מיר זײַנען אין דעם פערטן שיעור פֿון דער שלשלת־היחס, און אין מיטן פֿון דער באַשרײַבונג פֿון דעם לעבן פֿונעם אַלטן רבין. מיר הייבן הײַנט אָן מיט אַ באַשרײַבונג וועגן דעם יאָר תקכ"ז. דער רבי דערציילט אַזוי: תקכ"ז, דאָס איז געווען ווען דער אַלטער רבי איז געווען צוואַנציק און צוויי יאָר אַלט. דער לשון וואָס שטייט דאָ: "מקבל את המגידות דליאוזנא". עס איז געווען אין יענער תקופה אַ סדר וואָס איז געווען אין אַ סך שטעטלעך, עס איז געווען דער מגיד פֿון דעם שטעטל, דער וואָס איז געווען דער מנהיג פֿון דעם שטעטל, ער האָט געגעבן דברי־תורה און דאָס גלײַכן. דער אַלטער רבי האָט אויף זיך אָנגענומען צו זײַן דער מנהיג אין ליאָזנע. דאָס איז דער אָרט וואָס לויט פֿאַרשיידענע דעות איז ער אויך דאָרטן געבוירן געוואָרן אין ליאָזנע, ווי עס זעט זיך אויס פֿונעם ספֿר "התולדות" און דער דערציילונג פֿונעם לעבן פֿונעם אַלטן רבין. מסתּמא איז דעמאָלט, אין יענעם יאָר, ער נאָך נישט אַריבערגעגאַנגען צו וווינען דאָרטן אין ליאָזנע אויף אַ שטענדיקן אופֿן. ער האָט נאָך געוווינט אין וויטעבסק, אָבער נאָך אַ פּאָר יאָר האָט ער מסתּמא שוין אַריבערגעצויגן צו וווינען דאָרטן אויף אַ שטענדיקן אופֿן.
אין ליאָזנע האָבן זיי מסתּמא מסכּים געווען אים אויפֿצונעמען אַלס דעם שטענדיקן מגיד, אַפֿילו כאָטש ער איז נאָך נישט בפֿועל דאָרטן געוווינט, ווײַל זיי האָבן דערקענט זײַנע מעלות און זיי האָבן זייער געוואָלט אַז ער זאָל זײַן זייער מגיד. הגם ער איז בפֿועל נאָך נישט אַריבערגעצויגן צו וווינען ממש מיט זיי, אָבער זיי האָבן זייער זייער געוואָלט, אַזוי האָבן זיי אים אָנגענומען, און דעמאָלט איז ער געוואָרן דער מגיד אין ליאָזנע. דאָס איז געווען אין תּקכ"ז.
לאמיר גיין ווײַטער. תקל"ט, דער אַלטער רבי איז שוין געווען אין עלטער פֿון פֿינף און צוואַנציק. די לשון וואָס שטייט דאָ געשריבן: "האָט אָנגעהויבן אײַנצואָרדענען דעם שולחן ערוך". עס איז באַוווּסט אַז דער מגיד פֿון מעזריטש איז דער וואָס האָט באַפֿוילן דעם אַלטן רבין צו שרײַבן דעם שולחן ערוך. און מען דערציילט אַז די ערשטע הלכות מיט וועלכע דער אַלטער רבי האָט זיך גענומען צו שרײַבן זײַנען געווען הלכות ציצית און הלכות פסח, און די דאָזיקע הלכות האָט ער פֿאַרענדיקט אַרום תקל"ט. און די איבעריקע חלקים פֿון אורח חיים, וואָס ער האָט ווײַטער געשריבן, האָבן געדויערט נאָך אַרום צוויי יאָר. וואָס עס שטייט דאָ אין תקל"ט "האָט אָנגעהויבן אײַנצואָרדענען", דאָס הייסט אַז אין יענעם יאָר זײַנען שוין געווען גרייט לפּחות די צוויי דאָזיקע הלכות פֿון הלכות ציצית און הלכות פסח.
