פרק א' אין קהלת איז די גרויסע פתיחה צו דער שאלה פון תכלית: וואס בלייבט פונעם מענטש פון זיין גאנצן עמל אויף דער וועלט. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף צוויי צענטראלע פסוקים - "מה יתרון לאדם בכל עמלו שיעמול תחת השמש" און "דור הולך ודור בא והארץ לעולם עומדת" - און מיר וועלן זען ווי אזוי עס טייטשן זיי אויס דער תרגום, די מדרשים, רש"י, דער אלשיך, דער מלבי"ם, דער רמב"ן און נאך, ביז צום גרויסן יסוד: די תכלית קען זיך נישט געפינען אינעם זאך אליין.
מַה־יִּתְרוֹן לָאָדָם בְּכָל־עֲמָלוֹ שֶׁיַּעֲמֹל תַּחַת הַשָּׁמֶשׁ׃ - וואס פאר א יתרון האט דער מענטש אין זיין גאנצן עמל וואס ער מוטשעט זיך אונטער דער זון.
דער תרגום טייטשט: וואס פאר א יתרון האט דער מענטש נאכדעם וואס צום סוף שטארבט ער, פון זיין גאנצער פלאג וואס ער האט געארבעט אונטער דער זון אויף דער וועלט? וואס בלייבט דיר פון דעם אלעם? און דער תרגום לייגט צו: נאר צו עוסק זיין אין תורה און באקומען א גאנצן שכר אויף יענער וועלט פארן אדון העולם. פונקט ווי יענער שועל וואס איז אריין אין כרם - הונגעריק בין איך אריין, הונגעריק בין איך ארויס. וואס האט דיר דער כרם געגעבן? אבער אויב האסטו גענומען פון אינעווייניג אינעם כרם און ארויסגעווארפן טרויבן אינדרויסן, ווען דו ביסט ארויסגעגאנגען האסטו וואס צו עסן. אזוי אויך דער מענטש ווען ער קומט אהער: וואס פאר א יתרון האט ער, אויב צום סוף וועט ער שטארבן? נאר דאס וואס ער שיקט אריבער אהין, צום עולם האמת. דערפאר דער עמל "תחת השמש", דא אין דער גשמיות'דיגער וועלט, איז דערין נישטא קיין שום יתרון. אבער "מעל השמש" - הויך העכער הויך, עולם האמת, דער נצח - דארט איז יא פאראן א יתרון. תחת השמש, אלעס וואס דו וועסט דא הארעווען וועסטו דא איבערלאזן.
דער מדרש פרעגט ווען האט שלמה געזאגט דעם פסוק, און ענטפערט: אין דער שעה וואס אשמדאי האט אראפגעשטויסן שלמה'ן פון זיין בענקל פיר הונדערט פרסה. עס איז באקאנט די מעשה אז אשמדאי האט געגעבן א זעץ שלמה המלך און אים דערווייטערט פיר הונדערט פרסאות פון זיין בענקל, ווי עס ווערט געברענגט אין דער גמרא אין גיטין ס"ח. אויף יענער שעה האט שלמה געזאגט: "מה יתרון לאדם בכל עמלו" - קוק וויפיל איך האב געהארעוועט, וויפיל איך האב געטרייט, וויפיל איך האב זיך געמוטשעט, און וואס איז מיר פון דעם אלעם געבליבן? דא בין איך ווי אן ארימער און הילפלאזער וואנדערער וואס דרייט זיך פון שטוב צו שטוב, איינער גיט מיר א סעודת ירק און א צווייטער גיט מיר פעטע גענז, און וואס בלייבט מיר פון מיין גאנצער פלאג וואס איך האב געארבעט.
דער מדרש איז מדייק אינעם לשון: מען קען מיינען אז אפילו אין עמלה של תורה זאגט מען "בכל עמלו"? דעריבער שטייט "עמלו" - זיין אייגענער עמל. עס שטייט נישט "בכל עמל", נאר "בכל עמלו". דער טייטש דערפון איז: אין זיין עמל, וואס איז נישט קיין עמל פון א מצוה, איז נישטא קיין תועלת; אבער אינעם עמל פונעם קודשא בריך הוא, אין עמלה של תורה, וואס דאס איז דער אמת'ער עמל - זיכער אז עס איז פאראן א יתרון.
און אזוי אויך ווייטער אינעם פסוק: "שיעמול תחת השמש". זאגט די גמרא אין שבת דף ל': אין אן עמל וואס איז אונטער דער זון איז דא וואס ער האט נישט קיין יתרון, אבער אין אן עמל וואס איז פריער פאר דער זון האט ער יא. און וואס איז געווען פריער פאר דער זון? די הייליגע תורה, וואס איז געווען ניין הונדערט און זיבעציג דורות איידער די וועלט איז באשאפן געווארן. דאס איז דער עמל בתורה.
רש"י טייטשט "מה יתרון" - וואס פאר א שכר און איבערבלייב, דאס הייסט וואס פאר א רווח, האט דער מענטש אין זיין עמל. און רש"י לייגט צו א וויכטיגן דיוק: דאס ווארט "תחת" מיינט דא נישט קיין פלאץ, ווי מען זאגט דער בענקל איז אונטערן טיש, נאר עס מיינט תמורה, ווי "פלוני תחת פלוני" אדער "ויעש תחת יצחק" - תחת מיינט אנשטאט. אויב אזוי, "תחת השמש" מיינט אנשטאט דער זון. און וואס איז די זון? א משל אויף דער תורה, ווי עס שטייט "כי נר מצוה ותורה אור", און די תורה איז א בחינה פון אן אייגענער ליכטיגקייט און ווערט פארגליכן צו דער זון. קומט אויס אז יעדע פלאג מיט וואס דער מענטש בייט אויף דאס עוסק זיין אין דער תורה - וואס פאר א שכר איז פאראן דערין, וואס פאר א יתרון איז פאראן אין א זאך וואס קומט אנשטאט דער זון, אנשטאט דער תורה אליין?
דער אמרי שפר ערקלערט: ווען מען רעדט פון א יתרון, איז דאס אלעמאל איין זאך קעגן אן אנדערער. מען זאגט אז גאלד האט א יתרון איבער זילבער, זילבער איבער קופער, קופער איבער אייזן אדער בליי. שטענדיג איז דער יתרון א הגדרה פון וואס איינס איז מער פון זיין חבר. אזוי אויך בנוגע דעם יחס צווישן דער פעולה און איר תכלית: שטענדיג איז דער יתרון פונעם תכלית איבער דער פעולה, ווייל די פעולה איז דאך בלויז אן הכשר און א מיטל פארן תכלית. צום ביישפיל, א מענטש וויל זיין ביי א חתונה, און דערפאר פארט ער אויפן אויטאבוס. איז דען די נסיעה די תכלית? ניין, זי איז די פעולה, און זי איז כולו געמאכט פארן תכלית. און וויבאלד די גאנצע פעולה איז געטאן געווארן צוליב דעם תכלית, קען מען זיך גארנישט פארשטעלן צו זאגן אז די פעולה איז וויכטיגער פונעם תכלית. שטענדיג איז דער תכלית די העכערע און שענערע זאך, און פאר איר ווערט די פעולה געטאן.
