קאפיטל ל"ד באהאנדלט יאשיהו המלך, וועלכער איז ארויף אויפן טראן אלס א קינד פון אכט יאר, און דאך איז ער געווארן דער קעניג וואס האט אויסגערייניגט דאס לאנד יהודה און ישראל פון עבודה זרה, און האט איבערגעריכט און פארשטארקט דעם בית המקדש. דער קאפיטל שילדערט די שטאפלען פונעם רייניגונג, דאס געלט וואס מען האט צונויפגעקליבן פאר בדק הבית, און דעם מסודר'דיגן אויסשטעל פון די ממונים און ארבעטער אין דער מלאכת הקודש. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויט די פירושים פונעם מלבי"ם און די מפרשים.
בֶּן־שְׁמוֹנֶה שָׁנִים יֹאשִׁיָּהוּ בְמׇלְכוֹ וּשְׁלֹשִׁים וְאַחַת שָׁנָה מָלַךְ בִּירוּשָׁלָ͏ִם׃ וַיַּעַשׂ הַיָּשָׁר בְּעֵינֵי יְהֹוָה וַיֵּלֶךְ בְּדַרְכֵי דָּוִיד אָבִיו וְלֹא־סָר יָמִין וּשְׂמֹאול׃ - אכט יאר אלט איז יאשיהו געווען ווען ער האט אנגעהויבן קעניגן, און איינאונדרייסיג יאר האט ער געקעניגט אין ירושלים. און ער האט געטאן דאס וואס איז גלייך אין די אויגן פון ה', און איז געגאנגען אין די וועגן פון דוד זיין פאטער, און האט נישט אפגענייגט רעכטס אדער לינקס.
וּבִשְׁמוֹנֶה שָׁנִים לְמׇלְכוֹ וְהוּא עוֹדֶנּוּ נַעַר הֵחֵל לִדְרוֹשׁ לֵאלֹהֵי דָּוִיד אָבִיו וּבִשְׁתֵּים עֶשְׂרֵה שָׁנָה הֵחֵל לְטַהֵר אֶת־יְהוּדָה וִירוּשָׁלַ͏ִם מִן־הַבָּמוֹת וְהָאֲשֵׁרִים וְהַפְּסִלִים וְהַמַּסֵּכוֹת׃ - און אינעם אכטן יאר צו זיין קעניגן, ווען ער איז נאך געווען א יונגער נער, האט ער אנגעהויבן צו זוכן דעם ג-ט פון דוד זיין פאטער, און אינעם צוועלפטן יאר האט ער אנגעהויבן צו רייניגן יהודה און ירושלים פון די במות, די אשרים, די פסילים און די מסכות.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם חשבון פון די יארן: יאשיהו האט אנגעהויבן קעניגן אין עלטער פון אכט יאר, און "בשמונה שנים למלכו" מיינט ווען ער איז געווען זעכצן יאר אלט. אין יענעם יאר, ווען ער איז נאך אלץ געווען א נער, האט ער אנגעהויבן צו דורש זיין דעם אלקי דוד אביו. "ובשתים עשרה שנה" - דאס הייסט אינעם צוועלפטן יאר צו זיין מלוכה - האט ער אנגעהויבן צו רייניגן יהודה און ירושלים פון די במות, די אשרים, די פסילים און די מסכות, דאס הייסט פון דעם וואס איז נאך דארט פארבליבן אין ירושלים.
און דא שטעלט זיך א קשיא: אין ספר מלכים ווערט מבואר אז יאשיהו האט מבטל געווען די עבודה זרה אינעם אכצנטן יאר צו זיין מלוכה, און נאכדעם וואס מען האט געפונען דעם ספר תורה, ווי מיר וועלן זען שפעטער אינעם קאפיטל. ווידער עזרא, וואס האט געשריבן דברי הימים, לערנט אונז אויס אז ער האט שוין אנגעהויבן מבטל צו זיין די גילולים אינעם צוועלפטן יאר. ערקלערט דער מלבי"ם: א טייל פון די זאכן זענען געטאן געווארן אינעם צוועלפטן יאר, און א טייל אינעם אכצנטן יאר. און ווייטער, אין פסוק ל"ג, ווערט דערציילט אז נאכן כריתת הברית האט ער מסיר געווען די איבעריגע תועבות וואס זענען נאך געבליבן, און דערמיט האט ער פארענדיגט דאס אויסרייניגן יהודה.
