די מעשה פון סנחריב שטייט געשריבן אין ספר מלכים, ווערט איבערגעזאגט אין ספר ישעיה, און ווערט פארדאפלט דאס דריטע מאל דא אין דברי הימים ב פרק לב. אין מלכים און אין ישעיה ווערט די מעשה געברענגט מיט א גרויסער הרחבה, און דארט האבן מיר דאס שוין געלערנט באריכות לויטן מלבי"ם. דא, בדרך ערך, איז די מעשה פיל קירצער, און דערפאר וועלן מיר נישט מאריך זיין אין אלע אירע פרטים, נאר מיר וועלן ברענגען די שטיקלעך וואס דער מלבי"ם ציטירט אדער ווייזט צו אהין, כדי צו פארשטיין די זאכן אויף זייער ארט. און ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל ערווענט: עזרא שרייבט נישט איבער אלע פרטים, ווייל די עיקר זאכן קען מען לערנען דארט, נאר ער קומט מחדש זיין צענטראלע פונקטן, אדער מפרש זיין זאכן וואס זענען אין די פריערדיגע ספרים נישט געקומען מיט אזא פירוט.
כֹּה אָמַר סַנְחֵרִיב מֶלֶךְ אַשּׁוּר: עַל מָה אַתֶּם בֹּטְחִים וְיֹשְׁבִים בְּמָצוֹר בִּירוּשָׁלָ͏ִם׃ - אזוי האט געזאגט סנחריב מלך אשור: אויף וואס פארלאזט איר זיך און זיצט אין א באלאגערונג אין ירושלים?
זיין טענה איז געצילט אויף דעם וואס עס שטייט אין ספר מלכים אויף חזקיהו: "בה' אלהי ישראל בטח", און גלייך דערנאך "וימרוד במלך אשור". אויף דעם זאגט ער צו זיי: אויף וואס פארלאזט איר זיך אז איר קומט און רעבעלירט קעגן מיר, און צוליב דעם זענט איר יעצט געצוואונגען צו זיצן אין א באלאגערונג און שטארבן פון הונגער און דארשט? ערקלערט די מצודת דוד: מילא אויב איר וואלט דערמיט עפעס אויסגעפירט - איר זיצט אין א באלאגערונג און ביים סוף ווערט איר באפרייט. אבער דא איז דאך פונקט פארקערט: איר האט דאך נישט קיין שום יסוד פאר בטחון, ווייל צום סוף וועט איר סיי ווי איבערגעגעבן ווערן אין מיין האנט. און אויב אזוי, איז דען נישט בעסער זיך שוין יעצט אונטערצוגעבן און נישט צאלן דערווייל דעם פרייז פון הונגער און דארשט? דו צאלסט א פרייז וואס ביים סוף וואלסטו געקענט שפארן, ווייל אין יעדן פאל וועט איר אויסגעליפערט ווערן אין מיינע הענט.
דער מלבי"ם לייגט צו, אז אין מלכים און אין ישעיה ווערט דערמאנט אז סנחריב האט נאכאמאל געשיקט צו אים, ווען ער איז ארויסגעגאנגען אין מלחמה קעגן דעם מלך פון כוש, און עזרא האט פארקירצט דעם תוכן פון די דברים און האט אויסגעוועלט צו ברענגען דווקא דאס וואס ער האט מחרף ומגדף געווען קעגן דעם אויבערשטן, אז כביכול ער קען נישט ראטעווען קעגן אים. און צוליב דעם איז ער ביים סוף, ווי עס שטייט אין ישעיה, געפאלן דורך דער שווערד - צוליב זיינע חירופים וגידופים כלפי שמיא.
הֲלֹא יְחִזְקִיָּהוּ מַסִּית אֶתְכֶם לָתֵת אֶתְכֶם לָמוּת בְּרָעָב וּבְצָמָא לֵאמֹר: יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ יַצִּילֵנוּ מִכַּף מֶלֶךְ אַשּׁוּר׃ - צי רעדט אייך דען נישט חזקיהו איבער אייך איבערצוגעבן צו שטארבן פון הונגער און פון דארשט, זאגנדיג: ה' אונזער גאט וועט אונז ראטעווען פון דער האנט פונעם קעניג פון אשור?
דאס איז די הסתה פון חזקיהו, וואס זאגט אייך כביכול אז איר וועט פארדינען. און וואס וועט איר באמת פארדינען? איר וועט דא שטארבן פון הונגער - דאס איז דער גאנצער ריוח. חזקיהו האלט טאקע און האפט אז איר וועט זיך קענען ראטעווען, אבער איך זאג אייך אז דאס איז גארנישט מער ווי אן איינרעדעניש און הסתה. וואס איז דער פארשלאג וואס ער שלאגט אייך פאר? צו שטארבן פון הונגער. קיין ישועה וועט איר נישט האבן. "ה' יצילנו" איז נישט קיין בטחון, און איר האט זיך נישט אויף וואס צו פארלאזן.
הֲלֹא הוּא יְחִזְקִיָּהוּ הֵסִיר אֶת בָּמֹתָיו וְאֶת מִזְבְּחֹתָיו וַיֹּאמֶר לִיהוּדָה וְלִירוּשָׁלַ͏ִם לֵאמֹר: לִפְנֵי מִזְבֵּחַ אֶחָד תִּשְׁתַּחֲווּ וְעָלָיו תַּקְטִירוּ׃ - צי איז דאס דען נישט יענער חזקיהו וואס האט אפגעטאן זיינע במות און זיינע מזבחות, און האט געזאגט פאר יהודה און פאר ירושלים אזוי צו זאגן: פאר איין מזבח זאלט איר זיך בוקן און אויף אים זאלט איר מקטיר זיין?
יעצט ערקלערט ער זיי פארוואס זיי האבן נישט קיין פלאץ זיך צו פארלאזן אויפן אויבערשטן: זאלט איר וויסן אז חזקיהו האט זיך צוקריגט מיטן רבונו של עולם. און מען דארף מקדים זיין - דאס איז בלויז די השגה פונעם גוייאישן קאפ, און נישט די זאכן לויט דער אמת'ער מציאות. זיין כוונה איז צו זאגן: אפילו אויב זיין גאט וואלט געהאט די מעגליכקייט צו העלפן, וואלט ער אים נישט געוואלט העלפן, ווייל חזקיהו האט דאך געזינדיגט קעגן אים - ער האט אפגעראמט די במות, ער האט אראפגענומען די מזבחות, און געזאגט פאר יהודה און פאר ירושלים "לפני מזבח אחד תשתחוו". איז דען נישט פיל בעסער אז יהודה זאל זיך בוקן פאר איין מזבח און ירושלים זאל האבן צוויי אדער דריי מזבחות? אזא גרויס פאלק - און בלויז איין מזבח?! ער האט דאך געטאן פונקט דאס פארקערטע פונעם רצון העליון.
