הקדמה: פון דער יגיעה פון הבל צום אייביגן תכלית
נאכדעם וואס קהלת האט אונז באשריבן אז די גאנצע מיה און פלאג פונעם מענטש אויף דער וועלט איז אלעס הבל, וועקט זיך אויף די קשיא: אויב אזוי, וואס איז דער תכלית פונעם מענטש, צו וואס דארף ער שטרעבן? דער ענטפער איז - צו חיי עולם הבא. פון דא און ווייטער קומט שלמה המלך זיך מתווכח זיין מיט די וואס לייקענען דעם תכלית, און ווייזן פונעם טבע אליין וואו עס געפינט זיך די אייביקייט און וואו עס געפינט זיך דער הבל. אין דעם חלק וועלן מיר לערנען די פסוקים לויטן ביאור פונעם 'אמרי שפר', און דערנאך וועלן מיר לערנען דעם סדר פון די פסוקים לויטן ביאור פונעם 'קול אפרים'.
"כל הדברים יגעים" - דריי אברים וואס ווערן נישט מיד
כׇּל־הַדְּבָרִים יְגֵעִים, לֹא־יוּכַל אִישׁ לְדַבֵּר, לֹא־תִשְׂבַּע עַיִן לִרְאוֹת, וְלֹא־תִמָּלֵא אֹזֶן מִשְּׁמֹעַ׃ - אלע זאכן ווערן פארמאטערט, קיין מענטש קען נישט אויסרעדן אלעס, דאס אויג זעטיגט זיך נישט פון זען, און דאס אויער פילט זיך נישט אן פון הערן.
די וואס לייקענען קומען און טענה'ן: ווי קען זיין אז דער מענטש, וואס איז די שוואכסטע פון אלע באשעפענישן, זאל עקזיסטירן אויף אייביק? מיר האבן דאך שוין געזען אז דער מענטש איז שוואכער פון אלע בריות. דער העלפאנד, דער אקס, דער אייזל און די איבעריגע בעלי חיים פארמאגן א כוח וואס איז פיל גרעסער פון זיין כוח אן אן ערך. אין אלע זיינע מעשים זעסטו אז ער איז באגרענעצט, ער ווערט שנעל פארמאטערט, מיד און אויסגעשעפט. אויב אזוי, ווי קענסטו מיר זאגן אז דער מענטש וועט בלייבן אויף אייביק אן א גרענעץ און אן אן עק?
אויף דעם קומט שלמה המלך און זאגט: עס איז טאקע אמת, "כל הדברים יגעים". אלעס וואס עס איז דא אויף דער וועלט קומט צו א שטופע פון מידקייט. די געוואקסן און די ביימער וואקסן א גאנצן זומער, און ווען עס קומט חשוון - "בחודש בול יבולו" - ווערן זיי פארדארט. די ערד גיט ארויס אירע פירות, און ווען עס קומט דער ווינטער רוהט זי אפ. און אזוי אויך די אברים פונעם גוף: פאר יעדן אבר איז דא א מאס און א גרענעץ, און ווען מען שטרענגט אים איבער פילט ער זיך אויסגעמאטערט. הייב אויף די האנט און לאז זי אראפ אסאך מאל - ביי א געוויסער מינוט ווערט זי מיד. און אפילו אן אויפהייבן און אראפלאזן: הייב אויף די האנט און האלט זי אויסגעשטרעקט גראד, עטליכע סעקונדעס אדער מינוטן און פארטיג, דו ווערסט פארמאטערט.
אבער, לויטן ביאור, אין אלעס וואס דער מענטש פארמאגט זענען פאראן דריי זאכן וואס האבן נישט קיין מאס און קיין גרענעץ: דער דיבור פונעם מויל, די ראיה פונעם אויג, און די שמיעה פונעם אויער. דו וועסט נישט טרעפן א מענטש וואס זאל זאגן "איך האב גערעדט אזוי פיל אז דאס מויל טוט מיר וויי". א מענטש קען רעדן אן אויפהער. עס זענען אפילו פאראן אזעלכע וואס שטעלן אויף דער פראבע די גרענעצן פון די כוחות און מאכן א 'פיליבאסטער', זיי רעדן פיר און צוואנציג שעה אדער זעקס און דרייסיג שעה און ווערן נישט מיד - און ממילא, ווער עס האט גארנישט געזאגט ווען ער האט אנגעהויבן, האט קיין שום פראבלעם ווייטער אנצוציען און גארנישט זאגן נאך פיר און צוואנציג שעה. דער גוף ווערט פארמאטערט, דער מענטש זאגט "איך קען מער נישט שטיין, איך פיל זיך אויסגעמוטשעט" - אבער דאס מויל ווערט נישט מיד.