און נאך א וועג איז פארהאן אין די ווערטער פונעם מלבי"ם: מען קען זאגן אז אויך וואס ווערט דערציילט אין מלכים איז נישט דאס גאנצע געווען אינעם אכצנטן יאר, נאר דארט רעדט מען פונעם סיום פונעם ביעור, און דא רעדט מען פון זיין אנהויב. אינעם צוועלפטן יאר האט ער אנגעהויבן צו פארטיליגן, און אינעם אכצנטן יאר האט ער געענדיגט - און ביידע כתובים זענען אמת, דער דערציילט איבערן אנהויב און יענער איבערן סוף.
און מען דארף געדענקען דעם הינטערגרונט: מנשה זיין פאטער האט ביים סוף פון זיינע טעג מכרית געווען די עבודה זרה, און דערנאך איז געקומען אמון זיין רשעות'דיגער זון און צוריקגעברענגט אלע קלקולים. צוליב דעם האט יאשיהו געדארפט נאכאמאל מאכן אן אלגעמיינעם רייניגונג אויף אלץ וואס אמון האט געטאן.
וַיְנַתְּצוּ לְפָנָיו אֵת מִזְבְּחוֹת הַבְּעָלִים וְהַחַמָּנִים אֲשֶׁר־לְמַעְלָה מֵעֲלֵיהֶם גִּדֵּעַ וְהָאֲשֵׁרִים וְהַפְּסִלִים וְהַמַּסֵּכוֹת שִׁבַּר וְהֵדַק וַיִּזְרֹק עַל־פְּנֵי הַקְּבָרִים הַזֹּבְחִים לָהֶם׃ - און מען האט צעווארפן פאר אים די מזבחות פון די בעלים, און די חמנים וואס זענען געווען העכער זיי האט ער אפגעהאקט, און די אשרים, די פסילים און די מסכות האט ער צובראכן און צעריבן אויף שטויב, און געווארפן אויף די קברים פון די וואס האבן געשלאכטן צו זיי.
וואס זענען די "חמנים אשר למעלה מעליהם"? מען פלעגט מאכן צורות פון דער זון און זיי אויפשטעלן אין דער הויך כדי זיך צו בוקן צו זיי, ווי די געשטאלט פון דער זון, און זייערע דינער האבן געהייסן עובדי חמה. זיי פלעגן גיין מיט די רוקנס צום היכל ה' און זייערע פנימ'ער קעגן מזרח צו דער זון, אין דער צייט פון זריחה, און זיך געבוקט צו איר. דאס אלעס האט געטאן מנשה, ווי עס שטייט "וישתחו לכל צבא השמים ויעבֹד אותם". הגם דערנאך האט ער דאס מבטל געווען, האט אבער אמון דאס צוריקגעברענגט, און יעצט האט יאשיהו געדארפט דאס מבטל זיין פון דאס ניי.
"שיבר והדק" - דא ווערט באטאנט אז יאשיהו האט נישט געטון ווי מנשה, וועלכער האט בלויז ארויסגענומען די געצנדינערייען אינדרויסן פון ירושלים, און ממילא האט זיין זון אמון זיי פשוט געקענט צוריקברענגען און ווידער אויפשטעלן. יאשיהו האט זיי צעבראכן און צעריבן, "הדק היטב היטב הדק", ער האט זיי געמאכט דורכאויס שטויב - אינגאנצן צעמאלן.
לכאורה איז שווער: די קברים זענען מקריב פאר וועמען? ערקלערט דער רד"ק אז דא פעלט דער נסמך, און די כוונה פונעם פסוק איז "על פני הקברים - קברי הזובחים להם" (אויפן אויבערפלאך פון די קברים - די קברים פון די וואס האבן זיי מקריב געווען). דער פסוק ניצט איין ווארט אנשטאט צוויי, אזוי ווי "הארון הברית", "העם המלחמה" און ענליכע. דאס איז א מקרא קצר.
וועגן וועלכע קברים רעדט זיך דא? זאגט רבי יוסף קרא: דא איז מקוים געווארן וואס דער נביא האט געזאגט אין זיין נבואה צו ירבעם: "כה אמר ה', הנה בן נולד לבית דוד יאשיהו שמו, וזבח עליך את כהני הבמות המקטירים עליך ועצמות אדם". דאס איז דער זעלבער יאשיהו וואס טוט יעצט די דאזיגע מעשים.
