קאפיטל ל"ה אין דברי הימים ב' שילדערט באריכות דעם גרויסן קרבן פסח וואס יאשיהו המלך האט געמאכט צוזאמען מיט זיין גאנצן פאלק. נאכדעם וואס דער פריערדיגער קאפיטל האט באשריבן דאס באנייען פונעם ברית און דאס אויסראטן פון עבודה זרה, קומט דער איצטיגער קאפיטל און לייגט פאָר די סדרי העבודה: דאס אויפשטעלן די כהנים און לוים אויף זייערע משמרות, די גניזה פונעם ארון, דאס מפריש זיין די פסחים פון די נכסים פונעם מלך און פון די שרים, דער סדר פון שחיטה און זריקה, די הכנה און דאס קאכן, און צום סוף די גרויסע עדות - "ולא נעשה פסח כמוהו בישראל מימי שמואל הנביא" (עס איז נישט געפראוועט געווארן אזא פסח אין ישראל זינט די טעג פון שמואל הנביא).
וַיַּעַשׂ יֹאשִׁיָּהוּ בִירוּשָׁלַ͏ִם פֶּסַח לַיהֹוָה וַיִּשְׁחֲטוּ הַפֶּסַח בְּאַרְבָּעָה עָשָׂר לַחֹדֶשׁ הָרִאשׁוֹן׃ - און יאשיהו האט געמאכט אין ירושלים א פסח פאר ה', און זיי האבן געשאכטן דעם פסח אינעם פערצנטן טאג פונעם ערשטן חודש.
פארוואס פעלט אויס פארן פסוק צו באטאנען "ויעש יאשיהו בירושלים פסח לה'"? ווייל אלע רשעות'דיגע מלכי יהודה האבן נישט געמאכט דעם פסח כמשפטו, דערפאר קומט דער פסוק מודיע זיין אז יאשיהו האט באנייט און מחזק געווען דעם ענין פון קרבן פסח.
און פארוואס פעלט אויס צו באטאנען "בארבעה עשר לחודש הראשון" - איז דען פאראן אן אנדער דאטום פאר פסח? ערקלערט דער מצודת דוד: ביי חזקיהו שטייט אז ער האט געמאכט דעם פסח אינעם צווייטן חודש (און מיר האבן שוין פריער געברענגט צוויי ביאורים דערין), דעריבער באטאנט דא דער פסוק אז דער פסח איז געפראוועט געווארן כמשפטו, אינעם ערשטן חודש.
וַיַּעֲמֵד הַכֹּהֲנִים עַל־מִשְׁמְרוֹתָם וַיְחַזְּקֵם לַעֲבוֹדַת בֵּית יְהֹוָה׃ - און ער האט געשטעלט די כהנים אויף זייערע משמרות, און ער האט זיי געשטארקט צו דער עבודה פון בית ה'.
יאשיהו שטעלט יעדן כהן אויף זיין משמרת, און טוט זיי מזרז זיין און מחזק זיין צו טאן די עבודה פון בית ה' כהוגן וכראוי.
וַיֹּאמֶר לַלְוִיִּם הַמְּבִינִים לְכׇל־יִשְׂרָאֵל הַקְּדוֹשִׁים לַיהֹוָה תְּנוּ אֶת־אֲרוֹן־הַקֹּדֶשׁ בַּבַּיִת אֲשֶׁר בָּנָה שְׁלֹמֹה בֶן־דָּוִיד מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל אֵין־לָכֶם מַשָּׂא בַּכָּתֵף עַתָּה עִבְדוּ אֶת־יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם וְאֵת עַמּוֹ יִשְׂרָאֵל׃ - און ער האט געזאגט צו די לוים, די פארשטענדליכע פאר גאנץ ישראל, וואס זענען געהייליגט פאר ה': לייגט דעם ארון הקודש אינעם הויז וואס שלמה דער זון פון דוד, מלך ישראל, האט געבויט, איר האט מער נישט קיין משא אויפן פלייצע; איצט דינט ה' אייער גאט, און זיין פאלק ישראל.
"הלוים המבינים" - די כוונה איז, ווי עס ווערט מבואר אין מצודת דוד, אויף די כהנים בני לוי וואס זיי לערנען אויס בינה פאר כלל ישראל.
"תנו את ארון הקודש בבית אשר בנה שלמה" - וואו איז דען דער ארון געווען ביז איצט, אז מ'דארף אים איצט אהינגעבן? דער רד"ק שרייבט אז מעגליך האט מנשה אים ארויסגענומען פון דארט ווען ער האט אריינגעברענגט דעם פסל אין בית האלקים, אבער ער וואונדערט זיך זייער דערויף: הרי מנשה האט דאך תשובה געטאן צום סוף פון זיינע טעג און האט אפגעראמט דעם סמל פון בית ה' - וואלט דאך געווען פארשטענדליך אז ער זאל דעמאלט צוריקשטעלן דעם ארון אויף זיין ארט.