דאס זעלבע איז מיט דער ראיה פונעם אויג. עס איז דא א 'פויל אויג' (עין עצלה), אבער עס איז נישט פאראן קיין מענטש וואס זאל זאגן "מיין אויג איז געווארן מיד". און אזוי אויך מיט דער שמיעה פונעם אויער: א מענטש קען זאגן "איך האב נישט קיין געדולד צו הערן", אבער ער קען נישט זאגן "מיין אויער איז געווארן מיד". די האנט ווערט מיד פונעם הייבן און אראפלאזן, דאס אויער ווערט אבער נישט מיד.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "כל הדברים יגעים, לא יוכל איש לדבר" - קיין מענטש קען נישט אויסרעדן און אויסשעפן דעם גאנצן כוח הדיבור וואס ער פארמאגט, אזוי ווי די האנט שעפט אויס איר גאנצן כוח ווען זי פלאגט זיך. דער דיבור האט נישט קיין מאס און קיין גרענעץ. "ולא תשבע עין לראות" - דער בויך עסט און ווערט פול, אבער דאס אויג ווערט קיינמאל נישט זאט. "ולא תמלא אוזן משמוע" - דער מאגן ווערט אנגעפילט, אבער דאס אויער ווערט קיינמאל נישט אנגעפילט, שטענדיג קען עס נאך אויפנעמען מער.
און פון דא קומט דער ענטפער אויף דער קשיא. דו האסט געפרעגט: דער מענטש איז דאך דער שוואכסטער פון אלע באשעפענישן, ווי קען ער זוכה זיין צו נצחיות? זאלסטו וויסן אז עס זענען דא דריי זאכן וואס זענען נישט שוואך, נאר גאר שטארק, און מיט זיי קויפט מען טאקע אפ די אייביקייט. דאס ערשטע - דער דיבור, וואס דאס איז לימוד התורה. דאס צווייטע - דאס זעענדיגע אויג. דאס דריטע - דאס אויער וואס הערט מוסר חכמים און דברי חכמים. די דריי אברים זענען וואס א מענטש דארף האבן צו לימוד התורה, און זיי ווערן נישט פארמאטערט און זיי זענען ווי אייביק. אלע זאכן וואס ווערן פארמאטערט זענען זאכן וואס האבן נישט קיין קיום, אבער די זאכן וואס אין זיי איז נישט פאראן קיין מידקייט - דער דיבור, די ראיה און די שמיעה - מיט זיי קויפט מען זיך איין חיי עולם הבא, און דורך זיי קומט מען צום אמת'ן תכלית, נישט ווי די עבודה פונעם מענטש אויף דער וועלט וואס אלעס ווערט אויסגעמאטערט און צום סוף בלייבט דערפון גארנישט.
"אין כל חדש תחת השמש" - זענען די המצאות דער תכלית?
מַה־שֶּׁהָיָה הוּא שֶׁיִּהְיֶה, וּמַה־שֶּׁנַּעֲשָׂה הוּא שֶׁיֵּעָשֶׂה, וְאֵין כׇּל־חָדָשׁ תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - וואס עס איז געווען דאס וועט זיין, און וואס עס איז געטאן געווארן דאס וועט געטאן ווערן, און עס איז גארנישט ניי אונטער דער זון.