פון דא קערן מיר זיך צוריק צום יסוד וואס מיר האבן שוין פריער דערמאנט: אזא זאך ווי דעם איז נישט פאראן אין אצטגנינות. אצטגנינות רעדט נאר בערך, כללות'דיג. זי קען זאגן "רעה נגד פניכם", "איך זע בלוט אין מדבר", "דער מושיע פון כלל ישראל ווערט געשלאגן דורך וואסער" - און דער פירוש קען זיין אינגאנצן פאלש. מען קען מיינען אז "לוקה במים" מיינט אז ער וועט דערטרונקען ווערן אינעם יאור, אבער באמת איז די כוונה אויף מי מריבה. מען קען מיינען אז "דם במדבר" איז בלוט פון טויט, בשעת באמת איז עס דם מילה. אצטגנינות זעט ווי אן אספקלריא שאינה מאירה, א גאר אלגעמיינע זעאונג.
ווידער נבואה זעט מיט א פונקטליכקייט, אזוי ווייט אז דער נביא קען זאגן אז מיט דורות שפעטער וועט אויפשטיין א מענטש מיטן נאמען יאשיהו. דאס וועט אצטגנינות קיינמאל נישט קענען וויסן - מען קען נישט וויסן פון די שטערנס וויאזוי א מענטש וועט הייסן. מען קען זען אן אלגעמיינעם ריכטונג, אבער א נאמען בפירוש? דאס קען נאר נבואה. און נישט בלויז דאס, נאר דער נביא זאגט אויך קלאר וואס ער וועט טון: דער זעלבער יאשיהו וועט צעברעכן די מזבחות, נעמען די עבודה זרה, צעקלאפן און גוט צעריבן, און זי צעווארפן אויף די קברים פון די וואס האבן זיי געדינט. און דאס איז ווי דער ענין פון "וזריתי פרש על פניכם פרש חגיכם" - די זעלבע זאך צו וועלכער דו ביסט געצויגן און גלוסט דערנאך, ווערט געווארפן גלייך אויף דיין פנים.
וְעַצְמוֹת כֹּהֲנִים שָׂרַף עַל־מִזְבְּחוֹתָם וַיְטַהֵר אֶת־יְהוּדָה וְאֶת־יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - און ביינער פון כהנים האט ער פארברענט אויף זייערע מזבחות, און ער האט גערייניגט יהודה און ירושלים.
אויך דאס איז פון דעם וואס עס איז געזאגט געווארן אין יענער נבואה, אז מען וועט ארויסנעמען ביינער פון מענטשן: די ביינער פון די כהנים וואס זענען געווען באגראבן לעבן די מזבחות האט ער ארויסגענומען פון זייערע קברים און זיי פארברענט אויף די מזבחות. און עס רעדט זיך פון די כהני הבעל וואס האבן געדינט ביי די דאזיגע מזבחות. פונקט ווי דער נביא האט נבואה געזאגט, אזוי האט יאשיהו יעצט מקיים געווען. און דערמיט האט ער גערייניגט יהודה און ירושלים פון דער עבודה זרה.
וּבְעָרֵי מְנַשֶּׁה וְאֶפְרַיִם וְשִׁמְעוֹן וְעַד־נַפְתָּלִי בְּחַרְבֹתֵיהֶם סָבִיב׃ - און אין די שטעט פון מנשה און אפרים און שמעון און ביז נפתלי, אין זייערע חורבות ארום.
זאגט רבי יוסף קרא: עס רעדט זיך פון יענע עוללות וואס זענען פארבליבן פון דער שווערד פון סנחריב און פון דער געפענגעניש. דער קרי איז "בְּחַרְבֹתֵיהֶם" און דער כתיב איז "בהרבתיהם", און צווישן זיי איז נישטא קיין גרויסער חילוק: בלויז דער "טשאָפּטשיק" וואס פארמאכט דעם ה"א מאכט עס פאר א ח"ית, און ברענגט נענטער די אותיות - און דאס מאכט "בחרבותיהם" אנשטאט "בהרבתיהם". און ער ערקלערט, אז דאס וואס עס שטייט "בהרבתיהם" איז מרמז אז עס זענען בלויז פארבליבן ווייניג מענטשן, און זיי האבן מורא געהאט צו וואוינען אין דער שפלה, נאר האבן קובע געווען זייערע הייזער אויפן בארג. ווייל אויפן בארג איז א מענטש מער באשיצט, ער קען זען אויב פיינט קומען, און עס איז דא אויף אים א שמירה, נישט אזוי ווי אין דער שפלה וואו ער איז גלייך אויסגעשטעלט צו אן אטאקע פון די פיינט.
דער רד"ק טייטשט אנדערש: "בחרבותיהם סביב" זענען די העמער מיט וועלכע מ'האט צעבראכן די מזבחות. דאס הייסט, אין די שטעט פון מנשה, אפרים, שמעון און ביז נפתלי האט מען צעבראכן די מזבחות מיט די כלי משחית וואס זענען געווען אין זייערע הענט, און מ'האט אלעס דארט ארום צעבראכן, ווי דער ענין פון "וכן מגדלותיך יתוץ בחרבותיו".