נאר עס איז פאראן אן הסבר פון חז"ל, אז יאשיהו האט באפוילן צו גונז זיין דעם ארון כדי ער זאל נישט גיין אין גלות צוזאמען מיט די גולים. א שטיין איז געווען אין בית קדשי הקדשים אויף זיין מערב זייט, און אויף איר איז דער ארון געלעגן, און פאר אים די צנצנת המן און מטה אהרן. און ווען שלמה האט געבויט דעם בית המקדש, האט ער געוואוסט אז צום סוף וועט ער חרוב ווערן, און ער האט דערין געבויט א פלאץ צו גונז זיין דארט דעם ארון אונטן אין טיפע און פארדרייטע באהעלטענישן - מחילות אונטן, אז ווען מ'וועט דארפן גיין אין גלות חלילה זאל מען קענען דארט באהאלטן דעם ארון. און יענע שטיין איז געווען א דעקל פאר יענעם פלאץ. און יאשיהו האט באפוילן און מ'האט גונז געווען דעם ארון אין יענעם פלאץ וואס שלמה האט געבויט, שנאמר "תנו את ארון הקודש", און מ'האט גונז געווען צוזאמען מיט אים דעם מטה אהרן, צנצנת המן און שמן המשחה.
לויט דעם איז "בבית אשר בנה שלמה" נישט דער טייטש אינעם בית אליין, נאר אין די מחילות וואס זענען אינעם בית וואס שלמה האט געבויט. דער ארון איז געווען פאראן, און יאשיהו האט נאר באפוילן אים צו באהאלטן אין די מחילות, כדי עס זאל נישט קומען צו א מצב אז די שונאים זאלן אים רויבן, אדער אז מ'וועט דארפן גיין מיט אים אין גלות - וואס דאס איז נישט קיין כבוד פארן ארון בית ה' - אדער אז אויב זיי וועלן גיין מיט אים אין גלות וועלן די גוים קומען און אים צונעמען.
וואס איז די כוונה פונעם מלך ווען ער זאגט "אין לכם משא בכתף"? ערקלערט דער מלבי"ם: איר האט נישט קיין משא אויפן פלייצע אזוי ווי ס'איז געווען אינעם מדבר, וואס די עבודה פון די לויים איז געווען "עבודת הקודש עליהם בכתף יישאו". איצט האט איר מער נישט קיין משא אויפן פלייצע, נאר אלעס וואס איר דארפט טאן איז צו דינען דעם אויבערשטן און זיין פאלק מיט דער עבודה אינעם בית המקדש. און לכאורה איז דאס שווער - צי איז דען ערשט היינט נתחדש געווארן די זאך? מען ווייסט דאך אז שוין פון ווען זיי זענען אריין אין לאנד האבן זיי נישט געהאט קיין משא אויפן פלייצע.
דער מצודת דוד לייגט צו א ביאור: נאכדעם וואס איר וועט איצט טראגן דעם ארון אויפן פלייצע אים אנידערצולייגן אויף זיין ארט, וועט איר פון איצט און ווייטער מער נישט האבן קיין עבודה פון משא אויפן פלייצע, און איר וועט זיין פריי צו עבודת ה' ביי דער עבודה פון די קרבנות. דאס הייסט, איר האט איצט איין איינציגע פעולה, און נאכדעם וועט מער נישט זיין קיין משא.
און דער מיוחס לרש"י ערקלערט: כביכול זאגט זיי דער מלך - איר האט דאך נישט קיין שום טירחא פון משא אויפן פלייצע פון קיין שום כלי פונעם בית ה', אז איר זאלט קענען זאגן וועגן דעם אז איר זענט נישט פריי פאר עבודת ה' צוליב שווערער ארבעט ווי עס איז געווען אין מדבר, ווען די לויים האבן געטראגן דעם ארון. און וויבאלד איר האט נישט קיין משא אויפן פלייצע, וואס בלייבט אייך איבער? נאר צו דינען דעם אויבערשטן אייער גאט און זיין פאלק ישראל, מקריב צו זיין די קרבנות און צו דינען ווי עס דארף צו זיין. און דאס איז א הקדמה צו זיין בקשה: איר זענט פריי, די גאנצע צייט איז אין אייערע הענט, איר האט נישט קיין שווערע ארבעט - אויב אזוי קאנצענטרירט אייך איצט אויף דער עבודה פונעם קרבן פסח. ווייל די עבודה פונעם פסח פאר זיך איז דאך שווער: די שחיטה, דאס אפשיילן (הפשטה), רייניגן די אינגעווייד און אזוי ווייטער, אן עבודה וואס איז גארנישט פשוט.