זאגט דער 'אמרי שפר': ס'איז פאראן אסאך וואס האלטן אז די תכלית פונעם מענטש איז תיקון העולם, וואס מ'זעט דאך אז אין יעדן דור ווערט די וועלט מער פארגעשריטן און פארראכטן. ביז די צייטן פון נח האט מען נאך נישט געקענט קיין מחרשה (אן אקער-אייזן), איז געקומען נח און האט פאר זיי מתקן געווען די מחרשה. און אזוי אין יעדן דור - "אבי כל תופש כנור ועוגב", ס'איז געקומען א דור וואס האט געלערנט דעם ענין פון נגינה און האט געוואוסט וויאזוי צו שפילן אויף א כינור און כלי זמר. און מיר היינט זענען ווי א ננס העומד על גבי ענק, א קארליק וואס שטייט אויף די פלייצעס פון א ריז, אז אונזערע אלע המצאות זענען געבויט אויף יסודות וואס פריערדיגע דורות האבן שוין אויסגעטראפן. לויט דעם, וואלט יעדער וואס טרעפט אויס א נייע זאך אין דער וועלט משיג געווען זיין תכלית. און ס'איז דא מענטשן וואס דאס איז זייער גאנצע באשעפטיגונג: חידושים און המצאות, כסדר זוכן נאך א סטארט-אפ, נאך עפעס וואס איז פריער נישט געווען, ווייל לויט זייער מיינונג איז דאס די שליחות אויף דער וועלט - אז די וועלט זאל גיין פאראויס און זיך באנייען א גאנצע צייט.
אויף דעם קומט שלמה המלך און זאגט: קוק זיך איין און זע, אין אלע זאכן וואס דער אויבערשטער האט באשאפן אויף דער וועלט האט מען נישט באוויזן צוצולייגן אפילו איין גראם, און אויך נישט אפצומעקן אדער פארמינערן גארנישט. "מה שהיה הוא שיהיה". האסטו דען מצליח געווען צו באשאפן עפעס? האסטו באשאפן א חומר וואס איז נישט געווען אין דער בריאה זינט הקדוש ברוך הוא האט עס באשאפן? קיינמאל האבן מיר נישט געהערט אז א מענטש זאל באשאפן א נייע זאך. נאר וואס דען? דער מענטש מאכט נייע צוזאמענשטעלונגען פון עקזיסטירנדע זאכן. נעמט למשל דעם סיליקאן: נאס"א האט געדארפט האבן א געוויסן מאטעריאל, זענען זיי געזעסן און געמאכט פארשונגען און אנטוויקלונגען ביז זיי האבן אנטוויקלט דעם סיליקאן, און דערפון האבן מיר דעם וואונדערליכן מאטעריאל. אבער וואס איז דער סיליקאן? א צירוף פון באשטאנדטיילן וואס עקזיסטירן שוין אין דער וועלט. דו האסט דא גארנישט נייס אויסגעטראפן, בלויז געמאכט אן אנדערע צוזאמענשטעלונג. דער נייער מישונג איז נישט קיין נייע בריאה. און דעריבער "אין כל חדש תחת השמש", און וואס ס'איז געטאן געווארן איז וואס ס'וועט געטאן ווערן, ווייל ס'ווערט דא דאך גארנישט קיין נייע זאכן געמאכט.
דער רמז פונעם זוהר: מה שהיה הוא - משה
דער ספר 'פרי צדיק' ברענגט פונעם זוהר הקדוש: "מה שהיה הוא" - ראשי תיבות משה. זאגט דער זוהר אז משה רבינו איז דער וואס איז עתיד צו זיין משיח, וואס "מה שהיה", דאס הייסט דער גואל ראשון, "הוא שיהיה" - ער איז אויך דער גואל אחרון. און אזוי ווי ס'שטייט אויף משיח "ירום ונישא", און חז"ל האבן געדרש'נט "ונישא ממשה" - אז משה וועט דעמאלט זיין אויף א העכערער מדרגה ווי ער איז פריער געווען, אבער עכ"פ ווער וועט דאס זיין? משה. "מה שהיה הוא" ראשי תיבות משה.
יֵשׁ דָּבָר שֶׁיֹּאמַר רְאֵה־זֶה חָדָשׁ הוּא, כְּבָר הָיָה לְעֹלָמִים אֲשֶׁר הָיָה מִלְּפָנֵנוּ׃ - עס איז פאראן א זאך וואס מ'וועט אויף איר זאגן "זע, דאס איז א נייע זאך", איז עס אבער שוין געווען אין די פריערדיגע צייטן וואס זענען געווען פאר אונז.
זאגט שלמה המלך: און אויב ס'וועט פארט קומען א מענטש און זאגן "ראה זה חדש הוא" - ער האט ערפינדן א נייע מאשין אדער אן אקט וואס מ'האט נאך קיינמאל נישט געזען אזוינס. און אפילו דו וועסט אים ענטפערן אז דאס אייזן איז שוין דא געווען, און דער פלאסטיק און דער נאפט זענען שוין דא געווען, וועט ער טענה'ן קעגן דיר: זיכער, אבער קוק נאר וויפיל חכמה ליגט דא! ביז יעצט איז געווען סתם אייזן, און וואס האט מען געמאכט פון דעם אייזן? אן אויטא. און וואס נאך האט מען געמאכט דערפון? אן עראפלאן. ווי קענסטו זאגן אז ס'איז נישטא קיין שום נייעס אונטער דער זון?