וַיְנַתֵּץ אֶת־הַמִּזְבְּחוֹת וְאֶת־הָאֲשֵׁרִים וְהַפְּסִלִים כִּתַּת לְהֵדַק וְכׇל־הַחַמָּנִים גִּדַּע בְּכׇל־אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל וַיָּשׇׁב לִירוּשָׁלָ͏ִם׃ - און ער האט צעבראכן די מזבחות און די אשירים, און די געצן האט ער צעקלאפט צו שטויב, און אלע חמנים (זון-געצן) האט ער פארשניטן אין גאנץ ארץ ישראל, און ער האט זיך צוריקגעקערט קיין ירושלים.
"כיתת להדק" - ער האט זיי צעריבן און צעקלאפט ביז זיי זענען געווארן גאר דאן, ער צוברעכט און צעטרעט. לכאורה איז דאס א כפילות: עס איז דאך שוין פריער געזאגט געווארן אז ער האט צעבראכן און צעריבן, פארוואס חזר'ט דאס דער פסוק איבער? ערקלערט דער מלבי"ם אז לכתחילה האט ער דאס געטאן אין די שטעט פון יהודה, און דא ווערט דערציילט וואס ער האט געטאן אין די שטעט פון מנשה, אפרים און די איבעריגע שטעט פון ישראל. און דאס איז וואס עס שטייט אין ספר מלכים "וישלך את עפרה על קבר בני העם ועצמות כהנים שרף", אזוי ווי מיר האבן געלערנט דארט אין קאפיטל ט"ז.
וּבִשְׁנַת שְׁמוֹנֶה עֶשְׂרֵה לְמׇלְכוֹ לְטַהֵר הָאָרֶץ וְהַבָּיִת שָׁלַח אֶת־שָׁפָן בֶּן־אֲצַלְיָהוּ וְאֶת־מַעֲשֵׂיָהוּ שַׂר־הָעִיר וְאֵת יוֹאָח בֶּן־יוֹאָחָז הַמַּזְכִּיר לְחַזֵּק אֶת־בֵּית יְהֹוָה אֱלֹהָיו׃ - און אין אכצנטן יאר פון זיין קעניגרייך, ביים ענדיגן צו רייניקן דאס לאנד און דאס הויז, האט ער געשיקט שפן בן אצליהו, און מעשיהו דעם שר העיר, און יואח בן יואחז דעם מזכיר, צו פארשטארקן דעם בית ה' אלהיו.
אינעם אכצנטן יאר, ווען ער האט שוין דערלאנגט צו פארענדיקן די טהרה פונעם לאנד - לויטן צווייטן פירוש פונעם מלבי"ם - און האט אויך גערייניקט דעם בית המקדש, באגנוגנט זיך שוין יאשיהו נישט בלויז מיט רייניקן, נאר ער וויל פארריכטן דעם בית המקדש און אים פארשטארקן. וואויל אין די יארן פון אמון'ס מלוכה איז דער בית המקדש געווארן פארנאכלעסיגט און אלט, און מ'דארף פארשטארקן דעם בדק הבית. צוליב דעם האט ער געשיקט שפן בן אצליהו, מעשיהו דעם שר העיר, און יואח בן יואחז דעם מזכיר, צו פארשטארקן דעם בית ה' אלקיו.
זאגט רבי יוסף קרא: יעדעס ארט וואו עס ווערט דערמאנט "המזכיר", שטייט דאס סמוך צום "סופר". יעדער קעניג האט געהאט א סופר, וואס זיין אויפגאבע איז געווען אפצושרייבן די אלע געשעענישן וואס זענען פארגעקומען ביי אים, און לעבן דעם סופר איז געזעסן דער מזכיר וואס האט אים דערמאנט וואס צו שרייבן. דאס זענען צוויי באזונדערע מלאכות: דער סופר איז בקי און פלינק ביים שרייבן - ווי א קלדנית בימינו - אבער ער געדענקט נישט אלעס וואס ער דארף שרייבן. און דער מזכיר זאגט אים: יעצט שרייב דעם ענין, יעצט שרייב יענעם ענין. און וויבאלד דאס שרייבן מיט טינט איז געווען פאמעליך און גענומען לאנגע צייט, האט אויסגעפעלט דער מזכיר כדי די זאכן זאלן נישט פארגעסן ווערן.