וְהָכִינוּ לְבֵית־אֲבוֹתֵיכֶם כְּמַחְלְקוֹתֵיכֶם בִּכְתָב דָּוִיד מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל וּבְמִכְתַּב שְׁלֹמֹה בְנוֹ׃ - און גרייט אייך צו לויט אייערע בתי אבות ווי אייערע מחלקות, לויט דער שריפט פון דוד מלך ישראל און לויט דער שריפט פון זיין זון שלמה.
גרייט זיך אן, יעדער איינער צו זיין בית אבות, אזוי ווי דוד המלך האט איינגעטיילט די משמרות און דערנאך אין דער תקופה פון שלמה - לויט יענע מחלקות זאלט איר ארבעטן.
וְעִמְדוּ בַקֹּדֶשׁ לִפְלֻגּוֹת בֵּית הָאָבוֹת לַאֲחֵיכֶם בְּנֵי הָעָם וַחֲלֻקַּת בֵּית־אָב לַלְוִיִּם׃ - און שטעלט אייך אינעם מקדש לויט די אפטיילונגען פון די בתי אבות פון אייערע ברידער, די קינדער פונעם פאלק, און די חלוקה פון די בתי אבות פון די לויים.
"לפלוגות" - מלשון פלג, א חלוקה. שטייט איינגעטיילט לויט אייער חלוקה, און ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם: יעדער בית אב פון כלל ישראל זאל שטיין און קעגנאיבער אים א בית אב פון די לויים. דאס הייסט, שטעלט אייך איינע קעגן די אנדערע, ווען יעדער בית אב פון די לויים גרייט צו פארן בית אב פון ישראל וואס שטייט קעגנאיבער אים, און זיי העלפן און שטייען זיי צו דער האנט.
וְשַׁחֲטוּ הַפָּסַח וְהִתְקַדְּשׁוּ וְהָכִינוּ לַאֲחֵיכֶם לַעֲשׂוֹת כִּדְבַר־יְהֹוָה בְּיַד־מֹשֶׁה׃ - און שעכט דעם קרבן פסח, און הייליגט אייך, און גרייט צו פאר אייערע ברידער, צו טאן לויטן ווארט פון ה' דורך משה.
שעכט דעם קרבן פסח, און הייליגט אייך - דאס הייסט רייניגט זיך אויס, און מוטיגט אויך אייערע ברידער זיך אויסצורייניגן און מקריב צו זיין די קרבנות, צו טאן כדבר ה' ביד משה.
וַיָּרֶם יֹאשִׁיָּהוּ לִבְנֵי הָעָם צֹאן כְּבָשִׂים וּבְנֵי־עִזִּים הַכֹּל לַפְּסָחִים לְכׇל־הַנִּמְצָא לְמִסְפַּר שְׁלֹשִׁים אֶלֶף וּבָקָר שְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים אֵלֶּה מֵרְכוּשׁ הַמֶּלֶךְ׃ - און יאשיהו האט אפגעשיידט פאר די קינדער פונעם פאלק שאף, לעמער און ציגן-בעקלעך, אלעס פאר די קרבנות פסח פאר אלע וואס זענען דארט געווען, א צאל פון דרייסיג טויזנט, און רינדער דריי טויזנט, דאס אלעס פון דעם מלך'ס פארמעגן.
"וירם" מיינט אפגעשיידט, אזוי ווי דער לשון "תרימו" אין דער תורה. פארן גאנצן פאלק וואס האט זיך געפונען האט דער מלך אפגעשיידט שאף פאר פסחים, און די צאל איז דערגאנגען צו דרייסיג טויזנט - שאף, כבשים און עזים. און דאס רינדער-פי, וואס איז נישט כשר פאר א קרבן פסח, איז געווען באשטימט פאר שלמי חגיגה, און זייער צאל איז געווען דריי טויזנט.
און גיט אכט אויף דעם גרויסן ענין: "אלה מרכוש המלך". עס זענען נישט געקומען די מענטשן און יעדער איינער האט געברענגט זיין אייגן שאף, ווי עס פאדערט זיך געווענליך ביים קרבן פסח, וואס מען ווערט אנגעציילט דערויף און יעדער איינער צאלט דערפאר פון זיין קעשענע - נאר דער מלך אליין האט פינאנצירט דרייסיג טויזנט שאף און דריי טויזנט רינדער.
וְשָׂרָיו לִנְדָבָה לָעָם לַכֹּהֲנִים וְלַלְוִיִּם הֵרִימוּ חִלְקִיָּה וּזְכַרְיָהוּ וִיחִיאֵל נְגִידֵי בֵּית הָאֱלֹהִים לַכֹּהֲנִים נָתְנוּ לַפְּסָחִים אַלְפַּיִם וְשֵׁשׁ מֵאוֹת וּבָקָר שְׁלֹשׁ מֵאוֹת׃ - און זיינע שרים האבן אלס נדבה פארן פאלק, פאר די כהנים און פאר די לויים אפגעשיידט; חלקיה, און זכריהו, און יחיאל, די פירער פון בית האלקים, האבן געגעבן פאר די כהנים פאר פסחים צוויי טויזנט און זעקס הונדערט, און רינדער דריי הונדערט.
