מכאוב": דורך דעם וואָס ער לייגט צו ידיעות אין אַלע מיני ענינים - און דאָס איז געפערלעך, און דאָס איז אוי וויי, און אויב דאָס וועט חלילה פּאַסירן - לעבט ער כסדר אין פּחדים. און ווער זאָגט אַז די אַלע זאַכן זענען אים טאַקע גוט?
קומט דאָך אויס אַז די חכמה און דעת מצד זיך אַליין זענען נישט בהכרח נוצלעך פאַרן מענטש. טיילמאָל פאַראורזאַכן זיי אים אדרבה מער ווייטיק, מער עגמת נפש און מער צער, ווייל ער ווייסט און נעמט אַריין אין זיך אַלע צרות און אַלע שלעכטע און קאַליע זאַכן, און דאַן טוט אים יעדע זאַך וויי און יעדע זאַך ברענגט אים אין אויפברויז.
מען זאָגט שטענדיג: ווער עס הערט ווייניגער נייעס - איז געזונטער פאַר אים. אַ מענטש הערט און ווערט גלייך אויפגעקאָכט: האָסטו געזען וואָס דאָ טוט זיך? האָסטו געזען יענעם? האָסטו געזען דעם? אַלע זענען גנבים! אַ מענטש וואָס זעט נישט - רעגט זיך נישט. פאַרוואָס דאַרפסטו כסדר זען און זיך רעגן? קוק נישט - וועסטו זיך נישט רעגן. "יוסיף דעת יוסיף מכאוב". צו טראַכטן אַז יעדער צוגאָב פון ידיעה איז בהכרח גוט פאַר מיר - איז נישט ריכטיק. ביי ידיעת התורה איז דאָס שטענדיג גוט און שטענדיג וואונדערבאַר, אָבער ביי אַלגעמיינע ידיעות איז פיל מאָל יוסיף דעת יוסיף מכאוב. דעריבער דאַרף דער מענטש נוצן די חכמה בלויז אויף פּאָזיטיווע זאַכן.
מיטן פּסוק "כי ברוב חכמה רוב כעס ויוסיף דעת יוסיף מכאוב" פאַרענדיקט שלמה המלך די דריטע חקירה - די חקירה פון חכמה. מיר האָבן געזען עטלעכע אַפּנים: דער חכם רעגט זיך אויף דעם וואָס איז נישט פּאַסיק און טוט תשובה, בעת דער הדיוט זאָגט "וואָס איז שוין געשען?"; אַ תלמיד חכם וואָס זינדיקט ווערט געמשפּט מיט אַ גרעסערער שטרענגקייט, ווי דואג, אחיתופל און בני עלי, בעת ביים הדיוט ווערן זיינע זדונות פאַררעכנט ווי שגגות; די חכמה ווערט קונה געווען דווקא דורכן כעס פונעם רבי'ן און דורך יגיעה און יסורים, ווי דער דרך פון רבי עקיבא און ווי דער וועג פון די תלמידי חכמים וואָס זענען אויסגעראָכטן געוואָרן דורך תוכחה; און די דעת אַליין, ווען זי איז אין עניני העולם, לייגט צו דאגה, פּחד און ווייטיק. דער אויספיר איז: די חכמה איז אַ גוטע זאַך - בתנאי אַז דער מענטש ניצט זי אויף פּאָזיטיווע זאַכן. און דאָס איז דער ריכטיקער וועג. און מיט דעם איז נשלם געוואָרן דער ערשטער פּרק פון ספר קהלת.