און דער מיוחס לרש"י ערקלערט, אז סנחריב איז געווען זיכער אז אלעס וואס שטייט אויף חזקיהו - אז ער האט צעהאקט די אשרה וכדומה - איז אלעס געווען געבויט לשם ה'. און וואונדערט אייך נישט אויף זיין טעות, ווייל די במות זענען דאך טאקע געווען געבויט לשם ה'. און וויבאלד ער האט געזען אז חזקיהו האט מבטל געווען במות וואס זענען געבויט געווארן לשם ה', האט ער געמיינט אז אויך די אשרות זענען געבויט געווארן לשם ה', און אז די מעשה איז געטאן געווארן להכעיס דעם אויבערשטן יתברך. און אויב אזוי, האט זיך חזקיהו צוקריגט מיטן רבונו של עולם, און ער האט שוין נישט קיין שום אינטערעס אים צו העלפן.
הֲלֹא תֵדְעוּ מֶה עָשִׂיתִי אֲנִי וַאֲבוֹתַי לְכֹל עַמֵּי הָאֲרָצוֹת, הֲיָכוֹל יָכְלוּ אֱלֹהֵי גּוֹיֵ הָאֲרָצוֹת לְהַצִּיל אֶת אַרְצָם מִיָּדִי׃ - צי ווייסט איר דען נישט וואס איך און מיינע עלטערן האבן געטאן צו אלע פעלקער פון די לענדער, האבן דען די געטער פון די פעלקער פון די לענדער געקענט ראטעווען זייער לאנד פון מיין האנט?
מִי בְּכָל אֱלֹהֵי הַגּוֹיִם הָאֵלֶּה אֲשֶׁר הֶחֱרִימוּ אֲבוֹתַי אֲשֶׁר יָכוֹל לְהַצִּיל אֶת עַמּוֹ מִיָּדִי, כִּי יוּכַל אֱלֹהֵיכֶם לְהַצִּיל אֶתְכֶם מִיָּדִי׃ - ווער איז פאראן צווישן אלע געטער פון די דאזיגע פעלקער וואס מיינע עלטערן האבן פארטיליקט, וואס האט געקענט ראטעווען זיין פאלק פון מיין האנט, אז אייער גאט זאל קענען ראטעווען אייך פון מיין האנט?
זיין טענה איז: די היסטאריע באווייזט אז קיינער האט נישט געקענט שטיין קעגן מיר. כאטש אלע די דאזיגע לענדער האבן געהאט שטארקע און מעכטיגע געטער, האבן זיי נישט געקענט ראטעווען פון מיין האנט. "החרימו אבותי" - מיינט מען פול מלך אשור און תגלת פלאסר, וואס מיר האבן געזען ווי זיי זענען געקומען און מלחמה געהאלטן קעגן ישראל. און אויב אזוי, פארוואס מיינסטו אז דו וועסט קענען קעגן מיר?
און אין מלכים און אין ישעיה האבן מיר געזען נאך א טענה: און אויב דו וועסט פרעגן, צי פארגלייכסטו דען השי"ת צו אלע געטער פון די לענדער? ענטפערט ער: יא, זיכער - ווארום איך האב דאך איינגענומען שומרון. און ווער איז דער גאט דארט? דאס איז דאך דער קדוש ברוך הוא, דאס איז זיין פאלק. גיי פארשטייניג א גויאישן קאפ אז זיי האבן מורד געווען אין ה', און ער אליין איז דער וואס האט דיך אהינגעברענגט כּדי דו זאלסט זיי אייננעמען, און אז דאס אלעס איז געווען א שטראף פאר זייערע שלעכטע מעשים. אבער לויט זיין באגריף, האט עם ישראל א גאט, און יענער גאט האט זיי נישט געקענט ראטעווען. און אויב ער האט נישט געראטעוועט שומרון - אייערע ברידער - פארוואס מיינט איר אז אייך וועט ער קענען, אדער וועלן, ראטעווען? און אפילו אויב ער וויל, האט ער דאך נישט קיין אינטערעס נאכדעם וואס איר האט אראפגענומען זיינע מזבחות.
וְעַתָּה אַל יַשִּׁיא אֶתְכֶם חִזְקִיָּהוּ וְאַל יַסִּית אֶתְכֶם כָּזֹאת וְאַל תַּאֲמִינוּ לוֹ, כִּי לֹא יוּכַל כָּל אֱלוֹהַּ כָּל גּוֹי וּמַמְלָכָה לְהַצִּיל עַמּוֹ מִיָּדִי וּמִיַּד אֲבוֹתָי, אַף כִּי אֱלֹהֵיכֶם לֹא יַצִּילוּ אֶתְכֶם מִיָּדִי׃ - און איצט זאל אייך חזקיהו נישט נארן און אייך נישט איבעררעדן אויף אזא אופן און גלייבט אים נישט, ווארום קיין שום גאט פון סיי וועלכן פאלק און קעניגרייך האט נישט געקענט ראטעווען זיין פאלק פון מיין האנט און פון דער האנט פון מיינע עלטערן, וויפיל מער אייער גאט וועט אייך נישט ראטעווען פון מיין האנט.
גיט אכט: דא רעדט ער איבער'ן קאפ פון חזקיהו. ער ווענדט זיך גלייך צום פאלק, און באלד וועלן מיר דאס זען נאך קלארער - ווי ער גייט ארום חזקיהו און רעדט גארנישט מיט אים. מיט חזקיהו איז נישטא וואס צו רעדן, אבער מיט'ן פאלק איז דא פארוואס צו רעדן, זיי זאלן פארשטיין אז חזקיהו ברענגט זיי נאר שלעכטס, און איך קען זיי אויסלייזן פון זיינע צרות און זיי ראטעווען פון טויט, אויב נאר זיי וועלן מסכים זיין צו זיין מיינע קנעכט. "כל אלוה כל גוי וממלכה" - מיינט: דער גאט פון יעדן פאלק און פון יעדער מלוכה. "אף כי אלוהיכם" - כל שכן אייער גאט, וואס חזקיהו האט אראפגענומען זיינע במות און איז צעקריגט מיט אים, על אחת כמה וכמה אז ער וועט אייך נישט העלפן. און "ישיא" - אזוי ווי "השיאני ואוכל", א לשון פון פארפירן און נארן.
וְעוֹד דִּבְּרוּ עֲבָדָיו עַל יְהֹוָה הָאֱלֹהִים וְעַל יְחִזְקִיָּהוּ עַבְדּוֹ׃ - און זיינע קנעכט האבן נאך ווייטער גערעדט קעגן ה' דער אלוקים און קעגן זיין קנעכט יחזקיהו.
דאס הייסט, זיי האבן נאך צוגעלייגט צו רעדן ווערטער פון חירוף און גידוף.