די שרים זענען געווען די מתנדבים פונעם פאלק צו טאן די מלאכה. חלקיה, זכריהו און יחיאל זענען געווען די ממונים - נגידי בית האלקים - און זיי האבן געזארגט פאר די משמרות אונטער זיי. זיי האבן געגעבן פאר די כהנים צוויי טויזנט און זעקס הונדערט פסחים, און דריי הונדערט רינדער - בערך דער זעלבער יחס פון א צענטל, ווי עס איז געווען ביים מלך.
וְכׇנַנְיָהוּ וּשְׁמַעְיָהוּ וּנְתַנְאֵל אֶחָיו וַחֲשַׁבְיָהוּ וִיעִיאֵל וְיוֹזָבָד שָׂרֵי הַלְוִיִּם הֵרִימוּ לַלְוִיִּם לַפְּסָחִים חֲמֵשֶׁת אֲלָפִים וּבָקָר חֲמֵשׁ מֵאוֹת׃ - און כנניהו, און שמעיהו, און נתנאל זיינע ברידער, און חשביהו, און יעיאל, און יוזבד, די שרים פון די לויים, האבן אפגעשיידט פאר די לויים פאר פסחים פינף טויזנט, און רינדער פינף הונדערט.
אלע די דא דערמאנטע זענען געווען שרי הלויים, און זיי האבן אפגעשיידט פאר די לויים פינף טויזנט פסחים און פינף הונדערט רינדער. דער פריערדיגער פסוק האט גערעדט וועגן דעם חלק פון די כהנים, און דא רעכנט דער פסוק אויס דעם חלק פון די לויים. אמאל רעדט דער פסוק וועגן די כהנים בכללות ווי אלע בני לוי, אדער וועגן די לויים בכללות, אבער דא שטעלט דער פסוק באזונדער די לויים פאר זיך און די כהנים פאר זיך. און אזוי פירט אויס דער מלבי"ם: יאשיהו האט אפגעשיידט די פסחים וואס האבן אויסגעפעלט פאר כלל ישראל, די שרים האבן מנדב געווען און געגעבן די פסחים וואס האבן אויסגעפעלט פאר די כהנים, און די שרי הלויים האבן אפגעשיידט די פסחים וואס האבן אויסגעפעלט פאר די לויים.
וַתִּכּוֹן הָעֲבוֹדָה וַיַּעַמְדוּ הַכֹּהֲנִים עַל־עׇמְדָם וְהַלְוִיִּם עַל־מַחְלְקוֹתָם כְּמִצְוַת הַמֶּלֶךְ׃ - און די עבודה איז געוואָרן געגרייט, און די כהנים זענען געשטאַנען אויף זייער שטאַנד און די לויים אויף זייערע מחלקות, לויטן באַפֿעל פֿונעם מלך.
"ותיכון העבודה" - די עבודה איז געשטאַנען אויף איר תיקון, ווי דער לשון "כוננהו על כנו", כראוי. "ויעמדו הכהנים על עומדם" - יעדער משמר אויף זײַן משמרת, און אַזוי אויך די לויים, יעדער משמרה פֿון די לויים אין איר מחלקה. און אַלץ איז געווען כמצוות המלך, וואָס ער האָט באַפֿוילן אַז יעדער משמרה זאָל שטיין באַזונדער.
וַיִּשְׁחֲטוּ הַפָּסַח וַיִּזְרְקוּ הַכֹּהֲנִים מִיָּדָם וְהַלְוִיִּם מַפְשִׁיטִים׃ - און זיי האָבן געשאָכטן דעם פסח, און די כהנים האָבן געשפּריצט פֿון זייער האַנט, און די לויים האָבן מפשיט געווען די הויט.
דער פּסוק זאָגט נישט ווער עס האָט געשאָכטן, און בלויז די זריקת הדם שרײַבט ער צו צו די כהנים, ווײַל ווי מיר האָבן שוין פֿריִער גערעדט: פֿון קבלה און ווײַטער איז די מלאכה פֿון די כהנים, בעת שחיטה איז כשר אַפֿילו דורך אַ זר. דעריבער זענען דאָ די שחיטה און די הפשטה געטאָן געוואָרן דורך די לויים, און די זריקה - און צוזאַמען מיט איר די קבלה - דורך די כהנים. און דאָס מיינט "מידם": די לויים האָבן געשאָכטן מיט זייער האַנט, און די כהנים האָבן מקבל געווען דאָס בלוט אין אַ כלי און עס געפֿירט צום מזבח.