און אויב איר ווילט, אזא ענין איז געווען ביי חב"ד'ער חסידים דער "חוזר": זיין אויפגאבע איז געווען צו געדענקען די ווערטער פונעם רבי'ן, און דערנאך צו חזר'ן און צונויפנעמען די אלע שיחות. צומאל האט דער רבי גערעדט צוויי, דריי, פיר און פינף שעה כסדר, און ער פלעגט אלעס מסכם זיין. אלע כתבים וואס מען פארמאגט פון די תורות פונעם ליובאוויטשער רבי'ן זענען געקומען פון דעם וואס דער חוזר איז געזעסן און פארשריבן - רבי יואל כהן, וואס איז נסתלק געווארן מיט בערך א האלב יאר צוריק.
וַיָּבֹאוּ אֶל־חִלְקִיָּהוּ הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל וַיִּתְּנוּ אֶת־הַכֶּסֶף הַמּוּבָא בֵית־אֱלֹהִים אֲשֶׁר אָסְפוּ־הַלְוִיִּם שֹׁמְרֵי הַסַּף מִיַּד מְנַשֶּׁה וְאֶפְרַיִם וּמִכֹּל שְׁאֵרִית יִשְׂרָאֵל וּמִכׇּל־יְהוּדָה וּבִנְיָמִן וַיָּשׁוּבוּ יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - און זיי זענען געקומען צו חלקיהו דעם כהן גדול, און האבן איבערגעגעבן דאס געלט וואס איז געבראכט געווארן צום בית האלקים, וואס די לוים, די שומרי הסף, האבן צונויפגעקליבן פון דער האנט פון מנשה און אפרים און פון דער גאנצער איבערגעבליבענער שארית ישראל, און פון גאנץ יהודה און בנימין, און זיי האבן זיך צוריקגעקערט קיין ירושלים.
זיי קומען צו חלקיהו דעם כהן גדול און ברענגען אים דאס געלט וואס איז געבראכט געווארן צום בית האלקים, וואס די לוים די שומרי הסף האבן צונויפגעקליבן פון דער האנט פון מנשה און אפרים און פון דער גאנצער שארית ישראל, און פון גאנץ יהודה און בנימין - די וואס זענען נאך פארבליבן, וויבאלד א גרויסער טייל פונעם פאלק איז שוין פארטריבן געווארן אין גלות. דאס אלעס האבן זיי איבערגעגעבן אין די הענט פון חלקיהו כהן גדול, כדי מען זאל עס ניצן אויף בדק הבית.
דער מלבי"ם דערקלערט, אַז אין ספר מלכים ווערט דערמאָנט בלויז שפן, און לויט זײַן מיינונג רעדט זיך דאָ וועגן צוויי באַזונדערע שליחות'ן. די שליחות אין ספר מלכים איז געווען איבערצוגעבן דאָס געלט פֿון די נדרים און נדבות וואָס מען האָט צונויפֿגעזאַמלט אין בית המקדש, ווי ס'שטייט "אשר אספו שומרי הסף מאת העם", און דאָס האָט ער געשיקט דורך שפן. דאָ אָבער רעדט זיך פֿונעם געלט וואָס די לויים האָבן צונויפֿגעקליבן אין די שטעט פֿון ישראל און יהודה - אַ מין מגבית, אַ צונויפֿזאַמלונג פֿון נדבות פֿון גאַנצן פֿאָלק לטובת חיזוק בדק הבית, און פֿון דאָרט זענען זיי צוריקגעקומען קיין ירושלים. די דאָזיקע שליחות איז איבערגעגעבן געוואָרן דורך מעשיהו שר העיר און יואח המזכיר.
וַיִּתְּנוּ עַל־יַד עֹשֵׂה הַמְּלָאכָה הַמֻּפְקָדִים בְּבֵית יְהֹוָה וַיִּתְּנוּ אֹתוֹ עוֹשֵׂי הַמְּלָאכָה אֲשֶׁר עֹשִׂים בְּבֵית יְהֹוָה לִבְדּוֹק וּלְחַזֵּק הַבָּיִת׃ - און זיי האָבן דאָס איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿון די עושי המלאכה וואָס זענען באַשטעלט אין בית ה', און די עושי המלאכה וואָס אַרבעטן אין בית ה' האָבן דאָס געגעבן צו איבערקוקן און פֿאַרריכטן דעם בית המקדש.