וּסְפָרִים כָּתַב לְחָרֵף לַיהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, וְלֵאמֹר עָלָיו לֵאמֹר: כֵּאלֹהֵי גּוֹיֵי הָאֲרָצוֹת אֲשֶׁר לֹא הִצִּילוּ עַמָּם מִיָּדִי, כֵּן לֹא יַצִּיל אֱלֹהֵי יְחִזְקִיָּהוּ עַמּוֹ מִיָּדִי׃ - און בריוו האט ער געשריבן צו לעסטערן קעגן ה' דער גאט פון ישראל, און צו זאגן אויף אים אזוי: אזוי ווי די געטער פון די פעלקער פון די לענדער וואס האבן נישט געראטעוועט זייער פאלק פון מיין האנט, אזוי וועט דער גאט פון יחזקיהו נישט ראטעווען זיין פאלק פון מיין האנט.
"ספרים" בלשון הנביא מיינט בריוו, און נישט קיין ספר אינעם באדייט ווי מיר רופן עס היינט. דער מיוחס לרש"י באמערקט אז אין ספר מלכים און אין ספר ישעיה שטייט "ויקח חזקיהו את הספרים מיד המלאכים ויקראם, ויעל בית ה' ויפרשהו חזקיהו לפני ה'" - ער שפרייט אויס די בריוו פארן הקדוש ברוך הוא, ווי איינער זאגט: רבונו של עולם, זע ווי זיי שענדן און לעסטערן קעגן דיר, די מלחמה איז דיינע. און דער מלבי"ם באטאנט אז דא האבן מיר א צוגאב אויף וואס ס'שטייט דארט, ווייל דארט ווערט נישט דערמאנט וואס ס'איז געווען געשריבן אין די בריוו, און דא קומט עזרא און ערקלערט אז ס'איז געווען געשריבן אין זיי לעסטערונגען קעגן ה' - "לחרף לה' אלוהי ישראל".
וַיִּקְרְאוּ בְקוֹל גָּדוֹל יְהוּדִית עַל עַם יְרוּשָׁלַ͏ִם אֲשֶׁר עַל הַחוֹמָה, לְיָרְאָם וּלְבַהֲלָם, לְמַעַן יִלְכְּדוּ אֶת הָעִיר׃ - און זיי האבן גערופן מיט א הויכן קול אויף יהודית צום פאלק פון ירושלים וואס זענען אויפן מויער, זיי אנצושרעקן און זיי צו דערשרעקן, כדי זיי זאלן אייננעמען די שטאט.
"יהודית" - אויף לשון עברית, אין דער שפראך וואס דאס פאלק פארשטייט. ווי מיר האבן געזאגט, רעדט ער איבערן קאפ פון חזקיהו און ווענדט זיך דירעקט צום פאלק, און זיין גאנצער ציל איז "ליראם ולבהלם" - א פסיכאלאגישע מלחמה. דער ערשטער וואס האט ערפינדן די דאזיגע וואפן איז געווען גלית, וואס איז ארויסגעגאנגען צו שילטן און לעסטערן די מערכות אלקים חיים, און דער וואס האט דאס נאך מער אויסגעפיילט נאך אים איז סנחריב: איר האט נישט קיין כוח, איר קענט נישט, איר זענט נישט בכוח. דאס איז נאך לאנג פאר "קול הרעם מקהיר", וואס די אראבער האבן טראנסמיטירט אויף העברעאיש און געמאכט דערפון א פסיכאלאגישע מלחמה (און צוליב זייערע גרייזן האט מען אויך געמאכט אסאך ליצנות דערפון). און אויך די פאראייניגטע שטאטן אין וויעטנאם האט אזוי געטון: מ'האט אויפגעשטעלט הילכערס אין די וועלדער און דערשראקן די וויעטקאנגען מיט מעלדונגען "מיר רינגלען אייך ארום, מיר גייען אייך פארניכטן", כדי צו שאפן א פסיכאלאגישע מלחמה.
דא האט עזרא אויסגעלאזט די פרטים פון די זאכן, דעריבער וועלן מיר ברענגען עטליכע פסוקים פון מלכים ב פרק יח: "ויאמר אליקים בן חלקיהו ושבנה ויואח אל רבשקה: דבר נא אל עבדיך ארמית כי שומעים אנחנו, ואל תדבר עימנו יהודית באוזני העם אשר על החומה". ס'האט זיי זייער געארט די זאך, און זיי בעטן פון אים צו רעדן אויף ארמית, וואס איז געווען די שפראך פון די חשוב'ע לייט, וויבאלד זיי האבן געפילט אז דאס רעדן אויף יהודית ווארפט אריין א מורא אין די הערצער פונעם פאלק. "ויאמר אליהם רבשקה: העל אדוניך ואליך שלחני אדוני לדבר את הדברים האלה? הלא על האנשים היושבים על החומה, לאכול את צואתם ולשתות את מימי רגליהם עימכם". דאס הייסט: מיינסטו אז דער מעסעדזש איז געצילט צו דיין האר און צו דיר? דער מעסעדזש איז צום פאלק.
און ער גייט ווייטער: "ויעמוד רבשקה ויקרא בקול גדול יהודית ויאמר: שמעו דבר המלך הגדול מלך אשור. כה אמר המלך: אל ישיא לכם חזקיהו כי לא יוכל להציל אתכם מידו. ואל יבטח אתכם חזקיהו אל ה' לאמור, הצל יצילנו ה' ולא תינתן את העיר הזאת ביד מלך אשור. אל תשמעו אל חזקיהו, כי כה אמר מלך אשור: עשו איתי ברכה וצאו אלי, ואכלו איש גפנו ואיש תאנתו ושתו איש מי בורו". דאס איז קעגן וואס ער האט זיי פריער געזאגט - אין דער שטאט וועט איר עסן אייער צואה און טרינקען אייערע מי רגלים צוליב דעם הונגער - און דאגעגן שלאג איך אייך פאר א וויינשטאק, א פייגנבוים און ברונעם-וואסער. "עד בואי ולקחתי אתכם אל ארץ כארצכם, ארץ דגן ותירוש, ארץ לחם וכרמים, ארץ זית יצהר ודבש, וחיו ולא תמותו". זיין שטייגער איז געווען צו פארטרייבן פעלקער פון איין פלאץ צום צווייטן, דערפאר האט ער געזאגט: איך האב אן אנדער פלאץ, איך וויל אייך נישט הרג'נען נאר בלויז פארטרייבן אין גלות, וויבאלד חזקיהו האט מורד געווען אין מיר.