פֿיר עבודות זענען דאָ בײַ אַ זבח: שחיטה, קבלה, הולכה, און זריקה. קבלה - מקבל צו זײַן דאָס בלוט פֿונעם האַלדז פֿון דער בהמה. הולכה - עס צו פֿירן צום מזבח. זריקה - עס צו שפּריצן אויפֿן קרן פֿונעם מזבח אָדער אויפֿן אָרט וואָס עס קומט אים: עס זענען דאָ קרבנות למעלה מחוט הסיקרא, עס זענען דאָ למטה מחוט הסיקרא, שתי מתנות שהן ארבע, פֿיר מתנות אויף פֿיר קרנות - עטלעכע סאָרטן זריקה זענען געווען אויפֿן מזבח.
וַיָּסִירוּ הָעֹלָה לְתִתָּם לְמִפְלַגּוֹת לְבֵית־אָבוֹת לִבְנֵי הָעָם לְהַקְרִיב לַיהֹוָה כַּכָּתוּב בְּסֵפֶר מֹשֶׁה וְכֵן לַבָּקָר׃ - און זיי האָבן אָפּגעזונדערט די עולה, זיי צו געבן צו די אָפּטיילונגען פֿון די בית־אבות פֿון די בני העם, צו מקריב זײַן פֿאַר ה', ווי עס שטייט געשריבן אין ספר משה, און אַזוי אויך פֿאַר דעם רינדערפֿיך.
דער פּסוק פֿאַר זיך איז שווער: וועגן וואָס פֿאַר אַ עולה רעדט מען דאָ און פֿאַרוואָס דאַרף מען זי אָפּזונדערן? און ווי קען מען געבן אַן עולה פֿאַר אַ בית אבות פֿון בני העם - די עולה ווערט דאָך כליל מקטיר געווען? און דערנאָך שטייט "להקריב לה'", און דאָס פֿאָלק איז דאָך נישט מקריב נאָר די כהנים.
דערקלערט די מצודת דוד, און דער זעלבער מהלך איז אויך אינעם מלבי"ם, אַז דער פּסוק רעדט יעדן ענין פֿאַר זיך, און ער איז ווי אַ פּסוק מסורס. "ויסירו העולה" - דאָס מיינט דעם חלק פֿון די אימורים וואָס גייט אַרויף (עולה) אויפֿן מזבח, דאָס הייסט זיי האָבן אָפּגעשיידט די אימורים. "לתיתם למפלגות לבית אבות לבני העם" - דאָס גייט נישט צוריק אויף דער עולה, נאָר אויף די קרבנות פסח, וואָס זיי פֿלעגט מען געבן פֿאַרן פֿאָלק צו עסן. "להקריב לה'" - גייט צוריק צום אָנהייב פּסוק, צו די אימורים, וואָס זיי זענען מקריב פֿאַר ה'. און אויף דעם אופֿן איז דער פּסוק פֿאַרשטענדלעך. "וכן לבקר" - אַזוי האָבן זיי אויך געטאָן מיטן רינדערפֿיך פֿון די שלמי חגיגה: קודם האָבן זיי אָפּגעשיידט די אימורים, און דערנאָך געגעבן דאָס פֿלייש פֿאַר די בעלים.
וַיְבַשְּׁלוּ הַפֶּסַח בָּאֵשׁ כַּמִּשְׁפָּט וְהַקֳּדָשִׁים בִּשְּׁלוּ בַּסִּירוֹת וּבַדְּוָדִים וּבַצֵּלָחוֹת וַיָּרִיצוּ לְכׇל־בְּנֵי הָעָם׃ - און זיי האָבן געבראָטן דעם פסח אין פֿײַער כראוי, און די קדשים האָבן זיי געקאָכט אין טעפּ און אין קעסלען און אין פֿאַנען, און זיי האָבן עס שנעל געטראָגן צו אַלע בני העם.
דער פירוש המיוחס לרש"י ערקלערט אז "כמשפט" מיינט צלי אש. דער רד"ק זאגט אז מיר געפינען נישט ערגעץ אנדערש א לשון פון בישול אויף צלי - אומעטום מיינט "בישול" בישול ממש, נאר דא איז די כוונה א בישול וואס איז צלי, ווייל "בישול" איז אן אלגעמיינער מושג פאר אלע סארטן באקן און עס נעמט אריין אויך צלי.
דער מלבי"ם ווידער ערקלערט: וויבאלד דאס צאן איז געווען פאר'ן פסח און דאס רינדער פאר דער חגיגה, האט מען דעם פסח געבראטן אין פייער און די חגיגה געקאכט. און לויט דעם טיילט זיך דער פסוק אפ: "ויבשלו הפסח באש" - מען האט געבראטן דעם פסח, "והקודשים בישלו בסירות" - די איבעריגע קרבנות וואס האבן געדארפט בישול, האט מען געקאכט ממש אין טעפ.