דערפאר ענטפערט דער פסוק: וויסן זאלסטו, אויך דאס "כבר היה לעולמים אשר היה מלפנינו". דאס הייסט, נישט דאס איז די תכלית פונעם מענטש אויף דער וועלט. דער מענטש איז באשאפן געווארן פאר א פיל העכערער תכלית. וואס מאכט עס אויס אויב ס'איז געווען אן אויטא אויף דער וועלט אדער ס'איז נישט געווען קיין אויטא אויף דער וועלט? די גאנצע מציאות דערפון איז דאך געמאכט פון חומרים און זאכן וואס זענען שוין געווען פאר אונז, און אלעס וואס דו זעסט דא איז נישט מער ווי א נייע צוזאמענשטעלונג. צי טוישט דען די נייע צוזאמענשטעלונג די מציאות אז אלעס איז שוין דא געווען פריער? און איז דען דער עיקר אויף דער וועלט אז ס'איז דא אן אויטא, א ראקעט, אדער אזא מין המצאה צי אן אנדערע? דאס איז דאך זיכער נישט דער עיקר, און אויב אזוי, וואס מאכט עס באמת אויס אז מ'האט דא געמאכט א נייע הרכבה.
"אין זכרון לראשנים" - דער באווייז פון שכחה
אֵין זִכְרוֹן לָרִאשֹׁנִים, וְגַם לָאַחֲרֹנִים שֶׁיִּהְיוּ לֹא־יִהְיֶה לָהֶם זִכָּרוֹן עִם שֶׁיִּהְיוּ לָאַחֲרֹנָה׃ - ס'איז נישטא קיין געדעכעניש פאר די פריערדיגע, און אויך פאר די שפעטערדיגע וואס וועלן זיין וועט נישט זיין קיין געדעכעניש ביי די וואס וועלן זיין נאך שפעטער.
די אלע המצאות פון וואס מיר רעדן זענען אינגאנצן פון די לעצטע צוויי הונדערט יאר. און מיר האבן שוין פריער דערמאנט וואס דער זוהר הקדוש זאגט אויפן פסוק "בשנת שש מאות שנה לחיי נח נבקעו כל מעיינות תהום רבה", אז אינעם יאר ת"ר פונעם זעקסטן טויזנט וועלן זיך עפענען די קוואלן פון חכמה און עס וועט אראפקומען א גרויסע חכמה אויף דער וועלט. און ווער ס'וועט קוקן וועט זען אז אלע המצאות זענען טאקע בלויז פון די לעצטע צוויי הונדערט יאר. פארדעם האט די וועלט אויסגעזען פונקט אזוי ווי זי האט אויסגעזען פיר טויזנט יאר פריער, אן קיין שום ענדערונג. די גאנצע שינוי אין וויסנשאפט, אין רפואה און אין טעכנאלאגיע - אלעס איז געשען אין די לעצטע צוויי הונדערט יאר. מיט צוויי הונדערט יאר צוריק זענען מענטשן נאך געווען פרימיטיוו פונקט ווי צוויי טויזנט יאר פריער.
א מענטש וואלט לכאורה געדארפט נתפעל ווערן דערפון. זאגט אים דער פסוק: וויסן זאלסטו, אויב די דאזיגע המצאות וואלטן געווען די תכלית, וואלט ראוי געווען אז דער וואס האט עס אויסגעטראפן זאל אויף אייביג געדענקט ווערן. קום און זע: דער וואס האט אויסגעטראפן די חכמה פון טחינה (מאלן), קאכן, שפינען און וועבן און די איבעריגע מלאכות - געדענקט דען איינער ווער ער איז? היינט, ביי די מאדערנע המצאות, ווייסן מיר טאקע - גרעהעם בעל, די ברידער רייט - ווייל אלעס איז פארשריבן. אבער היסטאריש וואלט ראוי געווען זיי צו בארימען: אזוי ווי מ'געדענקט משה רבינו, להבדיל, וואלט ראוי געווען מ'זאל אויך געדענקען אז פלוני האט אויסגעטראפן דאס וועבן, פלוני דאס שפינען, און אלמוני דאס מאלן. די אלע בראשית'דיגע פעולות - פארוואס געדענקען מיר נישט ווער ס'האט זיי געטאן, פארוואס ווייסן מיר נישט ווער יענע מענטשן זענען געווען?