מען דערציילט אַז אין די צײַטן פֿונעם חפץ חיים איז געווען אַ מענטש וואָס מען האָט אים גערופֿן אברמ'לע צמציק. ער איז געווען דער שוטה פֿונעם שטעטל, און אַפֿילו דאָס וואָרט "צוואַנציק" האָט ער נישט געקענט אַרויסזאָגן, נאָר פֿלעגט זאָגן "צמציק". איין מאָל איז אברמ'לע פֿאַרשוווּנדן געוואָרן. מען האָט אים אָנגעהויבן זוכן אין די אַרומיקע שטעטלעך, נעבעך, גיי ווייס וואָס עס איז מיט אים געשען, אפֿשר איז ער אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ גרוב; ער איז דאָך נישט געווען בײַ זיך, און אַלע זענען געווען אין גרויס דרוק. נאָך אַ וואָך מיט אַ האַלב באַווײַזט זיך אברמ'לע אין שטעטל. אַלע האָבן אים אַרומגערינגלט: וווּ ביסטו פֿאַרשוווּנדן געוואָרן? וואָס האָסטו געטאָן? וווּהין ביסטו געגאַנגען? עס זענען דאָ צוויי גירסאות אויף זײַן ענטפֿער: טייל זאָגן אַז מען האָט געעפֿנט אַ פֿאַבריק פֿון טאַבאַק אין גראָדנע, און פֿאַר ווער עס קומט אַהין האָט מען צוגעזאָגט אַ "שמעק טאַבאַק" אומזיסט; און טייל זאָגן אַז ער האָט געזאָגט: דאָ בעט איך טאַבאַק און קיינער גיט מיר נישט, האָב איך געטראַכט אַז אין גראָדנע וועט מען מיר יאָ געבן. ווי אַזוי עס זאָל נישט זײַן, ער איז געגאַנגען אַהין עטלעכע טעג און צוריק עטלעכע טעג, אַ וואָך מיט אַ האַלב פֿון אַ וועג - צוליב אַ שמעק טאַבאַק. יעדער האָט אָנגעהויבן לאַכן, דאָס איז געווען דאָס געלעכטער פֿונעם גאַנצן שטעטל.
דער איינציקער וואָס האָט נישט געלאַכט איז געווען דער חפץ חיים. ווען ער האָט דאָס געהערט, האָט ער אויסגעבראָכן אין אַ געוויין. מען האָט אים געפֿרעגט: פֿאַרוואָס וויינט דער רבי? האָט ער זיי געזאָגט: מיר וועלן דאָך אָנקומען אויף דער עולם האמת, און מען וועט מיר זאָגן - ווייסטו וואָס דער מרחק איז פֿון דאַנען קיין גראָדנע? אַ מהלך פֿון עטלעכע טעג. אָבער דער מרחק פֿון עולם האמת ביז אַהער? די גמרא זאָגט דאָך אַז פֿון איין עולם צום צווייטן, פֿון וילון ביז אַן אַנדער רקיע, איז אַ מהלך פֿון פֿינף הונדערט יאָר, און צוצוקומען צו דער מציאות פֿונעם עולם העליון איז אַ מהלך פֿון טויזנטער יאָרן. און מען וועט אונדז פֿרעגן: דעם גאַנצן לאַנגן וועג ביסטו געגאַנגען פֿאַר נאָך אַ שטיקל פֿלייש? פֿאַר נאָך אַ תאוה? פֿאַר נאָך אַ הנאה? פֿאַר אַ שמעק טאַבאַק? מײַנע ליבע ברידער, מען וועט פֿון אונדז לאַכן אויבן אין הימל! דאָס האָט דער חפץ חיים געהערט און אָנגעהויבן וויינען.
דעם זעלבן יסוד דאַרפֿן מיר פֿאַרשטיין: ווען אַ מענטש גייט און גייט, מוז די תכלית זײַן וויכטיקער און פֿיל העכער פֿון דער פעולה אַליין. עס קען נישט זײַן אַז מען זאָל גיין עטלעכע טעג ווען די תכלית איז אַ שמעק טאַבאַק, וואָס דעמאָלט איז דער גאַנג און די טרחה פֿיל גרעסער אָן קיין שום פֿאַרגלײַך פֿונעם רעזולטאַט. דעריבער, זאָגט דער אמרי שפר, ווען מיר זעען אַ מענטש וואָס האָט עוסק געווען און געפּלאָגט פֿיל יאָרן צו בויען אַ הויז און האָט עס געענדיקט, זאָגט מען: דאָס איז "יתרון עמלו". דאָס הייסט, דאָס איז די תכלית - סוף כל סוף האָב איך אַ הויז. ווען מען קוקט אויפֿן עמל קעגן דעם רעזולטאַט, רופֿט מען דעם רעזולטאַט "יתרון עמלו": דערפֿאַר האָט ער זיך געמוטשעט, דאָס איז די תכלית.
אָבער אויב מיר קוקן אויף אַן אַלגעמיינעם אופֿן אויף דער גאַנצער וועלט, קען מען דען אָנרופֿן דאָס בויען אַ הויז אַ "תכלית"? דאָ ברענגט דער מלבי"ם אין שירי הנפש, זײַן ביאור אויף שיר השירים, וואָס מיר האָבן שוין געלערנט, אַ משל. אַ מענטש האָט ליב געלט - פֿאַרוואָס? כּדי צו קויפֿן פֿלייש און ווײַן. דער יתרון ליגט דאָך אינעם פֿלייש און ווײַן, ווײַל דאָס געלט איז בלויז אַ פעולה און אַ כּלי צו דעם. איז מען אָנגעקומען צו פֿלייש און ווײַן - און וואָס איז זייער תכלית? צו שטאַרקן דעם גוף. אויב אַזוי איז דאָס שטאַרקן דעם גוף די תכלית קעגן דעם פֿלייש און ווײַן. און אַז דו האָסט געשטאַרקט דײַן גוף, וואָס האָסטו פֿאַרדינט? דו האָסט אַ שטאַרקן גוף - און וואָס קומט דיר אַרויס פֿון דעם? איך וועל לעבן לאַנגע יאָרן. אויב אַזוי זענען די לאַנגע יאָרן די תכלית פֿאַר וואָס מען האָט געגעסן דאָס פֿלייש און געטרונקען דעם ווײַן, און זיי זענען אַ גרעסערע תכלית פֿונעם עצם שטאַרקן דעם גוף, וואָס דאָס שטאַרקן דעם גוף איז בלויז כּדי מאריך ימים צו זײַן.
און איצט, זאָגט דער מלבי"ם, האָסטו געלעבט לאַנגע יאָרן - וואָס איז די תכלית? וווּהין פֿירן דיך די לאַנגע יאָרן? אַדרבה, פֿאַרשטיי אַז דו ביסט צוריקגעקומען צום אָנהייב פֿונעם קרײַז: אויב דו לעבסט לאַנגע יאָרן, דאַרפֿסטו מער געלט כּדי צו קויפֿן מער פֿלייש און ווײַן, כּדי צו שטאַרקן דײַן גוף נאָך מער, כּדי צו קענען ווײַטער לעבן. דאָס איז אַן אומאויפֿהערלעכער ראָד וואָס מען דערגרייכט אין אים קיינמאָל נישט קיין תכלית, און עס איז נישטאָ אין אים קיין ענדע - מען גייט תמיד ווײַטער און ווײַטער. און גענוי אַזוי איז מיט אַ מענטש וואָס מען פֿרעגט אים פֿאַרוואָס ער אַרבעט, און ער ענטפֿערט: כּדי צו האָבן פרנסה. און פֿאַרוואָס דאַרף מען פרנסה? אַ מענטש מוז לעבן פֿון עפּעס, מען דאַרף עסן. און פֿאַרוואָס עסטו? כּדי איך זאָל האָבן כּוח. און כּוח צו וואָס? קען דען אַ מענטש אַרבעטן אָן קיין כּוח? קומט דאָך אויס אַז דו עסט כּדי צו אַרבעטן, און דו אַרבעטסט כּדי צו עסן.