"סירות" - טעפ. "דודים" - כלי בישול, און אזוי ווי מיר געפינען ביי די בני עלי, "כאשר יעלה המזלג... מכה בדוד, בקלחת", וואס זיי פלעגן נעמען און כאפן פלייש נאך איידער מען האט מקריב געווען דעם זבח. און "צלחות" - איז נישט די כוונה צו א טעלער אזוי ווי מיר קענען היינט, נאר ווי די ווערטער פונעם רד"ק: סירות, דודים און צלחות - זענען פארשידענע מינים קעסלען און טעפ, און ווי עס איז מוכח פונעם פשט פונעם פסוק וואס זאגט "ויבשלו", זענען דאס געווען כלי בישול.
"ויריצו לכל בני העם" - די לויים זענען די וואס האבן געלאפן און דערלאנגט פאר גאנץ ישראל. און ערשט נאכדעם וואס זיי האבן צוגעגרייט פאר גאנץ ישראל, האבן די לויים צוגעגרייט פאר זיך אליין, און אזוי אויך האבן זיי צוגעגרייט פאר די כהנים, וואס אויך זיי האבן נישט געהאט קיין צייט צו גרייטן פאר זיך אליין.
וְאַחַר הֵכִינוּ לָהֶם וְלַכֹּהֲנִים כִּי הַכֹּהֲנִים בְּנֵי אַהֲרֹן בְּהַעֲלוֹת הָעוֹלָה וְהַחֲלָבִים עַד־לָיְלָה וְהַלְוִיִּם הֵכִינוּ לָהֶם וְלַכֹּהֲנִים בְּנֵי אַהֲרֹן׃ - און דערנאך האבן זיי צוגעגרייט פאר זיך און פאר די כהנים, ווייל די כהנים בני אהרן זענען געווען פארנומען מיט מעלה זיין די עולה און די חלבים ביז אין דער נאכט, און די לויים האבן צוגעגרייט פאר זיך און פאר די כהנים בני אהרן.
נאכדעם וואס זיי האבן צוגעגרייט דעם פסח פאר'ן פאלק, האבן די לויים צוגעגרייט זייערע אייגענע קרבנות פסח און די קרבנות פסח פון די כהנים. און דער טעם איז: די כהנים זענען געווען טרוד מיט מעלה זיין די עולות און די חלבים ביז אין דער נאכט, דעריבער האבן די לויים צוגעגרייט אויך פאר זיי. און אזוי אויך האבן זיי צוגעגרייט פאר די לויים וואס האבן זיך נישט געקענט אוועקרירן פון זייער משמרת - די משוררים און די שוערים - וואס אויך פאר זיי האט מען צוגעגרייט דעם פסח.
וְהַמְשֹׁרְרִים בְּנֵי־אָסָף עַל־מַעֲמָדָם כְּמִצְוַת דָּוִיד וְאָסָף וְהֵימָן וִידֻתוּן חוֹזֵה הַמֶּלֶךְ וְהַשֹּׁעֲרִים לְשַׁעַר וָשָׁעַר אֵין לָהֶם לָסוּר מֵעַל עֲבֹדָתָם כִּי־אֲחֵיהֶם הַלְוִיִּם הֵכִינוּ לָהֶם׃ - און די משוררים בני אסף זענען געווען אויף זייער מעמד לויט דער מצוה פון דוד, און אסף, און הימן, און ידותון דער חוזה פונעם מלך, און די שוערים ביי יעדן טויער, זיי האבן זיך נישט געדארפט אפטון פון זייער עבודה, ווייל זייערע ברידער די לויים האבן צוגעגרייט פאר זיי.
דאס איז וואס מיר האבן געזאגט: מען האט צוגעגרייט אויך פאר די שוערים, דורך זייערע ברידער די לויים, וויבאלד זיי אליין האבן זיך נישט געקענט אפטון פון זייער משמרת - די שטייען צו זינגען שירה און די שטייען צו היטן ביי די שערים, און מען טאר זיך נישט רירן פון פלאץ. און די משוררים בני אסף זענען געשטאנען אויף זייער מעמד לויט דער מצות דוד, וואס האט זיי איינגעטיילט אין זייערע משמרות. "ואסף והימן וידותון חוזה המלך" - יעדער איינער פון זיי איז געווען א חוזה המלך, און דעריבער שטייט דער לשון אויף לשון יחיד.