און ער פירט ווייטער מיט זיין טענה: "ההצל הצילו אלוהי הגויים איש את ארצו מיד מלך אשור? איה אלוהי חמת וארפד, איה אלוהי ספרוויים, הנע ועיווה, כי הצילו את שומרון מידי? מי בכל אלוהי הארצות אשר הצילו את ארצם מידי, כי יציל ה' את ירושלים מידי?" - ווידער די זעלבע טענה, אז אויך אייער גאט קען נישט, ווייל שומרון האב איך דאך שוין איינגענומען. "והחרישו העם ולא ענו אותו דבר, כי מצוות המלך היא לאמור לא תענוהו. ויבוא אליקים בן חלקיה אשר על הבית ושבנה הסופר ויואח בן אסף המזכיר אל חזקיהו קרועי בגדים, ויגידו לו דברי רבשקה" - ווייל ווער ס'הערט א חירוף וגידוף דארף דאך צערייסן זיינע בגדים, דערפאר זענען זיי געקומען קרועי בגדים.
וַיְדַבְּרוּ אֶל אֱלֹהֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם כְּעַל אֱלֹהֵי עַמֵּי הָאָרֶץ מַעֲשֵׂה יְדֵי הָאָדָם׃ - און זיי האבן גערעדט קעגן דעם גאט פון ירושלים אזוי ווי אויף די געטער פון די פעלקער פון דער ערד, וואס זענען דאס געמאכטס פון מענטשליכע הענט.
דא קלאגט עזרא און זאגט: זעט די חוצפה און עזות פנים. זיי רעדן אויפן גאט פון ירושלים כאילו ער איז ווי די געטער פון די עמי הארץ וואס זענען מעשה ידי אדם. ער פארגלייכט דעם הקדוש ברוך הוא צו די פסילים - כביכול אזוי ווי זיי: זיי האבן נישט געראטעוועט פון מיין האנט, און ער וועט אויך נישט קענען ראטעווען פון מיין האנט.
וַיִּתְפַּלֵּל יְחִזְקִיָּהוּ הַמֶּלֶךְ וִישַׁעְיָהוּ בֶן אָמוֹץ הַנָּבִיא עַל זֹאת, וַיִּזְעֲקוּ הַשָּׁמָיִם׃ - און עס האט מתפלל געווען חזקיהו המלך און ישעיהו בן אמוץ דער נביא אויף דעם, און זיי האבן געשריגן צום הימל.
דער וואס ווערט מיוחס צו רש"י, און אזוי אויך דער מלבי"ם, באמערקן אז דער נוסח פון חזקיהו'ס תפילה שטייט שוין אין די פריערדיגע ספרים, און עזרא קומט דא מודיע זיין א חידוש - אז אויך ישעיהו האט מתפלל געווען, א זאך וואס ווערט דארט נישט דערמאנט, נאר דא אליין.
און וואס איז די תפילה? לאמיר צוריקגיין צו מלכים ב פרק יט: "ויהי כשמוע המלך חזקיהו ויקרע את בגדיו ויתכס בשק ויבוא בית ה'. וישלח את אליקים אשר על הבית ושבנה הסופר ואת זקני הכהנים מתכסים בשקים אל ישעיהו הנביא בן אמוץ. ויאמרו אליו: כה אמר חזקיהו, יום צרה ותוכחה ונאצה היום הזה, כי באו בנים עד משבר וכוח אין ללידה. אולי ישמע ה' אלוהיך את כל דברי רבשקה אשר שלחו מלך אשור אדוניו לחרף אלוהים חי, והוכיח בדברים אשר שמע ה' אלוהיך, ונשאת תפילה בעד השארית הנמצאה". און ישעיהו ענטפערט: "כה תאמרון אל אדוניכם, כה אמר ה': אל תירא מפני הדברים אשר שמעת אשר גידפו נערי מלך אשור אותי. הנני נותן בו רוח, ושמע שמועה ושב לארצו, והפלתיו בחרב בארצו" - "אתן בו רוח" מיינט, איך וועל בייטן זיין געמיט אז ער זאל צוריקקערן צו זיין לאנד, און דארט וועט ער פאלן דורך דער שווערד.
און ווייטער: "ויקח חזקיהו את הספרים מיד המלאכים ויקראם, ויעל בית ה' ויפרשהו חזקיהו לפני ה'" - ווי איינער זאגט: רבונו של עולם, זע די חרופים און גידופים וואס זיי האבן געשריבן פאר דיר. "ויתפלל חזקיהו לפני ה' ויאמר: ה' אלוהי ישראל יושב הכרובים, אתה הוא האלוהים לבדך לכל ממלכות הארץ, אתה עשית את השמים ואת הארץ. הטה ה' אוזנך ושמע, פקח ה' עיניך וראה, ושמע את דברי סנחריב אשר שלחו לחרף אלוהים חי. אמנם ה', החריבו מלכי אשור את הגויים ואת ארצם, ונתנו את אלוהיהם באש, כי לא אלוהים המה כי אם מעשה ידי אדם עץ ואבן ויאבדום. ועתה ה' אלוהינו הושיענו נא מידו, וידעו כל ממלכות הארץ כי אתה ה' אלוהים לבדך".
און דעמאלט קומט דער ענטפער: "וישלח ישעיהו בן אמוץ אל חזקיהו לאמור, כה אמר ה' אלוהי ישראל: אשר התפללת אלי אל סנחריב מלך אשור שמעתי. זה הדבר אשר דיבר ה' עליו: בזה לך לעגה לך בתולת בת ציון, אחריך ראש הניעה בת ירושלים. את מי חירפת וגידפת ועל מי הרימות קול, ותישא מרום עיניך על קדוש ישראל. ביד מלאכיך חירפת ה' ותאמר: ברוב רכבי אני עליתי מרום הרים ירכתי לבנון, ואכרות קומת ארזיו מבחור ברושיו, ואבואה מלון קיצו יער כרמילו" - דאס הייסט, דו בארימסט זיך אז דו וועסט אנקומען ביזן בית המקדש. "אני קרתי ושתיתי מים זרים, ואחריב בכף פעמי כל יאורי מצור" - אפילו פאר וואסער דארף מען זיך נישט זארגן פאר מיר; "קרתי" איז לשון פון גראבן און היילן אין דער ערד, און דורך דעם האב איך געטרונקען פרעמדע וואסערן. און "ואחריב בכף פעמי" - מיט די טריט פון מיינע שיך, אז מיין מיליטער ווען זי גייט אריבער דעם ירדן טריקנט אים אויס, יעדער איינער שעפט נאך אביסל וואסער ביז דער טייך ווערט פארטריקנט.