צו וואָס איז דאָס ענלעך? צו אַ מענטש וואָס קומט ווײַזן פֿאַר יעדן אַן המצאה: אַ מאַשין וואָס מאַכט עלעקטריציטעט און טשאַרדזשירט אָן אַ באַטעריע. און די מאַשין אַליין דאַרף נישט קיין שום פֿרעמדע קראַפֿט - פֿונעם כּוח פֿון דער באַטעריע וואָס זי האָט אַליין אָנגעלאָדן, דרייט זי זיך ווײַטער און שאַפֿט נאָך עלעקטריציטעט. פֿאַר וואָס? כּדי אָנצולאָדן די באַטעריע. און פֿאַר וואָס דאָס? כּדי צו דרייען דעם מאָטאָר. און פֿאַר וואָס? כּדי ער זאָל אָנלאָדן די באַטעריע. אַזאַ אויפֿפֿינדער וואָלט מען דאָך אַוועקגעפֿירט אין משוגעים-הויז: זאָג נאָר, וואָס ברענגט אַרויס די מאַשין? וואָס גיט זי? זי גיט אַ מאַשין וואָס לאָדט אָן אַ באַטעריע, וואָס טרײַבט די מאַשין, כּדי זי זאָל ווײַטער אָנלאָדן די באַטעריע. און פּונקט אַזוי זעט אויס דאָס לעבן פֿונעם מענטש.
אויף דעם זאָגט דער פּסוק: מה יתרון לאדם בכל עמלו שיעמול תחת השמש? יעדע תכלית דאָ איז דאָך בלויז אַ סיבה פֿאַר עפּעס אַנדערש, און אויב אַזוי, וואָס פֿאַר אַ יתרון האָט דאָס איבער יענעם? קומט אויס אַז דאָ, אין די גשמיות'דיקע לעבן, קומט דער מענטש קיינמאָל נישט אָן צו אַ רעזולטאַט וואָס מען קען זאָגן אויף דעם: אָט איז דער יתרון, אָט בין איך אָנגעקומען צו דער תכלית. ווײַל תמיד ברענגט די תכלית צוריק צום אָנהייב־פּונקט און עס חזר'ט זיך איבער פֿונאָסנײַ. איז דאָך מוכח אַז די תכלית געפֿינט זיך נישט תחת השמש, נאָר מחוץ לשמש.
און דאָס איז אַ קלאָרער כּלל און יסוד: תמיד געפֿינט זיך די תכלית מחוץ צו דער זאַך אַליין, און נישט אינעם עצם זאַך. ווען איך האָב אַ גלאָז, איז די תכלית אַז איך זאָל טרינקען, און נישט דאָס גלאָז מצד זיך; דאָס גלאָז איז נישט קיין תכלית נאָר אַ כּלי מיט וואָס צו טרינקען. און אַזוי איז מיט יעדע זאַך אין דער בריאה: דער אויטאָ איז נישט קיין תכלית, נאָר אַ כּלי כּדי איך זאָל אָנקומען פֿון איין אָרט צום צווייטן. יעדע זאַך וואָס דער מענטש פֿאַרמאָגט, מוז זײַן תכלית זײַן מחוץ צו איר, און זי אַליין איז בלויז אַ כּלי פֿאַר דער תכלית. און אויב אַזוי, דער מענטש אַליין - וואָס פֿאַר אַ יתרון האָט ער אין אַלע זײַנע מעשים דאָ? עס מוז דאָך זײַן אַז די תכלית געפֿינט זיך מחוץ צו דער מציאות פֿון דער וועלט, און דערפֿאַר איז זי נישט "תחת השמש". אויב מען בלײַבט דאָ, איז מען נישט מער ווי אַ מאַשין וואָס לאָדט אָן זיך אַליין. עס מוז זײַן אַז די תכלית איז העכער פֿון דער זון, אויסער דער וועלט, אין דער רוחניות'דיקער מציאות.
דער קול אפרים ערקלערט אז דא קומט שלמה המלך מפרש זיין דעם יסוד וואס ער האט פריער אוועקגעשטעלט. שלמה קומט דאך דיר זאגן אז הבל הבלים - דער גרעסטער הבל פון אלע הבלים - איז צו זאגן אז אלעס איז הבל, ווייל דאס איז דאך נישט ריכטיג: דער מענטש האט א תכלית וואס איז עבודת השם, און די וועלט האט א תכלית. און יעצט ערקלערט ער: אפילו אויב דאס גאנצע לעבן פונעם מענטש תחת השמש איז פול מיט עמל, און מ'קען דערפון נישט אנטלויפן, ווייל יעדער מענטש האט דאס וואס מ'האט אויף אים נגזר געווען מן השמים, און די זאך זעט אויס ווי הבל - וואס האט מיר געגעבן די ארבעט וואס איך האב געארבעט מיט א חודש צוריק, מיט א יאר צוריק, מיט צוויי צענדליג יאר צוריק, וואס האב איך פון דעם אלעם מיטגענומען? - פונדעסטוועגן קומט ער דיר לערנען: אויב ס'וועט זיך געפינען א יתרון אין זיין גאנצן עמל, דעמאלט בארעכטיגט דער ציל די מיטלען און אלעס איז געווען כדאי. און דער יתרון דארף קומען פון אינדרויסן. דערפאר זאגט ער: מה יתרון לאדם בכל עמלו שיעמול תחת השמש - אין דעם אליין איז נישטא קיין יתרון; אבער אויב דאס אלעס האסטו געברענגט כדי צוצוקומען צו רוחניות, כדי צוצוקומען צו עבודת השם - דא ביסטו באמת אנגעקומען צו א יתרון. און אויב ביסטו נאר אנגעקומען צו א גשמיות'דיגן יתרון, איז דאס נישט קיין יתרון און נישט קיין תועלת. און דאס וועלן מיר זען ווייטער אין די ווערטער פון שלמה אויף א מער מפורש'דיגן אופן.