וַתִּכּוֹן כׇּל־עֲבוֹדַת יְהֹוָה בַּיּוֹם הַהוּא לַעֲשׂוֹת הַפֶּסַח וְהַעֲלוֹת עֹלוֹת עַל מִזְבַּח יְהֹוָה כְּמִצְוַת הַמֶּלֶךְ יֹאשִׁיָּהוּ׃ - און עס איז פעסטגעשטעלט געווארן די גאנצע עבודה פונעם אויבערשטן אין יענעם טאג, צו מאכן דעם פסח און מעלה צו זיין עולות אויפ'ן מזבח פונעם אויבערשטן, לויט דער מצוה פונעם מלך יאשיהו.
"ותיכון כל עבודת ה' ביום ההוא" - אלעס איז געווען מיט א גרויסן תיקון און אין א וואונדערבארן סדר, סיי ביי דער זאך פונעם פסח און סיי ביי די עולות, ווי די ווערטער פונעם מצודת דוד. און דער מלבי"ם טייטשט: "לעשות הפסח" - דאס איז צום באדארף פון ישראל, "והעלות עולות" - דאס זענען די חלבים און די אימורים וואס גייען ארויף לגבוה און ווערן מוקטר אויפן מזבח.
וַיַּעֲשׂוּ בְנֵי־יִשְׂרָאֵל הַנִּמְצְאִים אֶת־הַפֶּסַח בָּעֵת הַהִיא וְאֶת־חַג הַמַּצּוֹת שִׁבְעַת יָמִים׃ - און די געפונענע בני ישראל האבן געמאכט דעם פסח אין יענער צייט, און דעם יום טוב מצות זיבן טעג.
"את הפסח ואת חג המצות" - דאס נעמט אריין די קבועות'דיגע קרבנות פון יעדן טאג, עולות ראייה און שלמי חגיגה. ווארום דער קרבן פסח איז נישט קיין חלק פון די זיבן טעג: ער ווערט מקריב געווען אין י"ד ניסן, נאך פארן יום טוב, און ווערט געגעסן ליל הסדר, און אויסער אים זענען פאראן נאך זיבן טעג וואס מען פייערט זיי אלס חג הפסח.
וְלֹא־נַעֲשָׂה פֶסַח כָּמֹהוּ בְּיִשְׂרָאֵל מִימֵי שְׁמוּאֵל הַנָּבִיא וְכׇל־מַלְכֵי יִשְׂרָאֵל לֹא־עָשׂוּ כַּפֶּסַח אֲשֶׁר־עָשָׂה יֹאשִׁיָּהוּ וְהַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם וְכׇל־יְהוּדָה וְיִשְׂרָאֵל הַנִּמְצָא וְיוֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - און עס איז נישט געמאכט געווארן אזא פסח ווי ער אין ישראל פון די טעג פון שמואל הנביא, און אלע מלכים פון ישראל האבן נישט געמאכט ווי דער פסח וואס יאשיהו האט געמאכט, און די כהנים און די לויים און גאנץ יהודה און דער געפונענער ישראל און די איינוואוינער פון ירושלים.
פארוואס שטייט דא "מימי שמואל הנביא" און אין מלכים שטייט "מימי השופטים"? זאגט דער רד"ק: ווייל שמואל איז געווען א שופט, און ווען מען זאגט "מימי שמואל הנביא" איז ממילא די כוונה צו די ימי השופטים.
און דא שטעלן זיך אלע מפרשים אויף א גרויסער קשיא: ווי אזוי קען מען זאגן אז עס איז נישט געמאכט געווארן קיין פסח ווי דער? עס זענען דאך געווען גרויסע מלכים און צדיקים - מלכות דוד, מלכות שלמה און נאך - וואס האבן זיכער געמאכט דעם פסח כתיקונו. און בפרט אז דא געפינט זיך שוין א גרויסער חלק פון כלל ישראל נישט אין לאנד.
זאגט דער רד"ק: די כוונה איז אז עס איז נישט געמאכט געווארן קיין פסח ווי דער, וואס אלע אידן זענען געווען דערין מיט א גאנצן הארץ צו דינען דעם אויבערשטן. און אזוי ווערט געזאגט אויף יענער תקופה אויך אין ספר שמואל: "וינהו כל בית ישראל אחרי ה'", "ויסירו בני ישראל את הבעלים". און אפילו דער פסח וואס חזקיהו האט געמאכט - פיל פון ישראל זענען נישט געווען דארט, און ניט בלויז דאס, נאר זיי האבן נאך חוזק געמאכט פון די לויפערס וואס חזקיהו האט געשיקט. מיר האבן שוין פריער געזען אז חזקיהו האט געשיקט שליחים משכנע צו זיין דעם עולם צו קומען מקריב זיין דעם קרבן פסח, און נישט ווייניג זענען שוין געווען אזוי צוגעוואוינט צו עבודה זרה אז זיי האבן פאראכט די עבודת ה' און אפגעלאכט פון זיי. און אויך פיל פון די וואס זענען געווען אין ירושלים זענען געווען טמאים און האבן געגעסן דעם פסח בטומאה. קומט אויס אז אפילו אין די טעג פון חזקיהו איז דער פסח נישט געווען אין אזא שלימות ווי דא, ווייל דא זענען זיי געווען אויף א העכערער מדרגה און האבן דאס געטאן בלב שלם צו דינען דעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם ברענגט בשם דעם אברבנאל ("הרי" - רבי יצחק אברבנאל) צוויי טעמים: איינס, אז שטענדיג פלעגט מען מקריב זיין אויף במות, און עס איז נישט געווען אזוי ווי אין יענער צייט וואס מען האט מבטל געווען די גאנצע עבודה זרה און מבטל געווען אלע במות. און צווייטנס, אז עס האבן זיך צונויפגעקליבן צו אים אלע אידן וואס האבן זיך דעמאלט געפונען אין ארץ ישראל. מצד דעם איז נישט געווען קיין מעלה ווי די מעלה פון יענעם פסח.