לאמיר וייטער גיין, תקל"ב, צוויי יאר שפעטער, שטייט שוין דער לשון "יסד שיטת חסידות חב"ד". ווען מען קוקט אין די תולדות אָדער אין די פֿאַרשיידענע רשימות, איז אַ פנים אַז עס זײַנען פֿאַראַן פֿאַרשיידענע שטאַפּלען וואָס מען קען זיי אָנצייכענען ווי דאָס יאָר פֿון פּובליקאַציע און פֿאַרשפּרייטונג פֿון דעם באַזונדערן שיטה פֿונעם אַלטן רבי'ן, וואָס דאָס קומט צום אויסדרוק אין דער עבודת התפילה אויף אַ באַזונדערן אופֿן, אין דעם לימוד פֿון די ספרי המחקר און מוסר אויפֿן דרך חב"ד. אין כלל איז געווען אַן אונטערשייד צווישן די איבעריקע תלמידים פֿונעם מגיד און דעם אַלטן רבי'ן, וואָס זייערע שיטות זײַנען אָנגערופֿן געוואָרן מלמעלה למטה, און בײַם אַלטן רבי'ן איז עס אָנגערופֿן געוואָרן מלמטה למעלה, דהיינו אַז דער איד מיט זײַנע אייגענע כוחות זאָל לערנען און זיך דערהייבן. דאָס איז געווען די שיטת חב"ד אויף אַ באַזונדערן דרך.
און פאראן צוויי וואס שרייבן צו דעם דאזיקן אנהייב פונעם יסוד פון דער חב"ד שיטה צו פריערדיקע יארן, שוין תקכ"ה אדער תקכ"ו. אבער דא באמערקט דער רבי אז ער מיינט אז דאס איז שוין געווען א שטאפל אין א מער באדייטנדיקן אופן, דעריבער באמערקט ער אז תקל"ב איז דאס יאר וואס מען באצייכנט אים אלס דאס יאר פונעם יסוד פון דער חב"ד חסידות שיטה.
וועגן יענער תקופה, האָט דער רבי דאָ צוגעגעבן אַ אינטערעסאַנטע זאַך. לאָמיר לייענען דעם לשון און דערקלערן: "אַ פּראָפּאַגאַנדע-פֿירער אַז די ייִדן וואָס וווינען אין גליל וויטעבסק זאָלן איבערטראָגן זייער וווינאָרט אויף יענער זײַט גרענעץ צו דער מדינה רוסלאַנד". וואָס איז דאָ די כוונה? בכלל, געפֿינען מיר אין די דברי ימי פֿון אונדזערע רבותינו, און מיר וועלן דאָס זען שפּעטער דאָ ווען מיר וועלן אָנקומען צום מיטעלן אַדמו"ר און דעם רבין דעם צמח צדק. און דער אמת, מיר האָבן דאָס אויך געזען פֿריִער בײַם אַלטן רבין אין די פֿריִערדיקע שורות, אַז זיי האָבן אויסגעפֿירט אַ סך פּעולות אַז ייִדן זאָלן האָבן פּרנסה, אַז ייִדן זאָלן האָבן פּרנסה בהרחבה, אַז זיי זאָלן האָבן גוטע וווינונגען, אַז זיי זאָלן האָבן גוטע באַדינגונגען. זיי האָבן זיך מיט דעם פֿיל פֿאַרנומען. מיר האָבן דאָס געזען פֿריִער אַז מיטן געלט פֿון דער "נדוניה", וואָס דער אַלטער רבי האָט באַקומען, האָט ער געמאַכט אַ פּראָפּאַגאַנדע פֿאַר ייִדן אַז זיי זאָלן זיך פֿאַרנעמען מיט דער עבֿודת האדמה.
אַצינד, האָט דער אַלטער רבי זיך נישט באַגנוגנט מיט העלפֿן און דערמוטיקן ייִדן דווקא צו אַרבעטן די ערד. ער האָט זיך זייער אַ סך אויך אינטערעסירט מיט זייער אַלגעמיינעם מצבֿ אין האַנדל, און דער אַלטער רבי איז זייער נישט צופֿרידן געווען, ער האָט נישט ליב געהאַט אַז ייִדן זאָלן נישט האָבן עפּעס אָרדנטלעכעס, עפּעס אַ פֿעסטע פּרנסה, וואָס מען רופֿט עס אַז מען דרייט זיך אַרויס אויף אַן אופֿן. נאָר ער האָט געוואָלט אַז עס זאָל זײַן זאַכן, אַז ייִדן זאָלן האָבן אַן אָרדנטלעכע פּרנסה, און ער האָט זייער זייער געטאָן אין דעם און דערלאַנגט הילף. אויך ייִדן וואָס האָבן געאַרבעט אין אַלערליי האַנטמלאָכות, מיט אַ משא ומתן באמונה, ייִדן וואָס האָבן זיך פּרנסהט פֿון זייער האָרעוואַניע, האָט ער עס זייער דערמוטיקט און זייער זייער אַרײַנגעלייגט אין דעם.