"עושי המלאכה" זענען די גרויסע מומחים און אומנים וואָס זענען געווען ממונה, און זיי ווערן אָנגערופֿן בלשון חז"ל "אדריכלין" - דאָס וואָס מען רופֿט הײַנט אַן אדריכל (אַרכיטעקט). אונטער זייער האַנט זענען געווען די בויערס און די פּועלים וואָס פֿירן עס אויס למעשה. דער אדריכל גייט דאָך נישט אַרום מיט אַ קעלנע, אַן עמער און צימענט; ער איז דער וואָס קוקט אין די פּלענער און ווײַזט אָן: דאָ דאַרף מען אַ וואַנט, דאָ דאַרף מען צולייגן, דאָס דאַרף מען צעוואַרפֿן, דאָ דאַרף מען מוסיף זײַן. זיי זענען די ממונים איבער דער מלאכה, און די בויערס און פּועלים זענען די וואָס טוען עס למעשה.
דער מלבי"ם פֿאַרטײַטשט: "ויתנו על יד עושה המלאכה" - די כוונה איז צום הויפּט-גבאי, דער וואָס איז געווען ממונה איבער אַלע גבאים המופקדים. ס'איז געווען איין הויפּט גבאי, און אונטער אים אַנדערע גבאים; און דאָס וואָס ווערט דערמאָנט אין ספר מלכים "על יד עושי המלאכה המופקדים", מיינט עס די גבאים וואָס זענען געווען ווי סגנים, און זיי האָבן איבערגעגעבן דאָס געלט פֿאַר די אומנים וואָס אַרבעטן אין בית ה'.
און ס'איז דאָ דאָ אַ שיינער דקדוק: עזרא איז געקומען און האָט מדייק געווען - "אשר עושים בבית ה'". זיי זענען נישט קיין לײַט פֿונעם הויז, זיי אַרבעטן בלויז אין הויז. ווען מען זאָגט אויף אַ מענטש אַז ער געפֿינט זיך אין בית ה', קען באַדײַטן כּביכול אַז דאָס איז זײַן היים, און דאָס באַלאַנגט צו די כהנים; אָבער דאָ רעדט זיך פֿון אַ בעל מלאכה וואָס אַרבעט אין בית ה', אָבער זײַן שטענדיקער אָרט איז נישט אין בית ה'.
נאָך אַ חילוק צווישן די פּסוקים: בײַ אונדז שטייט "לבדוק ולחזק הבית", און אין ספר מלכים שטייט "לחזק את בדק הבית". די כוונה איז איין זאַך: נאָכדעם וואָס מען קוקט איבער דאָס הויז און מען געפֿינט אַ קלקול, פֿאַרריכט מען עס. דערפֿאַר שטייט דאָ קודם לבדוק און דערנאָך לחזק, ווײַל קודם מוז מען איבערקוקן און אויספֿאָרשן וועלכע ערטער זענען אָפּגעשוואַכט און צעפֿאַלן, און ערשט דערנאָך שטעלט מען צונויף אַ פּלאַן פֿון דער אַרבעט, וואָס פּינקטלעך מען דאַרף טאָן און וווּ מען דאַרף פֿאַרריכטן.
וַיִּתְּנוּ לֶחָרָשִׁים וְלַבֹּנִים לִקְנוֹת אַבְנֵי מַחְצֵב וְעֵצִים לַמְחַבְּרוֹת וּלְקָרוֹת אֶת־הַבָּתִּים אֲשֶׁר הִשְׁחִיתוּ מַלְכֵי יְהוּדָה׃ - און זיי האָבן געגעבן פֿאַר די בעלי מלאכות און פֿאַר די בויערס, צו קויפֿן געהאַקטע שטיינער און האָלץ פֿאַר קלאַמערן און איבערצודעקן די הײַזער וואָס די מלכים פֿון יהודה האָבן חרובֿ געמאַכט.
ווער זענען געווען די פועלים? די חרשים זענען די וואָס זענען געווען באַאויפֿטראָגט צו פֿעלן די ביימער און האַקן דאָס האָלץ, און די בונים זענען די וואָס בויען די ווענט. מען האָט זיי געגעבן געלט צו קויפֿן אבני מחצב און האָלץ. "אבני מחצב" - אויסגעהאַקטע שטיינער, וואָס מען האָט גלײַך אָפּגעשניטן פֿאַר דעם בנין וואָס מען גייט בויען.