און אמאל פלאגט זיך א מענטש יארן לאנג אויסצוטראפן איין זאך. יעדער וואס ליינט איבער די דאזיגע אויסטרעפער ווייסט: עדיסאן, וואס האט ערפינדן די לאמפ, האט געמאכט צוויי טויזנט פרואוון. צוויי טויזנט פראבעס, און וויפיל זאכן האבן געפלאצט ביי אים און זענען צובראכן געווארן, ביז ער האט געטראפן דעם פאסיגן מאטעריאל וואס זאל אויסהאלטן די היץ און קענען שיינען. זיי האבן שווער געארבעט אנצוקומען צו די דאזיגע רעזולטאטן - און דאך, די וואס האבן ערפינדן זאכן אין די אלטע צייטן געדענקט קיינער נישט. אין יעדן דור וואס מ'טרעפט אויס נייע זאכן, געדענקט קיינער נישט דעם וואס האט ערפינדן די פריערדיגע זאכן.
פון דעם לערנט מען זיך אויס, אז דער נוצן פון די אלע המצאות איז נאר א צייטווייליגער און א פארבייגייענדיגער נוצן, בלויז דא אויף דער וועלט. און וויבאלד די נפש איז דאך דויערהאפטיג און אייביג, ווי קען מען זען א תכלית אין סיי וועלכער המצאה דא אויף דער וועלט? דאס איז א געוואלדיגער וואונדער. א משל צו וואס איז דאס ענליך: א מענטש פארט אין א האטעל אויף דריי טעג, און דארט שטערט אים עפעס זייער שטארק, זיצט ער דריי טעג און ארבעט אויס א זאך וואס וועט אים צוניץ קומען אינעם האטעל אין יענע דריי טעג. דערנאך גייט ער אוועק, און דאס וועט אים שוין מער גארנישט העלפן און ער האט שוין נישט וואס צו טון דערמיט. איז דען דאס די תכלית פונעם לעבן - דריי טעג אין א האטעל און ער איז אוועק? און וואס זענען זיבעציג יאר קעגן דעם אייביקייט? דאס איז אפילו נישט ווי דריי טעג אין א האטעל.
און קלער נישט אז דאס וואס דו ערפינדסט היינט וועט יא האבן א זכרון: "וגם לאחרונים שיהיו לא יהיה להם זיכרון עם שיהיו לאחרונה" - סוף כל סוף וועט מען ערפינדן נאך נייע המצאות, און ביים סוף האט קיינער נישט קיין יתרון. פון דעם זאלסטו זיך לערנען אז נישט אין די הבלי העולם הזה, די פארבייגייענדיגע וועלט, קומט די נפש צו איר תכלית, נאר זי פארמאגט אן אייביגע און א שטענדיגע תכלית. און אלעס וואס דו זעסט דא - "מה שהיה הוא שיהיה ומה שנעשה הוא שייעשה", און אפילו וואס ס'זעט דיר אויס ווי ניי - איז נישט דאס דער תכלית און נישט דאס איז דער ענין פאר וועלכן די וועלט איז באשאפן געווארן. און פון דעם דארף דער מענטש פארשטיין וויפיל ער דארף משקיע זיין אין די אמת'ע און רוחניות'דיגע זאכן, און אוועקווארפן אלע ערדישע ענינים וואס גייען פארביי.
ביאור פונעם 'קול אפרים': די פיר יסודות וואס טוישן זיך נישט
יעצט וועלן מיר מסביר זיין די פסוקים כסדרן לויט דעם פשט פונעם 'קול אפרים'. וויבאלד ער לייגט דא אראפ א גאנצן מהלך לויט א געוויסן סדר, וועלן מיר גיין נאך אים כסדר לויט זיין סדר, כדי ס'זאל נישט זיין קיין הפסק וואס זאל מאכן שווער צו פארשטיין דעם מהלך.