און דער מיוחס לרש"י פרעגט אויך: ווי אזוי קען זיין אז מען האט נישט געמאכט אזא פסח ווי דער אלע ימי השופטים, און אין די טעג פון שמואל הרואה, און אין די טעג פון דוד און שלמה, ווען ישראל זענען געזעסן אויף זייער ערד רואיג און שטיל, און זיי האבן געהאט בלויז איין מלך - וואס מען קען דאך נישט זאגן אז זיי זענען געווען צעטיילט, ווייל אין די טעג פון דוד איז די מלוכה נאך נישט צעטיילט געווארן - און זייער הארץ איז געווען צום הימל. נאר אזוי איז זיין תירוץ, און אזוי האט אים פארענטפערט רבי אליעזר ברבי משולם זצ"ל: עס איז קיינמאל נישט געמאכט געווארן אזא פסח ווי דער, אז דער מלך און די שרים זאלן געבן בהמות פאר פסחים גענוג צו זייער באדארף און רינדער פאר שלמי חגיגה, און ער זאל באפעלן די לויים אנצוגרייטן פאר זיי און שיקן פאר יעדן באזונדערן מענטש לויט זיין עסן. אויף דעם אופן איז נישט געווען נאך אזא פסח: אז דער מלך האט פינאנצירט פון זיין קעשענע אלע קרבנות פסח פארן גאנצן עם, און דער מלך און די שרים האבן אויך געגעבן בהמות פאר שלמי חגיגה, און ער האט באפוילן די לויים צוצוגרייטן און שיקן צו יעדן מענטש. אזא זאך איז קיינמאל נישט געווען - ווייל פריער פלעגט יעדער איינער ברענגען פון זיך אליין, קויפן די שה און קויפן דאס רינד. דא אבער האט דער מלך אלעס פינאנצירט, און אזא פסח איז באמת קיינמאל נישט געווען.
קאַפּיטל ל"ה הייבט אָן מיטן גרויסן פסח פֿון יאשיהו: אַ פסח וואָס איז געפּראַוועט געוואָרן בזמנו ובמשפטו, אין י"ד אינעם ערשטן חודש, ווען די כהנים זענען אויף זייערע משמרות און די לויים אויף זייערע מחלקות. יאשיהו באַפֿעלט צו גונז זײַן דעם ארון אין די מחילות וואָס שלמה האָט אָנגעגרייט, און מעלדט פֿאַר די לויים אַז פֿון איצט אָן ליגט שוין ניט אויף זיי קיין משא בכתף, און דערפֿאַר איז זייער גאַנצער כּוח פֿרײַ פֿאַר עבודת ה' און פֿאַר עבודת הפסח. דער מלך שענקט פֿון זײַן פֿאַרמעגן דרײַסיק טויזנט שאָף און דרײַ טויזנט רינדער, די שרים שענקן פֿאַר די כהנים און די שרי הלויים פֿאַר די לויים, און אַלע סדרי העבודה - שחיטה, זריקה, הפשטה, אַראָפּנעמען די אימורים, צלייה און בישול - ווערן אויסגעפֿירט כראוי וכהוגן, ביז די לויים גרייטן צו אפֿילו פֿאַר די כהנים, די משוררים און די שוערים וואָס קענען זיך ניט רירן פֿון זייער משמרת. און צום סוף זאָגט עדות דער כּתוב אַז ס'איז ניט געפּראַוועט געוואָרן אַזאַ פסח פֿון די טעג פֿון שמואל הנביא: מיט אַ גאַנצן האַרצן פֿון גאַנץ ישׂראל, אָן קיין במות און אָן קיין עבודה זרה, און מיט דער ברייטהאַרציקייט פֿונעם מלך און די שרים וואָס האָבן מנדב געווען די קרבנות פֿאַרן גאַנצן פֿאָלק - וואָס אַזאַ זאַך איז קיינמאָל ניט געווען.