דער מלבי"ם איז מדייק: אין ספר מלכים שטייט "לקנות עצים ואבני מחצב", און דאָ פֿאַרטײַטשט דער פּסוק אַז דאָס האָלץ האָט מען געדאַרפֿט פֿאַר דעם אָרט וווּ דער בנין איז צעגאַנגען - דאָרט האָט מען עס צוזאַמענגעהעפֿט מיט האָלץ. ווײַל אין אונדזערע צײַטן, ווען מען וויל פֿאַרבינדן ציגל זיי זאָלן זיך נישט צעשפּרייטן, מאַכט מען אַ בעטאָן-געגוס; אָבער אין יענע צײַטן האָט מען נישט געקענט קיין בעטאָן, און אַלע געבײַדעס זענען געווען פֿון שווערע שטיינער, שטיין אויף שטיין, און דאָס איז וואָס האַלט דעם בנין. און וויבאַלד אַפֿילו אַזוי קענען די שטיינער זיך דערווײַטערן איינע פֿון דער אַנדערער, פֿלעגט מען אַרײַנלייגן האָלצערנע באַלקנס, און די באַלקנס פֿאַרזיכערן אַז ס'זאָל זיך נישט רירן, זיי האַלטן די שטיינער אויפֿן אָרט אַז די וואַנט זאָל זיך נישט צעפֿאַלן. דאָס איז "למחברות" - די העלצער וואָס בינדן צונויף דעם בנין ער זאָל בלײַבן איינס. "ולקרות את הבתים" - פֿאַר די דעכער און סטעליעס פֿון די הײַזער וואָס די מלכי יהודה האָבן פֿאַרדאָרבן.
וְהָאֲנָשִׁים עֹשִׂים בֶּאֱמוּנָה בַּמְּלָאכָה וַעֲלֵיהֶם מֻפְקָדִים יַחַת וְעֹבַדְיָהוּ הַלְוִיִּם מִן־בְּנֵי מְרָרִי וּזְכַרְיָה וּמְשֻׁלָּם מִן־בְּנֵי הַקְּהָתִים לְנַצֵּחַ וְהַלְוִיִּם כׇּל־מֵבִין בִּכְלֵי־שִׁיר׃ - און די מענטשן האָבן געטאָן די אַרבעט מיט געטרײַשאַפֿט, און איבער זיי זענען געווען ממונה יחת און עובדיהו די לויים פֿון בני מררי, און זכריה און משולם פֿון די בני קהת אָנצופֿירן, און פֿון די לויים יעדער וואָס האָט פֿאַרשטאַנען אין כלי שיר.
"האנשים" זענען די בעלי מלאכות און די פועלים, און זיי האבן געטאן די מלאכה באמונה - געטריי און ערלעך אין זייער מלאכה. עס מאכט זיך א פועל וואס טוט די מלאכה נאר כדי יוצא צו זיין, ער ציט די צייט; און בפרט א פועל וואס ארבעט לויט א טאג-לוין, פארוואס זאל ער זיך יאגן? אזוי וועט ער האבן נאך א וואך ארבעט, אבי עס זאל זיין פיין און געלאסן, לאנגזאם לאנגזאם - דער עיקר אז ער זאל האבן פרנסה נאך א וואך. דאס ווערט אנגערופן אז ער טוט נישט באמונה. אבער דא זאגט דער פסוק עדות אז זיי האבן געארבעט באמונה: נישט נאר וואס זיי האבן אויסגענוצט זייערע גאנצע כוחות, זיך געאיילט און געטאן די מלאכה כראוי, נאר מען האט זיי אויך נישט חושד געווען צו נעמען סיי וואס פון בית המקדש, נישט קיין שום מאטעריאל און נישט קיין כלי.
"לנצח" - טייטשט דער מצודת דוד: אנצויאגן אויף דער מלאכה און מאנען פון די ארבעטער, צו זען אז אלעס זאל געטאן ווערן כראוי.
"והלויים כל מבין בכלי שיר" - די לויים וואס ווערן דא דערמאנט זענען געווען ממונים איבער יעדן וואס פארשטייט אין כלי שיר, און זיי זענען געווען די שרי המשוררים וואס פארשטייען אין דער חכמת הנגינה, און זיי זענען געווען די חשוב'סטע צווישן זיי. אזוי ווי עס שטייט "וכנניהו שר הלויים במשא כי מבין הוא", און עס שטייט "כנניהו ובניו למלאכה החיצונה על ישראל" - מען האט אים געגעבן א גרויסן און וויכטיקן מינוי. דאס זעלבע אויך דא: אלע יענע לויים וואס פארשטייען אין כלי שיר, אין זייערע הענט איז איבערגעגעבן געווארן די אויפזיכט פון בית ה' צו זיין די ממונים איבער דעם בנין בית המקדש. און נישט ווייל מען האט דא געדארפט א פארשטאנד אין חכמת הנגינה, נאר ווייל מען האט דא געדארפט א שר און אן אנגעזעענעם מענטש, וואס זאל קענען פירן די זאך, און די וואס האבן פארשטאנען אין דער חכמת הנגינה זענען געווען וויכטיקע שרים.