שלמה המלך קומט אונז לערנען אז אלעס וואס געפינט זיך אין דער בריאה האלט אן תמידיות'דיג - אויסער דאס לעבעדיגע אין דער בריאה, דאס הייסט דער מענטש און אויך די בעלי חיים. אלעס האלט אן, און נאר דער מענטש גייט פארביי. וואס וויל ער דיר דערמיט ווייזן? אז די מציאות פונעם מענטש איז אין דער אמת'ן דער פחות שבברואים, דער נידעריגסטער פון אלע באשעפענישן. און באמת איז דאס גאר צוליב זיין גרויסער מעלה - מען קומט נישט אראפצורייסן דעם מענטש מצד זיין רוחניות, וואס זיין רוחניות איז זיכער זייער הויך. נאר צו באטראכטן די וועלט און דעם קיום פונעם קערפער דא אלס דער עיקר, דאס איז א טעות. זאלסטו וויסן: אלעס וואס איז דא אויף דער וועלט איז אייביג, און דער מענטש ווערט פארפוילט און פארגייט. וואס לערנט דאס? אז נישט דער קיום פונעם גוף איז דער עיקר, נישט די ארציות און נישט די קניינים פון עולם הזה. און ער הייבט אן און ווייזט אז אזוי איז עס אין אלע פיר יסודות, און ער גייט פון די מער קלארע זאכן צו די ווייניגער קלארע, אז אלע בלייבן שטענדיג און אייביג.
יסוד האש - די זון
וְזָרַח הַשֶּׁמֶשׁ וּבָא הַשָּׁמֶשׁ, וְאֶל־מְקוֹמוֹ שׁוֹאֵף זוֹרֵחַ הוּא שָׁם׃ - די זון שיינט אויף און די זון גייט אונטער, און צו איר ארט שטרעבט זי, דארט שיינט זי אויף.
די זון איז דער יסוד האש. דאס איז דער יסוד פון וואס מיר ווערן דערווארעמט, און פון איר וואקסן די פירות און די ביימער. און קוק ווי זי שטייט שטענדיג אין איין מצב. בני אדם שטארבן און קומען נישט צוריק אויף דער וועלט, נאר בדרך נס ביי תחיית המתים. אבער די זון - "וזרח השמש ובא השמש". און אויב וועסטו זאגן: זי גייט דאך ענדליך אונטער, און אויב אזוי האלט דאך איר מציאות נישט אן שטענדיג? אויף דעם איז דער ענטפער: זי גייט נאר אונטער אין פארגלייך צו דיר, אבער לגבי דעם וואס געפינט זיך אויף יענער זייט פון כדור הארץ שיינט זי יעצט. קומט אויס אז די זון איז נצחי, און איר באנוץ און פעולה זענען תמידי, לא כהתה עינה ולא נס לחה - א זאך וואס געפינט זיך נישט ביי באשעפענישן, אפשר ביי משה רבינו, אבער ביי אנדערע מענטשן האבן מיר אזא זאך נישט געפונען.
און נאך מער: "ואל מקומו שואף" - אויפן פלאץ וואו איך געפין זיך, זע איך כביכול ווי די זון שטרעבט צוריקצוקומען און אנקומען אהער נאכאמאל, ווייל צומארגנס צופרי קומט זי דאך צוריק צום זעלבן פונקט. קומט דאך אויס אז די זון איז פעסט און אייביג, זי שטרעבט צוריק צום זעלבן ארט וואו זי איז פריער געווען. און וואס מיינט "זורח הוא שם", עס שטייט דאך שוין "וזרח השמש"? נאר אפילו אויפן פלאץ וואו דו זעסט זי יעצט נישט, אויף דער צווייטער זייט פון כדור הארץ, שיינט זי יעצט פאר די מענטשן אין אויסטראליע. און אן אריינצוגיין אין דער שאלה צי די ערד דרייט זיך ארום דער זון אדער די זון ארום דער ערד - קוק און זע אז די זון שיינט אויף א תמידיות'דיגן אופן, פעסט און אומגעטוישט. און דאס איז אנדערש פונעם מענטש: היינט שטארק און מארגן קראנק, היינט געבוירן און מארגן טויט, יעצט וואך און דערנאך שלאפט ער, היינט האט ער כח און מארגן איז ער מיד. דער מענטש איז פול מיט כסדר'דיגע שינויים, און די זון איז פעסט איבער די גאנצע צייט און ענדערט זיך בכלל נישט.