דער מעם לועז ברענגט בשם דעם קול יעקב אז באמת איז יא דא א יתרון פאר דער וועלט ווען א מענטש פלאגט זיך תחת השמש. און דאס איז לויט ווי דער רמב"ם שרייבט: אלמלא המשוגעים וואלט די וועלט נישט עקזיסטירט. וואס אויב דער מענטש וואלט געווען א בר דעת, וואלט ער דאך נישט אינוועסטירט זיין צייט אין א בנין וואס וועט שטיין צוויי הונדערט יאר, אין דער צייט וואס ער אליין גייט באלד פארלאזן די וועלט. זאגט דער רמב"ם: ער איז א משוגע. אבער ס'איז גוט אז ס'זענען דא אזעלכע משוגעים, וואס אן זיי וואלט קיין מענטש נישט געבויט קיין שום זאך וואס זאל בלייבן שטיין, ווייל ער וועט דאך זאגן ממילא גיי איך באלד אוועק פון דאנעט. קומט אויס אז ס'איז פארהאן אין דער וועלט משוגעים וואס בויען זאכן אויף הונדערטער יארן, און אין זייער זכות, אין גענזנפיסלעך, שטייט די וועלט - אבער פארגעס נישט אז ער הייסט נאך אלץ א משוגע. קומט אלזא אויס אז פארן מענטש אליין איז נישטא קיין יתרון, אבער פאר דער וועלט איז יא דא א יתרון. אזוי ווי יענער וואס האט געפלאנצט א באקסער בוים: ער וועט שוין דערפון נישט געניסן, אבער זיינע אייניקלעך וועלן געניסן. דאס איז וואס ער זאגט: וואספארא תוספת האט דער מענטש אליין פון זיין עמל וואס ער האט געארבעט תחת השמש? טאקע ס'איז נוצלעך פאר אנדערע און נוצלעך פאר דער וועלט, אבער פאר דיר, וואס איז דער יתרון, וואס בלייבט דיר פון דעם אלעם? און דער קול יעקב לייגט צו: ס'איז דא א בעל מלאכה וואס זיין גאנצער עמל איז בלויז פארן שטיקל ברויט - ער פלאגט זיך היינט, און מיטן געלט וואס ער באקומט גייט ער און קויפט עסן, און לאזט זיך גארנישט איבער אויפן עתיד. אזוי זענען די ענינים פונעם מענטש אויף דער וועלט: אלעס האסטו איבערגעלאזט דא, און סוף כל סוף איז דער מענטש אוועקגעפארן צו זיין בית עולמו און אלעס דא איבערגעלאזט. טא מה יתרון לאדם בכל עמלו שיעמול תחת השמש?
דער מעם לועז ברענגט בשם משמרת אליעזר א קשיא אינעם דקדוק הלשון: פארוואס האט ער אנגעהויבן אויף לשון הוה - "בכל עמלו" - און איז אריבער צו לשון עתיד - "שיעמול"? ער וואלט דאך געדארפט זאגן "בכל עמלו שעמל תחת השמש", אלעס אין איין לשון. און ער ערקלערט מיט א משל: א מענטש וואס עפנט א געשעפט אדער א בית מסחר, און זעט אין א געוויסער תקופה הפסדים, לייגט ער עס אן אויפן מיתון, אויף שטייערן וואס מ'האט ארויפגעלייגט, אויף א תקופה פון מלחמה און אויף פארשידענע סיבות. אבער אויב צוואנציג יאר ליידט דאס געשעפט שאדנס, דרייסיג יאר איז דאס געשעפט אין הפסדים - און די כוונה איז צו איינעם וואס פארלירט באמת, נישט צו די וואס האבן ליב צו קרעכצן. מ'דערציילט אז די ישראלים האבן ליב צו קרעכצן: גלייב מיר איך פארדין נישט, גלייב מיר איך האב נאר הוצאות פון דעם געשעפט. איז געווען איינער וואס האט געהאלטן א בעקעריי און פלעגט ליב האבן צו וויינען: גלייב מיר, פון דער היים האלט איך אויס די בעקעריי, איך ברענג געלט פון דער היים. האט מען אים געפרעגט: אויב אזוי, ווי אזוי האלטסטו זיך אויס יארן לאנג אויב דו פארדינסט נישט? האט ער געזאגט: גלייב מיר, בלויז פון דער איין וואך פסח ווען איך בין פארמאכט, נאר פון דעם לעב איך, אנדערש וואלט איך נישט איבערגעלעבט. עניוועי, ס'מאכן זיך מצבים ווען א געשעפט גייט נישט, און ווי לאנג קענסטו עס שלעפן? ס'איז קלאר אז א מענטש מאכט א חשבון פון שכר און הפסד און קומט צום באשלוס: איך גיי נישט ווייטער אויסגעבן מיינע שפאר-געלטער אויף א געשעפט וואס ברענגט גארנישט.
און דער נמשל: דער יצר הרע רעדט איין דעם מענטש יעדן טאג, יעדן יאר, צענדליגער יארן, און אזוי גייען אדורך זיינע יארן אין די ענינים פון עולם הזה, און ער זעט אז ס'בלייבט אים פון דעם גארנישט. פון די הנאות פונעם פארגאנגענעם יאר און פונעם פארגאנגענעם יארצענדלינג - וואס איז דיר היינט געבליבן? קען דען זיין אז א מענטש זאל ווייטער אריינלייגן אינעם געשעפט פונעם יצר הרע ווען ער זעט אז ס'איז א דורכגעפאלענע זאך? וואס האב איך דערפון פארדינט, וואס האט מיר דאס געגעבן? אבער ווידעראום, אויב וואלט איך אינוועסטירט אין רוחניות - הקרן קיימת לו לעולם הבא, און דאס איז נצח נצחים, דא איז פארהאן א יתרון. און דאס איז דער דיוק: "מה יתרון לאדם בכל עמלו" - מאך א חשבון הנפש אויפן גאנצן עמל וואס איז געווען, און אויב דו זעסט אז אין סך-הכל איז דיר גארנישט ארויסגעקומען, פארוואס גייסטו ווייטער אן אז דו זאלסט "שיעמול תחת השמש"? פארוואס ווייטער אינוועסטירן אין דעם דורכגעפאלענעם געשעפט? דו האסט דאך געדארפט טוישן דעם ריכטונג און אנפאנגען צו אינוועסטירן אין רוחניות, אין א געשעפט וואס ברענגט פיל מער פירות. פון דעם שטאמט דער שינוי פון לשון עבר און הוה צו לשון עתיד.
דּוֹר הֹלֵךְ וְדוֹר בָּא וְהָאָרֶץ לְעוֹלָם עֹמָדֶת׃ - א דור גייט און א דור קומט, און די ערד שטייט אויף אייביג.
דער תרגום זאגט: שלמה המלך האט געזאגט ברוח נבואה, דער גוטער דור פון צדיקים גייט אוועק פון דער וועלט צוליב די זינד פונעם שלעכטן דור פון רשעים וואס זענען עתיד צו קומען נאך זיי. דער קדוש ברוך הוא נעמט צו דעם צדיק כדי ער זאל נישט צוקוקן די רשעות פונעם רשע, ער זאל נישט זען און נישט ליידן צוליב די מעשים פונעם רשע. "והארץ", פאר לעולמי עולמים שטייט די ערד גרייט אויסצושטיין די פורענות וואס קומט אויף דער וועלט צוליב די זינד פון בני אדם - צום סוף וועלן זיי באקומען זייער שטראף, און די ערד שטייט גרייט צו דערטראגן זייערע חטאים און די פורענות וואס וועט קומען צוליב זייערע מעשים.