עס איז געװען אַ מנהג אין רוסלאַנד צו מאַכן אַ יריד. װאָס איז דאָס געװען אַ יריד? עס איז געװען אַ מאַרק־טאָג װאָס מען האָט עס געמאַכט אין די גרויסע שטעט, און דעמאָלט פֿלעגן קומען סוחרים װאָס פֿלעגן קומען פֿון פּוילן אָדער פֿון דײַטשלאַנד און האָבן געביטן סחורות מיט די װאָס זײַנען דאָרט געװען אין רוסלאַנד. געװײנטלעך פֿלעגט דאָס פּאַסירן צװײ מאָל אַ יאָר, און ייִדן װאָס זײַנען געװען זײער פּראָפֿעסיאָנעלע בעלי־מלאָכה, זײ פֿלעגן דאָרט אָנטײלנעמען. געװײנטלעך די אַצילים אין רוסלאַנד, די זײער רײַכע און די חשובֿע מענטשן, פֿלעגן דאָרטן קומען און קויפֿן אַלערלײ אַרבעטן און אַלערלײ מלאָכות װאָס מענטשן האָבן געמאַכט אין װעבערײַ, אין טײַערע שטײנער און גאָלדענע כּלים און זילבערנע כּלים און גלאָזערנע כּלים, אַלערלײ זאַכן װאָס ייִדן פֿלעגן מאַכן. אַ סך פֿון זײ זײַנען געװען דורך ייִדן, ניט דװקא ייִדן, אָבער אַ סך פֿון זײ זײַנען געװען ייִדן, ייִדן װאָס זײַנען געװען משפּיע געװאָרן פֿונעם אַלטן רבין, און דער אַלטער רבי האָט זײער זײער אויפֿגעמונטערט דאָס.
אצינד איז אָנגעקומען אַ מצב אַז די דאָזיקע אַצילים, מחמת זיי האָבן זייער זייער ליב געהאַט די דאָזיקע מלאכות, האָבן זיי דעמאָלט פאָרגעלייגט די פּראָפעסיאָנעלע ייִדן זיי זאָלן זיך אויפהאַלטן אין רוסלאַנד מער, זיי זאָלן ניט אַוועקפאָרן נאָכן יריד, זיי זאָלן זיך דאָרטן אויפהאַלטן מער צײַט, און זיי וועלן זיי באַצאָלן פאַר די סחורה וואָס זיי ברענגען. און דעמאָלט איז יעדעס יאָר געווען אַ מצב אַז עס האָבן זיך אַריבערגעצויגן נאָך און נאָך משפחות איבער די ברייטן פון רוסלאַנד, ווײַל זיי האָבן געהאַט פּרנסה, זיי האָבן געהאַט קונים פאַר זייער סחורה.
דאָס איז וואָס דער אַלטער רבי האָט געטאָן. חוץ דעם וואָס ער איז געווען אַ גרויסער גאון און אַ גרויסער צדיק, איז ער פשוט געווען אַ ציבור-עסקן, וואָס מען רופֿט ערשטע מדרגה אין רוסלאַנד פֿאַר כלל ישראל, כדי אַז ייִדן זאָלן האָבן אַ פּרנסה. און דאָס איז דער אַרויסהייב דאָ, אַז ער האָט געמאַכט די תעמולה אַז זיי זאָלן איבערטראָגן זייער מושבֿ צו אַ אָרט וווּ זיי זאָלן באמת האָבן אַ פּרנסה, ווײַל זיי האָבן זיך פֿאַרנומען מיט פֿאַרשיידענע מלאָכות און זיי זאָלן האָבן אַ מעגלעכקייט צו פֿאַרקויפֿן זייער סחורה.