יסוד האוויר - דער ווינט
הוֹלֵךְ אֶל־דָּרוֹם וְסוֹבֵב אֶל־צָפוֹן, סוֹבֵב סֹבֵב הוֹלֵךְ הָרוּחַ, וְעַל־סְבִיבֹתָיו שָׁב הָרוּחַ׃ - ער גייט צום דרום און דרייט זיך צום צפון, דרייען דרייט ער זיך און גייט דער ווינט, און אויף זיינע דרייונגען קערט זיך דער ווינט צוריק.
צוערשט גייט ער ווייטער מיט דער זון: די זון גייט און הייבט זיך אינעם הימל און דרייט זיך צו דער צווייטער זייט פונעם כדור הארץ, און דעמאלט זעט מען איר נישט פון אונזער זייט, און זי גייט אריבער צו דער גאנצער צפון זייט. און 'צפון' איז לשון צפון ונסתר - באהאלטן און פארבארגן, און דאס שטימט זייער גוט מיט וואס דער מלבי"ם זאגט, אז די צווייטע זייט פון כדור הארץ ווערט אנגערופן די צפון זייט, די זייט וואס מען זעט נישט. ביז דא איבער דער זון.
"סובב סובב הולך הרוח" - דא גייט ער איבער צום דריטן יסוד, וואס איז שווערער צו באגרייפן, און דאס איז דער יסוד האוויר. אויף אן אויבערפלעכליכן בליק זעט אויס ווי דער ווינט וואס איז פריער געווען דא געפינט זיך יעצט דארט, און צי קערט ער זיך דען אום צוריק אהער? זאגט דיר דער פסוק: יא, טאקע אזוי. ווייל ווען ס'איז דא היץ גייט די לופט ארויף, און ווען ס'איז דא קעלט ווייסן מיר אז די קעלט גייט אראפ, און דאס שאפט א סירקולאציע אז די לופט גייט און דרייט זיך איבער דער וועלט און קומט כסדר צוריק אין רעדלעך. די לופט אין די ווארעמע לענדער, אינעם שטח פונעם קו המשווה, ווערט ווארעם און הייבט זיך אויף ארויף צום הימל. די קאלטע לופט וואס קומט פון די קאלטע געגנטער, פונעם קוטב הצפוני, גייט אראפ אונטן און קומט אריין אויף איר ארט. און דערנאך קומט די ווארעמע לופט וואס האט זיך אויפגעהויבן אן צו די קאלטע לענדער, און עס ווערט דא אן אויסגלייך צוריק, ענליך צו דעם וואס עס פאסירט אין א מזגן, אז די זעלבע לופט קערט זיך אום און קומט ווידער צום זעלבן ארט. און דאס איז "סובב סובב" צוויי מאל: עס דרייט זיך און שטייגט, גייט דערנאך צום צפון, און פונעם צפון קערט עס זיך אום און דרייט זיך און גייט ווידער אראפ און קומט אהער. קוק זיך איין און זע אז די אלע שינויים לערנען אונז אז ס'איז דא גארנישט וואס טוישט זיך באמת, אלעס קערט זיך איבער נאכאמאל.
יסוד המים - די טייכן און דער ים
כׇּל־הַנְּחָלִים הֹלְכִים אֶל־הַיָּם וְהַיָּם אֵינֶנּוּ מָלֵא, אֶל־מְקוֹם שֶׁהַנְּחָלִים הֹלְכִים שָׁם הֵם שָׁבִים לָלָכֶת׃ - אלע טייכן גייען צום ים און דער ים ווערט נישט פול, צום ארט וואו די טייכן גייען, אהין קערן זיי זיך צוריק צו גיין.
דעם יסוד המים האט ער איבערגעלאזט צום סוף, ווייל ער איז דער שווערסטער פון אלעמען און דער ווייניגסט פארשטאנענער פון אלעמען. ביי וואסער איז אונז פיל שווערער צו באגרייפן ווי אזוי דער ים קערט זיך אום און פילט זיך אן פון זיך אליין. דער סדר איז דאך באקאנט: דער ים פארדאמפט זיך, דערנאך פאלן רעגנס אין די בערג און איבער דער גאנצער ערד, דאס וואסער זאמלט זיך אן אין די טייכן, און אלע טייכן קומען צום סוף אן צום ים. נאר דער גאנצער מהלך איז זייער שווער צו זען מיט די אויגן. ובפרט איז אונז שווער צו פארשטיין ווי אזוי קען זיין אז צום ים, וואס זיינע וואסערן זענען געזאלצן, קערן זיך אום זיסע וואסערן - און חז"ל רופן דאס אן אז זיי ווערן פארזיסט אין די וואלקענעס (מתמתקים בעבים). און דערצו נאך, אז א גרויסער טייל פונעם שטראם פון די טייכן צום ים איז אונטערערדיש, א שטראם אונטער דער ערד-פלאך, און דאס איז בכלל שווער צו זען אויף אן אויסערליכן אופן.