די פסיקתא זוטרתא, וואס ווערט אנגערופן מדרש לקח טוב, איז דער מדרש פון רבי טוביה בן אליעזר, וואס האט געלעבט מיט בערך ניין הונדערט יאר צוריק. אין דער אמת'ן זענען דאס מדרשים מלוקטים וואס ער האט צוזאמגעברענגט צוזאמען מיט אייגענע הוספות. און דער גרויסער יתרון פון ליקוטי מדרשים איז: אסאך מדרשים זענען פארלוירן געגאנגען פון אונז און ס'איז פון זיי נישט פארבליבן נאר שרידים, און ווען די קדמונים האבן צוזאמגעקליבן די מדרשים, איז אין זייער זכות וואס מיר ווייסן בכלל אז אזעלכע מדרשים האבן עקזיסטירט. צום ביישפיל, ס'איז פאראן א מדרש אז דער שטיין וואס האט זיך איינגעזונקען אינעם שטערן פון גלית האט געהאט אן אפמאך מיטן אייזן, און צוליב דעם מאכט מען א ברית מילה מיט אייזן און נישט מיט א צור. א שיינער מדרש, ציטירט אין די ווערטער פון די קדמונים, אבער ווער ס'וועט עפענען מדרש רבה, מדרש תנחומא און אלע מדרשים - וועט עס נישט געפינען. ס'איז אונז פארבליבן בלויז אין זכות פון די וואס האבן עס ציטירט. אגב, פילע מדרשים זענען געווען ציטירט און מ'האט נישט געוואוסט זייער מקור, ביז שפעטער ווען די תימנ'ע אידן זענען געקומען מיטן מדרש הגדול, האט מען געזען אז דארט איז זייער מקור. אבער אין די אנדערע לענדער, וואו ס'איז געווען שמדות און גזירות פון פארברענען ספרים, זענען די מדרשים נעלם געווארן. ס'איז באקאנט אז אסאך ספרים זענען פארלוירן געגאנגען: ס'איז געווען א ירושלמי אויף קדשים, און מיר האבן ציטאטן פון די ראשונים און מפרשים אויף דעם, אבער ס'איז נישט פארהאן ביי אונז. ס'איז אמאל געווען איינער וואס האט פרובירט צו פעלשן און באהויפטן אז ער האט געפונען דעם ירושלמי אויף קדשים, און שפעטער איז אויפגעוויזן געווארן דער זיוף. ס'זענען דא ספרים וואס מיר ווייסן קלאר אז זיי זענען געווען און זענען פארלוירן געגאנגען.
און אזוי שרייבט ער דארט: "דור הולך ודור בא" - דאס לערנט אונז אז לעתיד לבוא וועלן די מתים אויפשטיין אזוי ווי זיי זענען געשטאנען בשעת זייער מיתה. און מיר וועלן פריער מקדים זיין די קשיא וואס יעדער פרעגט: לויטן סדר העולם וואלט געדארפט שטיין "דור בא ודור הולך" - קודם ווערט מען געבוירן און דערנאך שטארבט מען, טא פארוואס הייבט ער אן מיט דעם וואס גייט אוועק? דעריבער ערקלערט דער מדרש אז דער פסוק קומט אונז לערנען אז לעתיד לבוא וועלן די מתים אויפשטיין אזוי ווי זיי זענען געשטאנען בשעת זייער מיתה: חיגר עומד חיגר, סומא עומד סומא, שנאמר דור הולך ודור בא - כדרך שהולך כך בא, אזוי ווי ער גייט, אזוי קומט ער. און פארוואס? שלא יהיו אומרים אחרים המית ואחרים החיה, נאר זיי שטייען אויף מיט זייער מום און ווערן דערנאך געהיילט. ווייל אויב זיי וואלטן אויפגעשטאנען אינגאנצן געהיילט, וואלט מען זיי נישט דערקענט, און מ'וואלט געזאגט: איין מינוט, דאס איז נישט פלוני, פלוני איז דאך געווען קרום, פלוני איז געווען אן אן אויג, פלוני איז געווען אן א פוס, דאס איז נישט ער. דערפאר שטעלט דער קדוש ברוך הוא פריער אויף די מתים אין זייער פריערדיגן מצב, און ערשט דערנאך היילט ער זיי אויס. דאס איז "דור הולך": כדרך וואס דער דור גייט אוועק, פונקט אין דער זעלבער צורה קומט ער צוריק, נאך אן קיין רפואה.
אינעם מדרש רבה ווערט געברענגט: "דור הולך ודור בא" - זאל זיין אין דיינע אויגן יעדער דור וואס קומט אין דיינע טעג, און יעדער חכם וואס איז אין דיינע טעג, אזוי ווי דער דור וואס איז אוועקגעגאנגען און ווי די פריערדיגע חכמים וואס זענען געווען פאר דיר. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט "ובאת אל הכהנים הלוים ואל השופט אשר יהיה בימים ההם". און וואס לערנט אונז דער פסוק מיט "אשר יהיה בימים ההם" - צי קען איך דען גיין צו א שופט פון אנדערע צייטן? איך האב דאך נאר דעם שופט פון מיינע טעג, צו וואס פעלט אויס דאס צו באטאנען? נאר דיר צו לערנען, אז דער שופט וואס איז אין דיין דור, איז אין זיין צייט פונקט ווי דער שופט וואס איז געווען אין די צייטן פון די ראשונים.
און דער טעם דערפון איז, אזוי ווי שלמה המלך זאגט ווייטער אויף א מער קלארן אופן: מענטשן האבן תמיד ליב צו זאגן "אמאל זענען געווען גרויסע לייט". ווען דער רמב"ם וואלט געווען אין אונזער דור, וואלט געווען פון וועמען צו הערן און פון וועמען מקבל צו זיין; ווען רבי חיים קנייבסקי וואלט געווען היינט מיט אונז, אויב דער חפץ חיים וואלט געלעבט אין אונזער דור, אויב דער בן איש חי - וואלט איך זיכער געטאן אלץ וואס ער הייסט; אבער היינט, וואס זאל איך אייך זאגן... און אזוי זאגט מען אין יעדן דור און דור. דעריבער זאגט דער פסוק: וויסן זאלסטו, דור הולך ודור בא - הגם דו זעסט ווי א דור גייט און א דור קומט, וויס אז דער זעלבער דור וואס גייט אוועק איז אויך דער דור וואס קומט, און יעדער חכם איז צוגעפאסט צו זיין דור. דעריבער "ובאת אל הכהנים הלוים ואל השופט אשר יהיה בימים ההם" - דער שופט וואס איז אין דיינע טעג איז דער וואס איז פאסיג פאר דיין דור. און ווער עס מיינט אז ווען מיר וואלטן געהאט דעם רמב"ם היינט וואלט זיין הנהגה געווען מער אנגענומען - הלא אין זיין לעבן האט מען דאך אויך מחולק געווען אויף אים. און מער פון דעם, האט שוין איינער געזאגט אז ווען דער רמב"ם וואלט געלעבט אין אונזער דור וואלט ער זיך געחלש'ט יעדע רגע; ער וואלט נישט געווען ביכולת צו לעבן אין דער חומריות'דיגער, מגושמ'דיגער און פארפעסטעטער מציאות פון היינטיגן דור. נאר דער הקדוש ברוך הוא, ווען ער באשאפט א מציאות, ברענגט ער דעם חכם לויטן מצב פונעם דור.