דער לעצטער פּונקט דא, וואס מיר וועלן זיך היינט אָפּשטעלן, איז תקל"ג ביז תקל"ח. עס איז אָנגעצייכנט אַז אין די יאָרן, אויך אין דעם זענען דא פאַרשידענע גירסאות ווען מען קוקט אין די רשימות, זענען דא פאַרשידענע גירסאות אויף די יאָרן, אָבער דא שטייט געשריבן אַז דאָס איז געווען אין די יאָרן, צווישן תקל"ג און תקל"ח. וואָס האָט דער אַלטער רבי געטאן? דער יסוד פון דער ישיבה אין ליאָזנע. אין יענער צייט האָט דער אַלטער רבי דערקלערט אַז ער שטעלט אויף אַ צענטער פאַר אברכים אין ליאָזנע. מיט דער צייט זענען געקומען צענדליקער אברכים, עפּעס פערציק אברכים, און זיי זענען געקומען צו זיין אין דער ישיבה פון דעם אַלטן רבי'ן.
אין אָנהייב האָט מען געטראַכט אַז דאָס וועט זיין אַזאַ סאָרט ישיבה, אַז אין דעם טעגלעכן לערנען לערנט יעדער וואָס ער וויל, חברותות אָדער יעדער וואָס עס קומט אים, נאָר עס איז דאָ אַ כלליות'דיקע פאַרנעמונג וואָס מען לערנט לימוד חסידות. אָבער דער אַלטער רבי האָט קובע געווען סדרים אין לימוד הנגלה, זייער שטרענגע סדרים. איך וועל געבן עטלעכע דוגמאות וואָס ער האָט קובע געווען, ווי אַזוי עס וועט זיין די צורה פונעם לערנען. ער האָט קובע געווען אַז יעדן טאָג לערנט מען מינימום פיר שעה גמרא בעיון, אין חברותות לויט די כישרונות, פיר שעה אַ טאָג מינימום גמרא בעיון. צו לערנען גמרא בגרסא, מינימום אַ בלאַט אַ טאָג וואָס יעדער לערנט.
זײַן ברודער דער גאון רבי מרדכי, א ברודער פונעם אַלטן רבי'ן, ער איז געווען דער אָנגעשטעלטער אַז לכל-הפּחות צוויי מאָל אַ וואָך, אין קביעות'דיקע טעג, אין קביעות'דיקע שעה'ן, זאָל זײַן אַ צײַט וואָס אַלע אברכים זאָלן זיך פּלפּל'ן צווישן זיך אין עיון אין די זאַכן וואָס זיי לערנען. און אין תחום ההלכה אויכעט, איז געווען דער ברודער פונעם אַלטן רבי'ן, דער גאון דער מהרי"ל, ער איז געווען דער אָנגעשטעלטער אויף תחום ההלכה. וואָס איז געווען דער סדר אין תחום ההלכה? יעדן טאָג, צוויי שעה אַ טאָג פֿלעגט מען לערנען הלכה אין עיון, דאָס איז געווען איין סדר. און נאָך דעם, יעדן טאָג אַ סימן אין שולחן ערוך לויט דער התקדמות פֿונעם שולחן ערוך, נאָר אויב עס איז געווען אַ זייער לאַנגער סימן, האָט מען דאָס צעטיילט אויף צוויי.
און די בעסטע יונגעלייט פֿון דער גרופּע, מיט זיי האָט ער געגרינדעט וואָס מיר וועלן רופֿן דעם לעצטן משפּט, ווערט אָנגערופֿן מיטן נאָמען חדר ראשון, חדר ב', חדר ג'. דאָס הייסט, עס זײַנען געווען דרײַ מדרגות אין די דאָזיקע יונגעלייט, וואָס זיי זײַנען געווען פֿון די סאַמע בעסטע יונגעלייט. חדר אלף מיינט די העכסטע מדרגה, און חדר בית איז ווייניקער, און חדר גימל איז נאָך ווייניקער. אויך די וואָס זײַנען געווען אין חדר גימל זײַנען פֿאַרשטייט זיך געווען מענטשן מיט אַ זייער זייער הויכע לערן-מדרגה, און אַלץ אין נגלה, נאָך פֿאַר דער באַזונדערער שיטה פֿון חסידות וואָס דער אַלטער רבי האָט זיי דאָרט אַרײַנגעפֿירט, נאָר פּשוט אין נגלה. דאָס איז געווען אַ זייער זייער הויכע מדרגה, סײַ אין הלכה און סײַ אין גמרא, ווי מיר האָבן ביז אַהער אָנגעצייכנט.