וְעַל הַסַּבָּלִים וּמְנַצְּחִים לְכֹל עֹשֵׂה מְלָאכָה לַעֲבוֹדָה וַעֲבוֹדָה וּמֵהַלְוִיִּם סוֹפְרִים וְשֹׁטְרִים וְשׁוֹעֲרִים׃ - און איבער די לאסט-טרעגער, און אויפזעער איבער יעדן ארבעטער פאר יעדע באזונדערע עבודה, און פון די לויים זענען געווען סופרים, שוטרים און שוערים.
איבער די סבלים - די וואס האבן געטראגן די משאות פאר'ן בנין - האט ער אויך געשטעלט ממונים. "ומנצחים לכל עושה מלאכה לעבודה ועבודה" - ער האט געשטעלט אויפזעער איבער די עושי המלאכה, פאר יעדן סארט ארבעט און מלאכה באזונדער.
"ומהלויים סופרים ושוטרים ושוערים": פון די לויים האט ער באשטימט סופרים וואס זאלן פארשרייבן דעם סכום געלט וואס איז אנגעקומען, כדי עס זאל זיין א פונקטליכע רעגיסטראציע וויפיל מען האט געגעבן, וויפיל מען האט מנדב געווען, און וויפיל מען האט אויסגעגעבן פאר די בויערס. און שוטרים - די וואס האבן געצוואונגען צו געבן דאס געלט, ווייל ווער עס האט מנדב געווען איז מען מחייב נאכדעם מקיים צו זיין, ווייל וואס א מענטש איז נודר איז ער מחויב צו געבן. און די שוערים - די וועכטער ביי די טויערן פונעם מקדש, וואס האבן געקוקט ווער עס קומט צו דער מלאכה, פאר וועמען עס איז ערלויבט אריינצוגיין און פאר וועמען נישט.
זאגט דער מלבי"ם: עס זענען געווען פקידים אויך איבער די לאסט-טרעגער, און עס זענען געווען מנצחים אויף אלע עושי המלאכה, און פאר יעדן מין עבודה איז געווען אן אנדערער מנצח. און דאס איז דער טייטש "ועל הסבלים ומנצחים" - די זעלבע ממונים וואס זענען פריער דערמאנט געווארן, בני מררי און בני הקהתים, און די לויים כל מבין בכלי שיר, אלע זענען געווען ממונים אויך איבער די נושאי הסבל וואס ווערן דערמאנט אין אונזער פסוק; און אויסער דעם זענען פון די לויים אויך געווען סופרים און שוטרים.
יאשיהו איז געווארן קעניג אלס אן אכט-יעריג קינד, און ביי דער עלטער פון זעכצן יאר האט ער אנגעהויבן צו זוכן דעם גאט פון דוד אביו. אין דעם צוועלפטן יאר פון זיין קעניגרייך האט ער אנגעהויבן אויסצוראטן די עבודה זרה וואס אמון האט צוריקגעברענגט, און אין דעם אכטצנטן יאר האט ער פארענדיגט דאס אויסראטן - און אזוי שטימען די פסוקים אין דברי הימים און אין מלכים, דער איינער דערציילט איבער'ן אנהייב און דער צווייטער איבער'ן סוף. ער האט צעבראכן, צעשמעטערט און צעמאלן די מזבחות און די געטשעס, פארברענט די ביינער פון די כהני הבעל אויף זייערע מזבחות, און האט דערמיט מקיים געווען די נבואה פונעם נביא צו ירבעם וואס האט אים אנגערופן ביים נאמען דורות פריער - א באווייז אויף דער קלארקייט פון נבואה קעגן דער אלגעמיינהייט פון אצטגנינות. ווען ער האט געענדיגט מטהר צו זיין דאס לאנד און דעם בית, האט ער זיך געוואנדן צו פארשטארקן בדק הבית: ער האט געשיקט שליחים, געזאמלט נדבות-געלטער פון דעם גאנצן שארית ישראל, זיי איבערגעגעבן פאר חלקיהו הכהן הגדול, און אויפגעשטעלט אן ארדנטליכן סדר פון ארכיטעקטן, גבאים, חרשים און בויערס, סבלים, סופרים, שוטרים און שוערים. און אויף זיי אלע גיט דער כתוב אן אייביגן שבח: "והאנשים עושים באמונה במלאכה".