מען דערציילט אויף רבי נפתלי מראפשיץ אז ער האט געזאגט: עס שטייט אז דער הקדוש ברוך הוא האט געוויזן פאר אדם הראשון דור דור וחכמיו, דור דור ושופטיו. לכאורה, פארוואס האט ער אים געדארפט ווייזן דור דור - זאל ער אים ווייזן די חכמים, און וואס פעלט אויס אים צו ווייזן דעם דור? דעם פלוני אלמוני פונעם מארק דארף מען ווייזן פאר אדם הראשון? נאר ער האט געזאגט אויף זיך אליין: ווען מען וועט ווייזן פאר אדם הראשון דעם נפתלי, וועט ער זאגן - וואס, דעם ווייזטו מיר אלס חכם? נאך א חכם? דאס זענען די חכמי הדור? דערפאר ווייזט מען אים אויך דעם דור, און דעמאלט וועט ער זאגן: אה, אויב דאס איז דער דור, שוין, קען נפתלי אויך אנגערופן ווערן א חכם. דעריבער מוז מען אים ווייזן דור דור וחכמיו. פון דעם פארשטייסטו, אז ווען עס איז פאראן א חכם אין א דור, איז ער צוגעפאסט צום דור, און קלער נישט אז מיר דארפן חכמים פון אנדערע דורות, וואס זיי וואלטן זיכער נישט געווען צוגעפאסט פאר אונזער דור.
וואס איז די הגדרה פון א דור? דער מלבי"ם ערקלערט דאס אין זיין ספר יאיר אור, וואס איז א חיבור וואס דער מלבי"ם אליין האט מחבר געווען און דערין אויסגעשמועסט זיין מהלך; א מין ווערטערבוך וואו ער לייגט פאר די באדייטן און די חילוקים צווישן איין ווארט און דאס צווייטע (דער כרמל איז א גרויסער ליקוט וואס נעמט אויך אריין דעם יאיר אור). עס שטייט דארט דור און עת און זמן און עטליכע לשונות, וואס יעדע האט א באזונדערע משמעות, און מיר וועלן נאר נעמען דאס וואס רירט אן צו אונז. זאגט דער מלבי"ם: דער זמן ווערט פארגעשטעלט ווי א רתוקה בעלת חוליות - א רתוקה מיינט א קייט. דער זמן איז ווי א קייט וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון פילע גלידער, וואס דאס זענען די באשעפענישן וואס קומען און גייען נאכדעם וואס זיי פארענדיגן זייער וועלט: א מענטש ווערט געבוירן און א מענטש שטארבט, א מענטש ווערט געבוירן און א מענטש שטארבט. יעדער דור איז א גליד אין דער קייט. דאס לעבן פון דער וועלט פון אנפאנג ביז צום סוף איז א קייט פון פילע גלידער: אין איין גליד אברהם, אין דער צווייטער יצחק, אין דער דריטער יעקב. און ווען דער פסוק וויל אנצייכענען דעם המשך פון די דאזיגע חוליות, רעדט ער מיטן לשון "דור", און דאס איז דער אויסדרוק "דור דור".
און וואס איז דער טייטש פון "עומדת"? אויך דארט, ביים אות ע', ברענגט דער מלבי"ם עטליכע באדייטן פארן ווארט "עומד". עס איז דא עומד אינעם פשוט'ן זין - ער איז פריער געזעסן און יעצט שטייט ער; און עס איז דא עומד אין דער באדייטונג פון אפשטעלן זיין פעולה, ווי "ותעמוד מלדת", וואס מיינט נישט אז זי איז געשטאנען נאר אז זי האט אויפגעהערט צו געבערן. און עס איז דא "על עומדו" - א זאך וואס בלייבט ווי פריער, אן קיין שום ענדערונג. און דא, "והארץ לעולם עומדת", מיינט מען בכלל נישט קיין שטיין קעגן באוועגונג און פלאץ, נאר אז די ערד שטייט און בלייבט אויף אייביג עקזיסטירן. דאס איז דער באגריף פון עומדת.
רש"י ערקלערט: "דור הולך ודור בא" - אלץ וואס דער רשע פלאגט זיך און הארוועט צו דריקן און רויבן, פארנוצט ער נישט זיינע מעשים ("אינו מבלה את מעשיו"). "מבלה את מעשיו" איז אן אויסדרוק וואס מיר וועלן נאך זען ווייטער, און דער טייטש דערפון איז אז איך בין קיים און מיינע מעשים ווערן פארנוצט און צעגאנגען: ווען איך פארמאג א חפץ און איך האב אריכות ימים און דער חפץ ווערט אלט און צעריסן - דאס הייסט אז איך פארנוץ מיינע מעשים, דער חפץ וואס איז מיינע מעשים גייט אויס און איך בלייב קיים. אבער דער רשע פארנוצט נישט זיינע מעשים, ווייל דער דור גייט אוועק: ביים סוף וועסטו אוועקגיין און די דאזיגע זאך וועט דא בלייבן - קומט אויס אז די זאך האט דיך אויסגענוצט, דו ביסט אויסגעגאנגען נאך איידער דער חפץ איז פארנוצט געווארן. און אן אנדערער דור קומט און נעמט אלץ אוועק פון זיינע קינדער. הנה, זיי האבן איבערגעלאזט זייער איבערגעבליבענע פארמעגן פאר זייערע קינדער, און עס וועט קומען איינער וואס וועט דאס צורויבן פון דיינע קינדער, ווי דער ענין וואס עס שטייט "בניו ירצו דלים" - אז מען וועט זיי צודריקן און צונעמען פון זיי אלעס. און וואס האסטו פארדינט? דאס איז נאך א ביישפיל צו די ענינים פון הבל אויף דער וועלט.
"והארץ לעולם עומדת" - ווער בלייבט קיימא? די ערד. און רש"י ערקלערט אז די ערד מיינט די שפלות'דיגע ענווים, וואס בייגן זיך אונטער ביז צו דער ערד. (כמעט אין אלע דרוקן שטייט "המניעין עצמם", וואס דאס איז א וואונדערליכער לשון; מען האט נאכגעקוקט און געזען אז די ריכטיגע גירסא איז "המגיעין" אדער "מכניעין" עצמם עד לארץ.) די ענווים וואס בייגן זיך אונטער ביז צו דער ערד, אזוי ווי עס שטייט "וענווים יירשו ארץ". דו, דער רשע - דור הולך ודור בא, עס וועט גארנישט בלייבן פון דיר דא; און ווער בלייבט אויף אייביג? די ערד, דאס הייסט ווער עס מאכט זיך ווי די ערד, דער עניו וואס בייגט זיך אונטער. און דער מדרש תנחומא זאגט: אלע צדיקי ישראל ווערן אנגערופן ערד, ווי עס שטייט "ואתם תהיו לי ארץ חפץ" - און זיי זענען באמת די וואס בלייבן אויף אייביג.
דער אלשיך ערקלערט, אַז דאָ קומט דער פּסוק רעדן פֿונעם דופי און פֿאַרדאָרבנקייט פֿון די וואָס פּלאָגן זיך אין גשמיות'דיגע זאַכן, פֿון דער שפּלות פֿון דעם וואָס לייגט אַרײַן זײַן גאַנצן מציאות אין גשמיות און אין ערדישקייט. און ער ברענגט דעם מדרש שוחר טוב אויפֿן פּסוק "האויב תמו חרבות לנצח": קאָנסטאַנטינוס האָט געבויט קאָנסטאַנטינע, ראָמולוס האָט געבויט רוים, פּוליוס האָט געבויט פּוליאַ - און זיי זענען אונטערגעגאַנגען, בעת זייערע חורבות שטייען נאָך. און די כּוונה איז נישט דווקא אויף חורבות ממש, נאָר ווי רבי שאול סירירו ערקלערט, אַז זיי ווערן אַזוי אָנגערופֿן צוליב דעם וואָס זיי וועלן סוף־כּל־סוף חרובֿ ווערן. אָט זעט איר אַ בײַשפּיל ווי דער מענטש איז שוין לאַנג פֿאַרפֿאַלן געוואָרן און זײַנע ווערק עקזיסטירן נאָך: זײַנע מעשׂים מאַכן אים בלה און נישט ער מאַכט זיי בלה - ער איז פֿאַרגאַנגען און זיי שטייען נאָך. אָבער דער אייבערשטער איז דאָך חלילה נישט אַזוי, נאָר "וערים נתשת אבד זכרם המה, וה' לעולם ישב": זיי ווערן פֿאַרבײַגעגאַנגען און דער באַשעפֿער עקזיסטירט אויף אייביק, ווײַל ער יתברך איז מבלה זײַנע מעשׂים און נישט זײַנע מעשׂים זענען אים מבלה - נישט אַזוי ווי בײַ די וואָס האָבן גערופֿן בשמותם עלי אדמות, וואָס זייערע מעשׂים און זייער ערד האָבן זיי אויסגעריבן און אונטערגעבראַכט.