און דער נביא פירט אויס: "הלא שמעת למרחוק אותה עשיתי, למימי קדם ויצרתיה, עתה הבאתיה ותהי להשאות גלים נצים ערים בצורות. ויושביהן קצרי יד, חתו ויבושו, היו עשב שדה וירק דשא, חציר גגות ושדפה לפני קמה. ושבתך וצאתך ובואך ידעתי, ואת התרגזך אלי. יען התרגזך אלי ושאננך עלה באוזני, ושמתי חחי באפך ומתגי בשפתיך" - דער חח און דער מתג זענען די כלים מיט וואס מען פירט און ציט א בהמה. "והשיבותיך בדרך אשר באת בה. וזה לך האות: אכול השנה ספיח ובשנה השנית סחיש, ובשנה השלישית זרעו וקצרו ונטעו כרמים ואכלו פריים. ויספה פליטת בית יהודה הנשארה שורש למטה ועשה פרי למעלה. כי מירושלים תצא שארית ופליטה מהר ציון, קנאת ה' צבאות תעשה זאת. לכן כה אמר ה' אל מלך אשור: לא יבוא אל העיר הזאת ולא יורה שם חץ, ולא יקדמנה מגן ולא ישפוך עליה סוללה. בדרך אשר בא בה ישוב, ואל העיר הזאת לא יבוא נאום ה'. וגנותי אל העיר הזאת להושיעה למעני ולמען דוד עבדי". און דער סוף פון דער מעשה: "ויהי בלילה ההוא ויצא מלאך ה' ויך במחנה אשור מאה שמונים וחמישה אלף, וישכימו בבוקר והנה כולם פגרים מתים. ויסע וילך וישב סנחריב מלך אשור וישב בנינווה. ויהי הוא משתחווה בית נסרוך אלוהיו, ואדרמלך ושראצר בניו הכוהו בחרב, והמה נמלטו ארץ אררט, וימלוך אסר חדון בנו תחתיו". דאס אלעס ווערט באריכות געברענגט אין מלכים און אין ישעיה, און מען ברענגט דאס דא נאר אלס אן השלמה, אן מבאר צו זיין די פסוקים, ווייל דארט איז שוין דער גאנצער ענין מבואר געווארן באריכות לויטן מלבי"ם.
וַיִּשְׁלַח יְהֹוָה מַלְאָךְ וַיַּכְחֵד כָּל גִּבּוֹר חַיִל וְנָגִיד וְשָׂר בְּמַחֲנֵה מֶלֶךְ אַשּׁוּר, וַיָּשָׁב בְּבֹשֶׁת פָּנִים לְאַרְצוֹ, וַיָּבֹא בֵּית אֱלֹהָיו וּמִיצִיאֵי מֵעָיו שָׁם הִפִּילֻהוּ בֶחָרֶב׃ - און ה' האט געשיקט א מלאך און האט פארטיליגט יעדן גיבור חיל, פירער און שר אינעם לאגער פון מלך אשור, און ער האט זיך צוריקגעקערט מיט בושת פנים צו זיין לאנד; און ער איז געקומען אין בית אלהיו, און די וואס זענען ארויסגעקומען פון זיינע אינגעווייד האבן אים דארט געפעלט מיט דער שווערד.
דער מלאך ה' שלאגט אינעם לאגער פון אשור הונדערט און פינף און אכציג טויזנט - און חז"ל זאגן אז דאס זענען געווען בלויז די ראשי גייסות, בעת דאס גאנצע מיליטער האט באשטאנען פון מיליאנען. און עס ווערט געברענגט אז דער הקדוש ברוך הוא האט געעפנט זייערע אויערן צו הערן די שירה פון די מלאכים, און דורך דעם איז געווען זייער מיתה: די נפש רייסט זיך אפ און קען דאס נישט אויסהאלטן, זי פארבינדט זיך צו די אויבערשטע וועלטן. מען שטייט אויף אינדערפרי - און אלע זענען טויטע פגרים. מען האט שוין גערעדט אין דער פארגאנגענהייט אז אויך ביי די היסטאריקער איז די מעשה באקאנט, און זיי דעפינירן דאס אז "א מיסטעריעזע מגפה האט באטראפן סנחריב'ס מיליטער". מיר ווייסן וואס איז דער מהות פון יענער מגפה, ווי אזוי זי איז געקומען און צוליב וואס זי איז געקומען; פאר זיי איז דאס א מיסטעריעזע מגפה.
וַיּוֹשַׁע יְהֹוָה אֶת יְחִזְקִיָּהוּ וְאֵת יֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלַ͏ִם מִיַּד סַנְחֵרִיב מֶלֶךְ אַשּׁוּר וּמִיַּד כֹּל, וַיְנַהֲלֵם מִסָּבִיב׃ - און ה' האט געהאלפן יחזקיהו'ן און די איינוואוינער פון ירושלים פון דער האנט פון סנחריב מלך אשור און פון דער האנט פון אלעמען, און ער האט זיי געפירט פון ארום.
"וינהלם" - זאגט דער מצודת דוד: ער האט זיי געפירט מיט געלאסענקייט און מיט רחמנות.
וְרַבִּים מְבִיאִים מִנְחָה לַיהֹוָה לִירוּשָׁלַ͏ִם וּמִגְדָּנוֹת לִיחִזְקִיָּהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה, וַיִּנַּשֵּׂא לְעֵינֵי כָל הַגּוֹיִם מֵאַחֲרֵי כֵן׃ - און פילע האבן געברענגט א מנחה צו ה' קיין ירושלים און טייערע מתנות פאר יחזקיהו מלך יהודה, און ער איז דערהויבן געווארן אין די אויגן פון אלע פעלקער נאכדעם.
צוויי ענינים זענען דא: א מנחה פאר ה' - ווייל זיי האבן אנערקענט אין דער גדלות פונעם בורא און געוואוסט אז ה' האט פאר זיי געמאכט די אלע ניסים; און פון דער אנדערער זייט מגדנות פאר חזקיהו. "מגדנות", זאגט דער מצודת ציון, באצייכנט אן אויסגעצייכנטע זאך, סיי אין פירות, סיי אין בגדים און סיי אין טייערע שטיינער. מען האט אים געברענגט א תשורה ווי מען ברענגט פאר א מלך, און וויבאלד ה' האט באוויזן פאר אים אזא נס, איז ער דורך דעם דערהויבן און געערט געווארן אין די אויגן פון אלע פעלקער. און דא ווערט די זאך געשריבן בקיצור, ווייל עס איז דא אויך געווען נאך א נס, וואס מען וועט באלד לייענען דערוועגן.
בַּיָּמִים הָהֵם חָלָה יְחִזְקִיָּהוּ עַד לָמוּת, וַיִּתְפַּלֵּל אֶל יְהֹוָה וַיֹּאמֶר לוֹ וּמוֹפֵת נָתַן לוֹ׃ - אין יענע טעג איז יחזקיהו קראַנק געוואָרן ביז צום טויט, און ער האָט מתפלל געווען צום ה', און ער האָט צו אים גערעדט און אים אַ מופת געגעבן.