זאגט דיר דער פסוק: וויסן זאלסטו אז אויך ביי וואסער עקזיסטירט דער דאזיגער סדר - דאס וואסער פארדאמפט זיך, ווערט פארוואנדלט אין וואלקענעס, פאלט אראפ אלס רעגן, פליסט אין די טייכן, און ווידער זעסטו אן אייביגן און תמידיות'דיגן קיום. "והים איננו מלא" - און דאס אליין איז דער באווייז אויפן גאנצן מהלך. ווייל ווען אלע טייכן וואלטן געגאנגען צום ים און די טייכן וואלטן געברענגט וואסער פון זיך אליין, אן קיין שייכות צום ים וואס ער איז דער וואס האט זיי געגעבן דאס וואסער, וואלט דער ים דאך געדארפט ווערן פול צום סוף. און פארוואס איז דער ים נישט פול, כאטש ס'איז דא א כסדר'דיגער שטראם צו אים? ווייל דאס וואסער פארדאמפט זיך, קערט זיך אום צו די טייכן, און פון די טייכן קומט עס ווידער צוריק צום ים. און דאס איז "אל מקום שהנחלים הולכים" - צום ים - "שם הם שבים ללכת", אז זיי וועלן זיך אומקערן און ווידער אהינגיין נאכאמאל, אזוי ווי דאס וואס מיר האבן געזאגט אויף "סובב סובב". די דאזיגע פעולה איז א שטענדיגע קיילעכדיגע פעולה, און דאס איז וואס דער שפריכווארט זאגט "הגשם איננו נפסד" - און מען מיינט נישט דעם רעגן וואס פאלט, נאר גשמיות: די גשמיות'דיגע זאך גייט נישט פארלוירן, נאר בלייבט אויף אייביג, אזוי ווי מיר האבן דערמאנט און ווי עס וועט נאך דערמאנט ווערן וועגן דעם דאזיגן נאטור-געזעץ.
צום סך-הכל:
מיר האבן געלערנט אינעם קאפיטל צוויי מהלכים וואס ערגענצן זיך איינער דעם צווייטן. "כל הדברים יגעים" - אלעס אויף דער וועלט ווערט מיד און קומט צו שוואכקייט, אויסער דריי זאכן: דאס רעדן, דאס זען און דאס הערן, וואס זיי האבן נישט קיין גרעניץ און שיעור, און דווקא דורך זיי קויפט מען די אייביגקייט - לימוד התורה מיטן מויל, די ראיה פון די אויגן, און דאס אויסהערן דעם מוסר פון די חכמים מיטן אויער. און פון דער צווייטער זייט, "אין כל חדש תחת השמש" - קיינמאל האט א מענטש נישט באשאפן קיין שום נייע זאך, און זיינע אלע ערפינדונגען זענען נישט מער ווי נייע צונויפשטעלונגען פון מאטעריאלן וואס זענען שוין געווען; און כאטש עס דאכט זיך "ראה זה חדש הוא", איז עס שוין לאנג געווען פון אייביגע צייטן. און דער באווייז אז דאס איז נישט די תכלית - "אין זיכרון לראשונים": קיינער געדענקט נישט ווער עס האט ערפינדן דאס מילען, דאס שפינען און דאס וועבן, און אויך די שפעטערע וועלן פארגעסן ווערן. און צום סוף האט אונז דער כתוב געוויזן אין די פיר יסודות - אין דער זון, אינעם ווינט און אינעם וואסער - אז די גאנצע בריאה איר קיום איז תמידי און קיילעכדיג, און בלויז דער מענטש איז א בר חלוף. און פון דא נעמט מען דעם לימוד: נישט דער קיום פונעם גוף און די ארציות'דיגע קנינים זענען דער עיקר, נאר די אייביגע נשמה און איר תכלית, און אין די אמת'ע און רוחניות'דיגע זאכן דארף דער מענטש אריינלייגן זיינע כוחות.