און דעריבער, זאָגט דער אלשיך, זאָגט קהלת אויף דעם: "דור הולך ודור בא" - ווי גרויס איז דער טעות פֿון די וואָס באַשעפֿטיקן זיך מיט ערדישע ענינים! די דאָזיקע זאַכן זענען דאָך מבלה דעם וואָס פּלאָגט זיך מיט זיי, און דער מענטש ווערט אויסגענוצט און פֿאַרגייט פֿון דעם גאַנצן עמל. און מיר זעען דאָס מיט די אייגענע אויגן - "דור הולך ודור בא", און די ערד, וואָס די לײַט פֿון די דורות האָבן געמאַכט פֿאַר זייער עיקר, זי שטייט אויף אייביק. דײַנע מעשׂים, די ערדישקייט, אַלץ וואָס דו האָסט דאָ אויפֿגעטאָן אויף דער וועלט - דאָס בלײַבט שטיין, אָבער פֿון דיר אַליין, וואָס איז געבליבן? פֿונעם מענטש בלײַבט דאָך גאָרנישט איבער! אויב אַזוי, מיט וואָס דאַרף דער מענטש זיך אָפּגעבן? בלויז מיט עבודת השם! דעמאָלט, אפֿילו ווען די ערד וועט אויסגענוצט ווערן ווי אַ קלייד און דער הימל ווי רויך וועט צעגיין, בלײַבן די נשמות פֿון די צדיקים אייביק, און זיי וועלן בלײַבן פֿאַר שטענדיק.
דער קול אפרים ערקלערט: עס שטייט נישט "דור בא ודור הולך", ווײַל דער פּסוק וויל אונדז אויפֿווײַזן אַז דער מענטש האָט נישט קיין קיום אַזוי ווי די ערד, וואָס די ערד איז נצחי ווי מיר האָבן ערקלערט. און ער ברענגט דעם פּסוק "הלא צבא לאנוש על האדמה", און דער אבן עזרא ערקלערט אַז די כּוונה איז אַז עס איז דאָ אַ געמאָסטענע צײַט פֿאַרן מענטש אויף דער ערד - דער מענטש בלײַבט דאָ נישט אויף שטענדיק. און ווי ס'איז שוין דערמאָנט געוואָרן, רופֿט מען דעם בית הקברות אָן "בית מועד לכל חי", ווײַל דאָס איז דער אָרט וווּ סוף־כּל־סוף וועלן זיך אַלע צונויפֿקומען; קיינער בלײַבט דאָ נישט אויף דער וועלט, יעדער איינער וועט דאָרט אָנקומען.
און ווען עס וואָלט געשטאַנען "דור בא ודור הולך", וואָלט מען פֿאַרשטאַנען אַז דער דור וואָס קומט איז דער זעלבער דור וואָס גייט אַוועק - מענטשן ווערן געבוירן און צום סוף שטאַרבן זיי. אָבער נישט דאָס קומט דער פּסוק אונדז צו הערן געבן. ער וויל אונדז לערנען: וויסן זאָלסטו, אַז פֿונעם דור וואָס איז אַוועק געגאַנגען געדענקט קיינער נישט קיין זכר! עס קומט אַ נײַער דור וואָס קען בכלל נישט יענעם דור, "אשר לא ידע את יוסף". דאָס איז דער טײַטש "דור הולך ודור בא". דער פּסוק קומט נישט זאָגן בלויז אַז מענטשן ווערן געבוירן און צום סוף שטאַרבן זיי - דאָס איז דאָך דער סדר העולם, וואָס איז דאָ דער חידוש? נאָר פֿאַרקערט: זאָלסט וויסן, אַז מענטשן לעבן דאָ און שטאַרבן צום סוף אָפּ, און עס קומט אַ נײַער דור וואָס פֿאַר אים האָבן די פֿריִערדיקע גאָרנישט איבערגעלאָזט אין זכּרון. די וואָס זענען אַוועק - ווער געדענקט זיי בכלל, ווער ווייסט בכלל וואָס זיי האָבן איבערגעלאָזט נאָך זיך? און פֿון דאַנען זאָל דער מענטש נעמען אַ מוסר־השׂכּל: אויף וואָס האָסטו זיך צו באַרימען, זיך צו הייבן און צו פֿילן שטאָלץ פֿאַר דעם וואָס דו האָסט אויפֿגעטאָן דאָ אויף דער וועלט? דו האָסט דאָך גאָרנישט געטאָן און גאָרנישט איבערגעלאָזט!
און ער ערקלערט, אַז עס זענען דאָ מענטשן וואָס זייער גאַנצער ציל - ספּעציעל אין דער אַלטער וועלט, אָבער אויך הײַנט - איז צו פֿאַרגרעסערן זייער נאָמען אויף דער וועלט מיט גבֿורה אָדער מיט חכמה. אלכסנדר מוקדון האָט אײַנגענומען די גאַנצע וועלט, ביז עס זענען אים מער נישט געבליבן קיין לענדער צו באַזיגן. די מלכים פֿון מצרים האָבן אויפֿגעשטעלט מאָנומענטן און געבויט ריזיקע פּיראַמידן, כּדי זיי זאָלן האָבן אַן אייביקן נאָמען. אָבער דער פּסוק קומט און זאָגט: וויסן זאָלסטו, די דאָזיקע זאַכן עקזיסטירן אפֿשר נאָך, אָבער פֿון דיר אַליין, וואָס איז געבליבן? און פּונקט אַזוי אויך הײַנט: עס איז בײַ אונדז געווען אַ פּרעמיער־מיניסטער וואָס איז געווען גרייט אַלץ אָפּצוהאַנדלען פֿאַר אַ שפּאָט־פּרײַז ווי בײַ אַן אויספֿאַרקויף, אַבי עס זאָל שטיין וועגן אים אין די היסטאָריע־ביכער אַז ער האָט געמאַכט שלום. און אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן איז געווען אַ פּרעזידענט וואָס שטייט געשריבן אין די ביכער אַז ער האָט באַקומען דעם נאָבעל־פּרעמיע פֿאַר שלום - אויף וואָס? אויף די מלחמות וואָס ער האָט אָנגעמאכט! ער האָט גאָר קיין שלום נישט געמאַכט, נאָר אָנגעזייט צרות און כאַאָס, און דער פּרעזידענט נאָך אים האָט געמוזט פֿאַרלעשן די שׂריפֿות פֿון אַלץ וואָס יענער האָט אָפּגעטאָן. אָבער וואָס קען מען טאָן - אַ נאָבעל־פּרעמיע פֿאַר שלום, ווײַל ער איז געווען אויף דער "ריכטיקער" זײַט פֿון דער מעדיע, פּונקט ווי בײַ אונדז כידוע, כאָטש אַזעלכע מענטשן זענען ווײַט פֿון ברענגען שלום. אַ מענטש וויל איבערלאָזן אַ חותם אין דער היסטאָריע, מ'זאָל הערן פֿון אים, מ'זאָל אים געדענקען ווי דער וואָס האָט אָנגעפֿירט אַן איבערקערעניש, ווי דער וואָס האָט געטאָן. אָבער צי איז דאָס די תּכלית? צי איז דאָס דער יתרון וואָס מען האָט אויף דער וועלט? סוף־כּל־סוף קומט דאָך אַ נײַער דור, און פֿונעם פֿאַרגאַנגענעם דור בלײַבט גאָרנישט איבער, מע געדענקט אים נישט און מע זעט אים נישט. און וואָס בלײַבט יאָ? "והארץ לעולם עומדת" - די ערד, די יסודות, בלײַבן אויף אייביק.