חזקיהו איז קראַנק געוואָרן און אָנגעקומען ביז די טויערן פֿונעם טויט, ער האָט מתפלל געווען צום ה', און איז געענטפֿערט געוואָרן, און אַ מופת איז אים געגעבן געוואָרן. פֿרעגט דער מלבי"ם: פֿאַר וואָס שטייט דאָרטן "אות" און דאָ שטייט "מופת"? און ער ענטפֿערט: ווײַל מען האָט זיך פֿאַראינטערפּרעטירט פֿילאָסאָפֿיש, דאָס הייסט, ס'איז געווען פֿון די פֿילאָסאָפֿן וואָס האָבן נישט געוואָלט פֿאַרשטיין די זאַכן כפשוטו. דאָרטן שטייט אַז די זון איז צוריקגעגאַנגען צען מעלות צוריקוועגס, און זיי האָבן געוואָלט זאָגן אַז נישט די זון איז צוריקגעגאַנגען נאָר בלויז דער שאָטן איז צוריקגעגאַנגען, און די זון איז געבליבן אויף איר אָרט, ווײַל ס'איז זיי שווער געווען צו פֿאַרשטיין אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל מאַכן אַזאַ נס און ריקן די זון פֿון איר אָרט, ווי דער רלב"ג ברענגט דאָרטן. דעריבער קומט עזרא און ענדערט דעם לשון: נישט "אות" נאָר "מופת", און אַ מופת איז אַ זאַך וואָס איז אויסערגעוויינלעך און גייט אַרויס פֿון גדר הטבע - אונדז צו לערנען אַז די זון אַליין איז צוריקגעגאַנגען צען מעלות צוריקוועגס, און נישט ווי זייער מיינונג אַז דער גאַנצער שינוי איז בלויז געווען אינעם שאָטן בעת די זון גייט ווײַטער אין איר סדר.
וְלֹא כִגְמֻל עָלָיו הֵשִׁיב יְחִזְקִיָּהוּ כִּי גָבַהּ לִבּוֹ, וַיְהִי עָלָיו קֶצֶף וְעַל יְהוּדָה וִירוּשָׁלָ͏ִם׃ - און נישט לויט דעם גוטס וואָס מען האָט אים אָפּגעטאָן האָט יחזקיהו אומגעקערט, ווײַל זײַן האַרץ איז דערהויבן געוואָרן, און עס איז געווען אַ צאָרן אויף אים און אויף יהודה און ירושלים.
דער טײַטש פֿון די ווערטער: נישט אַזוי ווי דער הקדוש ברוך הוא האָט מיט אים גוטס געטאָן - וואָס ער האָט אים געהיילט און אים געראַטעוועט פֿון דער האַנט פֿון סנחריב - אַזוי האָט ער אומגעקערט. מיט דער גאַנצער טובה האָט ער זיך געפֿירט אויף אַ וועג פֿון גאווה, ווען מען איז געקומען אים באַזוכן און ער האָט זיי געוויזן זײַן גאַנצן בית נכותו. דאָ שרײַבט עזרא נישט קיין פֿרטים, און מיר וועלן דערמאָנען דעם ענין פֿון די אַנדערע ספרים וווּ עס ווערט געבראַכט מיט מער הרחבה.
זאָגט דער מלבי"ם: מיר האָבן שוין דאָרטן מסביר געווען אַז די תכלית פֿונעם מופת איז געווען צו דערהייבן די מעלה פֿון כלל ישראל, כּדי די אומות העולם זאָלן מורא האָבן פֿאַר זיי און נישט קומען מלחמה האַלטן קעגן זיי. ער אָבער, פֿאַרקערט, האָט צוגעשריבן דעם נס צו זיך אַליין - כאילו פֿאַר דעם ווײַל איך בין ראוי און ערלעך האָט מען מיר געמאַכט דעם נס. און אויך דאָס וואָס עס שטייט "גבה לבו" נעמט אַרײַן דאָס וואָס ער האָט זיך אָנגעזאַמלט אוצרות פֿון זילבער און גאָלד, ווי מיר וועלן באַלד זען, און דער מלך איז דאָך מוזהר "וכסף וזהב לא ירבה לו מאוד", כדי "לבלתי רום לבבו מאחיו". אויב אַזוי, מיט דעם איז זײַן האַרץ דערהויבן געוואָרן, וואָס ער איז געגאַנגען און געמאַכט פֿאַר זיך אוצרות פֿון כסף וזהב.
וַיִּכָּנַע יְחִזְקִיָּהוּ בְּגֹבַהּ לִבּוֹ הוּא וְיוֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם, וְלֹא בָא עֲלֵיהֶם קֶצֶף יְהֹוָה בִּימֵי יְחִזְקִיָּהוּ׃ - און יחזקיהו האָט זיך אונטערגעוואָרפֿן אין דער גאות פֿון זײַן האַרץ, ער און די באַוואוינער פֿון ירושלים, און דער צאָרן פֿונעם ה' איז נישט געקומען אויף זיי אין די טעג פֿון יחזקיהו.
ער האָט זיך מכניע געווען, ווי מען זעט פֿון די אַנדערע מקורות, און די דאָזיקע זאַך האָט גורם געווען אַז דער הקדוש ברוך הוא האָט אים געזאָגט אַז דער כעס וועט נישט קומען אין זײַנע טעג נאָר אין די טעג פֿון זײַנע קינדער. מען זעט דעריבער אַז דאָ איז געווען אַן אמת'ע הכנעה פֿון זײַן זײַט.
וַיְהִי לִיחִזְקִיָּהוּ עֹשֶׁר וְכָבוֹד הַרְבֵּה מְאֹד, וְאֹצָרוֹת עָשָׂה לוֹ לְכֶסֶף וּלְזָהָב וּלְאֶבֶן יְקָרָה וְלִבְשָׂמִים וּלְמָגִנִּים וּלְכֹל כְּלֵי חֶמְדָּה׃ - און יחזקיהו האָט געהאַט רײַכטום און כּבֿוד זייער פֿיל, און אוצרות האָט ער זיך געמאַכט פֿאַר זילבער, און פֿאַר גאָלד, און פֿאַר טײַערע שטיינער, און פֿאַר בשמים, און פֿאַר שילדן, און פֿאַר אַלע חשובֿע כּלים.
יחזקיהו האָט זיך געמאַכט זייער פֿיל רײַכטום, און ווי דער מלבי"ם האָט דערמאָנט, איז דאָס געווען אַ טייל פֿונעם קצף קעגן אים.
וּמִסְכְּנוֹת לִתְבוּאַת דָּגָן וְתִירוֹשׁ וְיִצְהָר, וְאֻרָוֹת לְכָל בְּהֵמָה וּבְהֵמָה, וַעֲדָרִים לָאֲוֵרֹת׃ - און שפייכלערס פאר דער תבואה פון קארן, וויין און אויל, און שטאלן פאר יעדער ערליי בהמה, און עדרים אין אפענע פלאצן.
"מסכנות" - אן ארט פאר אוצרות, ווי "ויבן ערי מסכנות לפרעה", שטעט פאר אוצרות. ער האט דאך געמאכט אוצרות פון תבואה, דגן, תירוש און יצהר. "אורוות" - דער פלאץ וואו מ'האט געשטעלט די בהמות, הויפטזעכליך פערד. און וואס מיינט "עדרים לאוורות"? "אוורות" איז א לשון רבים פון אוויר, אזוי ווי "אווירות". זאגט דער מלבי"ם, אזוי ווי ער האט מבאר געווען אין חבקוק, אז דאס ווארט "אורווה" שטאמט פון לשון אוויר, ווייל א פערד דארף האבן א ברייטן פלאץ וואו ס'איז פאראן אסאך לופט. און ווען די בהמות שטייען אונטערן פרייען הימל אין דער לופט און נישט אין א פארמאכטן שטאל, ווערט דער פלאץ אנגערופן "אווירה" - אן ארט מיט לופט; און אויב זיי זענען אינעווייניג אין שטאלן, הייסט עס אן אורווה. און וואס ס'שטייט דא "עדרים לאוורות", איז דער מבווון אויף א פלאץ וואו ס'איז דא אסאך לופט, אן ארט וואס איז נישט פארמאכט.
וְעָרִים עָשָׂה לוֹ וּמִקְנֵה צֹאן וּבָקָר לָרֹב, כִּי נָתַן לוֹ אֱלֹהִים רְכוּשׁ רַב מְאֹד׃ - און ער האט זיך געמאכט שטעט, און מקנה פון שאף און רינדער פאר מערהייט, ווארום גאט האט אים געגעבן גאר אסאך פארמעגן.
וְהוּא יְחִזְקִיָּהוּ סָתַם אֶת מוֹצָא מֵימֵי גִיחוֹן הָעֶלְיוֹן וַיַּישְּׁרֵם לְמַטָּה מַּעְרָבָה לְעִיר דָּוִיד, וַיַּצְלַח יְחִזְקִיָּהוּ בְּכָל מַעֲשֵׂהוּ׃ - און ער, יחזקיהו, האט פארשטאפט דעם קוואל פון די אויבערשטע וואסערן פון גיחון, און ער האט זיי געפירט גלייך אראפ צו מערב צו עיר דוד, און יחזקיהו האט מצליח געווען אין אלע זיינע מעשים.
חזקיהו האט פארשטאפט דעם אויסגאנג פון די אויבערשטע וואסערן פון גיחון, און "ויישרם למטה" - ער האט זיי געפירט אויף א גלייכן וועג מערב-צו קיין עיר דוד. דער רד"ק ערקלערט אז ס'זענען געווען צוויי אפצווייגונגען פונעם נחל גיחון: דעם אויבערשטן האט ער פארשטאפט, און די וואסערן פונעם קוואל האט ער געפירט גראד אראפ קיין עיר דוד. נאר דער רד"ק פרעגט א קשיא: חז"ל זאגן דאך "סתם מי גיחון ולא הודו לו" (ער האט פארשטאפט די וואסערן פון גיחון און חכמים האבן אים נישט מודה געווען), און פריער שטייט דאך "ויוועץ עם שריו וגיבוריו לסתום את מימי העיינות", און צווישן זיי זענען דאך אויך געווען חכמי ישראל, ווייל די שרי האלפים זענען דאך געווען די חכמים און שופטים. אויב אזוי, פארוואס ווערט געזאגט אז זיי האבן אים נישט מודה געווען? מ'זעט דאך אז די חכמי הדור זענען יא איינשטימיג געווען מיט אים! זאגט דער רד"ק: אבער איך האב געזען א מדרש וואס האט מיינע געדאנקען בארואיגט, און אין דער הגדה האב איך געפונען "סתם מי גיחון והסכימה דעתו לדעת המקום". דאס הייסט, דער קדוש ברוך הוא אליין איז געווען מסכים מיט זיין מיינונג; און כאטש די חכמים האבן אים נישט מודה געווען, האט דער קדוש ברוך הוא געהאלטן מיט חזקיהו און מסכים געווען צו זיין מעשה.
און דער מלבי"ם לייגט צו: אלעס וואס ווערט דא אויסגערעכנט האט חזקיהו געטאן מדעת עצמו, ווייל די חכמים זענען דאך נישט געווען מסכים מיט אים, און דא דערציילט דער פסוק אז כאטש ער האט געטאן שלא מדעת חכמים - קוק ווי ער האט מצליח געווען אין זיינע מעשים. און פארוואס? ווייל דער קדוש ברוך הוא האט דאס געמאכט פאר א נסיון פאר אים: צו זען צי ער וועט זיך פארלאזן אויפן דבר ה', צי ער וועט זוכן פארשידענע מענטשליכע תחבולות וויאזוי צו פארזיכערן זיין שוץ קעגן די שונאים וואס קענען קומען אויף אים.
וְכֵן בִּמְלִיצֵי שָׂרֵי בָבֶל הַמְשַׁלְּחִים עָלָיו לִדְרֹשׁ הַמּוֹפֵת אֲשֶׁר הָיָה בָאָרֶץ, עֲזָבוֹ הָאֱלֹהִים לְנַסּוֹתוֹ לָדַעַת כָּל בִּלְבָבוֹ׃ - און אזוי אויך ביי די געזאנדטע פון די שרים פון בבל, וואס האבן געשיקט צו אים נאכצופרעגן אויפן מופת וואס איז געווען אין לאנד, האט אים גאט איבערגעלאזט אים צו פרואוון, כדי צו וויסן אלעס וואס איז אין זיין הארץ.