און גיט אַכט אויף עפּעס וואָס איז ממש אַ וואונדער. שלמה המלך איז דאָך געווען דער חכם מכל אדם, און דאָ האָט ער אין דער וואָר פֿאָרמולירט דאָס וואָס מען קען טויזנטער יאָרן שפּעטער מיטן נאָמען "דער געזעץ פֿון קאָנסערוואַציע פֿון מאַטעריע" (חוק שימור החומר). דעם דאָזיקן געזעץ האָט דעפֿינירט אַ וויסנשאַפֿטלער מיטן נאָמען לאַוואָאַזיע אינעם אַכצנטן יאָרהונדערט, לויט וועלכן קיין שום זאַך אויף דער וועלט ווערט נישט פֿאַרניכטעט: גאָרנישט ווערט באַשאַפֿן פֿונדאָסנײַ דורכן מענטש אָדער דורך דער נאַטור, מע קען גאָרנישט דאָ צולייגן פֿון דרויסן, און מע קען אויך גאָרנישט אַרויסנעמען פֿון דאַנען. העכסטנס גייט אַ זאַך אַריבער פֿון איין אַגראַגאַט־צושטאַנד צום צווייטן, די מאָלעקולן שטעלן זיך אויס אַנדערש, אָבער זי ווערט נישט פֿאַרשווינדן. און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: "והארץ לעולם עומדת", די יסודות בלײַבן אויף אייביק, "מה שהיה הוא שיהיה" - מע קען דאָ נישט באַשאַפֿן קיין נײַע זאַך, און מע קען פֿון דער וועלט נישט פֿאַרטיליקן דאָס וואָס געפֿינט זיך אין איר.
אויב אַזוי קומט דאָך אויס אַז דער מענטש און די בהמה זענען דאָס נידעריקסטע און מערסט מגושמ'דיגע באַשעפֿעניש דאָ, ווײַל אַלץ וואָס דו האָסט דאָ געמאַכט בלײַבט עקזיסטירן, בעת דער מענטש פֿוילט און פֿאַרגייט אין דער ערד. קומט דאָך אויס אַז די ערד, וואָס שטייט אויף אייביק, איז אין אַ פֿיל בעסערן מצבֿ ווי דער מענטש: וואָס דו האָסט געבויט און וואָס דו האָסט געטאָן בלײַבט, אָבער דער מענטש איז מער נישטאָ, און ער לאָזט דאָ איבער אַלץ וואָס ער האָט געשאַפֿן. און נאָר מען דאַרף צוגעבן: ווען מען רעדט וועגן די פֿיר יסודות - עפֿר וואָס איז דער פֿעסטער שטאָף, מים וואָס איז דער פֿליסיקייט, רוח וואָס איז די לופֿט, און אש וואָס איז בעצם אַלע מינים שטראַלונג - זאָלסטו נישט מאַכן קיין טעות און מיינען אַז די כּוונה איז צו דעם וואָס מען רופֿט הײַנט "עלעמענטן", די איבער הונדערט יסודות פֿון דער כעמיע. "יסוד" דאָ מיינט אַ פֿאָרעם פֿון עקזיסטענץ: ס'איז פֿאַראַן אַ פֿאָרעם וואָס הייסט האַרט, אַ פֿאָרעם וואָס הייסט פֿליסיק, און נישט ווי דער באַגריף "יסוד" אין דער הײַנטיקער שפּראַך.
דער רמב"ן לערנט דאָ אָפּ מיט אַ געוואַלדיקן פֿאַרשטאַנד. פֿאַרוואָס זאָגט דער פּסוק קודם דעם וואָס גייט אַוועק און ערשט דערנאָך דעם וואָס קומט אָן? זאָגט דער רמב"ן: ס'איז דאָ אַ רמז צום סוד העיבור - און די כּוונה איז צום סוד פֿון גלגול, ווײַל די פֿריִערדיקע האָבן גערופֿן גלגול מיטן נאָמען "עיבור". און דאָס איז דער מדרש פֿון רבי נחוניא בן הקנה, אַז די ווערטער פֿון שלמה המלך זענען פֿול מיט דאָפּלטער און פֿילפֿאַכיקער חכמה, און עס ווערט אַזוי אָנגערופֿן ווײַל די דורות זענען זיך מגלגל. "דור הולך ודור בא" - דער זעלבער דור וואָס איז אַוועק, ער אַליין איז דער דור וואָס קומט צוריק.
קאפיטל א' שטעלט אונז אוועק קעגנאיבער דער יסודות'דיגער פראגע: "מה יתרון לאדם בכל עמלו שיעמול תחת השמש". דער תרגום, די מדרשים און די גמרא לערנען אונז אז עס איז נישטא קיין שום יתרון נאר אינעם עמל התורה, וואס איז פריער געווען פאר דער זון; רש"י ערקלערט "תחת השמש" - תמורת השמש, יעדער עמל וואס א מענטש בייט אויף דערמיט די תורה; און דער אמרי שפר און דער מלבי"ם ווייזן אויף אז יעדער גשמיות'דיגער תכלית קערט אונז צוריק צום אנהויב-פונקט, אזוי ווי א מאשין וואס לאדנט זיך אליין אויף, און דערפאר מוז די תכלית זיין אינדרויסן פון דער וועלט - אין דער רוחניות'דיגער מציאות. און דער פסוק "דור הולך ודור בא" פירט אויס דעם בילד: דער מענטש גייט פארביי און זיינע מעשים בלייבן, זיינע מעשים פארניצן אים און ער פארניצט נישט זיינע מעשים, און ס'איז נישטא קיין זכר צום דור וואס איז אוועקגעגאנגען. דער וואס בלייבט אויף אייביג איז "הארץ" - די ענווים וואס זענען זיך מכניע ביז צו דער ערד, און די צדיקי ישראל וואס ווערן אנגערופן ארץ חפץ, וואס זייערע נשמות זענען אייביג. און פון דעם קומט דער למעשה'דיגער אויספיר: צו מאכן א חשבון נפש, אויפהערן אריינצולייגן כוחות אינעם דורכגעפאלענעם געשעפט וואס בלייבט אן קיין שום מאזן, און ענדערש אינוועסטירן אינעם פראדוצירנדיגן געשעפט וואס קרנו קיימת לעולם הבא.