"מליצי" - שליחים, אזוי ווי "כי המליץ בינותם", וואס דער שליח איז דער מליץ (פארמיטלער) צווישן דעם משלח און דעם שליח; "מליצי שרי בבל" מיינט די געזאנדטע פונעם קעניג פון בבל. נאך דער גאנצער גרויסער הצלחה האט דער קדוש ברוך הוא אים געוואלט מנסה זיין כדי צו וויסן אלעס וואס איז אין זיין הארץ, און דערפאר זענען געשיקט געווארן צו אים די שליחים פון בבל, און זיי זענען געקומען "לדרוש המופת אשר היה בארץ" - פרואוון צו פארשטיין דאס וואס האט פאסירט אין לאנד מיט דער באוועגונג פון דער זון. און דער מדרש ברענגט אז דער קעניג פון בבל איז אויפגעשטאנען אינדערפרי און געפרעגט: פארוואס האט מען מיר נישט אויפגעוועקט ביז אזא שפעטע שעה? האבן זיי אים געזאגט: די זון איז צוריקגעגאנגען אויף צוריקוועגס. האט ער זיי געזאגט: וואס רעדט איר נארישקייטן? האבן זיי אים געזאגט: קום און זע, אזוי איז די מעשה געווען. האט ער נאכגעפארשט ביי וועמען דער נס האט פאסירט, און ס'איז אים קלאר געווארן אז דאס איז געווען ביי חזקיהו, און דעמאלט שיקט מרודך בלאדן בן בלאדן מענטשן צו חזקיהו, צוליב כבוד צו דעם מענטש וואס האט זוכה געווען אז דער קדוש ברוך הוא זאל באוועגן די זון לכבודו. און "עזבו האלהים", ערקלערט דער מצודת דוד, אז דער אייבערשטער האט נישט גענויגט זיין הארץ נישט צום גוטן און נישט צום שלעכטן, נאר ער האט אים געגעבן א פאלקאמע בחירה, מיטן ציל - "למען נסותו", כדי אים צו פרואוון.
און לאמיר לייענען די דברים אין ישעיה קאפיטל לט: "בעת ההיא שלח מרודך בלאדן בן בלאדן מלך בבל ספרים ומנחה אל חזקיהו, וישמע כי חלה ויחזק. וישמח עליהם חזקיהו ויראם את בית נכותו, את הכסף ואת הזהב ואת הבשמים ואת השמן הטוב ואת כל בית כליו ואת כל אשר נמצא באוצרותיו, לא היה דבר אשר לא הראם חזקיהו בביתו ובכל ממשלתו". און חז"ל זאגן אז ער האט פאר זיי אויך ארויסגענומען א ספר תורה. זאגט דארט דער מלבי"ם: "וישמח עליהם" קומט דיר זאגן אז ער האט זיך נישט געפרייט מיט זיי אליין, ער האט דאך געוואוסט אז זיי קומען נישט פון גרויס ליבשאפט, נאר ער האט זיך געפרייט מיט דער געלעגנהייט - אז דורך זיי קען ער זיך בארימען און זיי ווייזן: זעט ווי טייער און וויכטיג איך בין פארן אייבערשטן, זעט וואספארא עשירות און וואספארא כבוד דער קדוש ברוך הוא האט מיר געגעבן. דא האט ער למעשה גענומען דעם נס וואס דער אייבערשטער האט געטאן פאר כלל ישראל און עס צוגעשריבן צו זיך - כאילו דאס איז צוליב זיין אייגענער חשיבות און מעלה.
און מיט דעם, זאגט דער מלבי"ם, האט ער געזינדיגט אין צוויי זאכן. איין חטא איז קעגן דער חכמת ההנהגה: וואס דו האסט געטאן איז בכלל נישט געווען קלוג, צוליב א פשוטער סיבה - אויב דו פארשטייסט אז זיי קומען אלס שפיאנען, וואס איז דער שכל צו ווייזן פאר שפיאנען ווי רייך דו ביסט? האסט זיי דאך געגעבן א גרעסערן אפעטיט! האסט זיי געוויזן דיין גאנצן "בית נכותך", און זיי פארשטייען אז אויב זיי קומען אטאקירן חזקיהו האבן זיי גאר אסאך וואס צו צונעמען. און דער צווייטער חטא איז קעגן השי"ת: דער קדוש ברוך הוא האט דיר דאך געגעבן דעם גאנצן עשירות, און ער אליין האט דיר אנגעזאגט זיך נישט צו בארימען דערמיט, ווי ס'שטייט "לבלתי רום לבבו מאחיו" און "לא ירבה לו כסף וזהב עד מאד" - און דו גייסט און טוסט פונקט פארקערט פונעם רצון ה', דיין הארץ איז גאה געווארן מיט דעם עשירות, און נאך מער בארימסטו זיך דערמיט און ווייזט עס פאר יעדנ'ס אויגן.
און עס גייט ווייטער: "ויבוא ישעיהו הנביא אל המלך חזקיהו ויאמר אליו: מה אמרו האנשים האלה ומאין יבואו אליך? ויאמר חזקיהו: מארץ רחוקה באו אלי מבבל. ויאמר: מה ראו בביתך? ויאמר חזקיהו: את כל אשר בביתי ראו, לא היה דבר אשר לא הראיתים באוצרותי. ויאמר ישעיהו אל חזקיהו: שמע דבר ה' צבאות, הנה ימים באים ונישא כל אשר בביתך ואשר אצרו אבותיך עד היום הזה בבל, לא יוותר דבר אמר ה'".
און דער מלבי"ם דארט אין ישעיה לט פרעגט: וואס איז געווען זיין חטא פאר וועלכן עס איז געקומען אזא גרויסער עונש? צי איז דען פארבאטן פאר א מלך צו ווייזן זיין בית אוצרות? מיר האבן דאך געזען ביי שלמה המלך אז ער האט זיך גערימט מיט זיין גרויסן רייכטום! און אין דברי הימים - דא ביי אונז - ווערט דערמאנט אז חזקיהוס הארץ איז געהעכערט געווארן און ס'איז געווען א צארן אויף יהודה און ירושלים; פארוואס ווערט דאס אנגערופן גבהות הלב, אויב ער האט עס געטאן לתום לבו? און נאך: ביי אונז ווערט דערמאנט אז דער אויבערשטער האט אים איבערגעלאזט אין די הענט פון די שרי בבל לנסותו לדעת כל בלבבו - פארוואס פעלט אויס אים צו פרובירן, און וואס איז געווען דער ענין דערפון? און אויך, פארוואס איז דער עונש פאר זיינע קינדער, "אבות אכלו בוסר ושיני בנים תקהינה"? צי האט ירושלים דען נישט גענוג געזינדיגט מיט גרויסע עבירות אן דעם חטא פון חזקיהו, אז מ'זאל דארפן זאגן אז ס'וועלן קומען מלכים און צונעמען אלעס וואס איז דא אין ירושלים? ס'איז דאך שוין נגזר געווארן דער גלות צוליב די זינד פון מנשה, וועגן דעם צלם וואס ער האט אריינגעברענגט אין היכל, און נאך.
"ויאמר חזקיהו אל ישעיהו: טוב דבר ה' אשר דיברת. ויאמר: כי יהיה שלום ואמת בימי". און די זאך איז זייער וואונדערלעך, און דער מלבי"ם פרעגט: ווי קען ער זאגן "טוב דבר ה'" ווייל "יהיה שלום בימי"? זארגט דען נישט קיין פאטער פאר זיינע קינדער? מען לאזט דיר וויסן אז דיינע מעשים וועלן ברענגען צרות אויף דיינע קינדער, און נישט נאר וואס דו ביסט נישט באזארגט איבער זייערע צרות, ביסטו נאך אויך נישט באזארגט פון דעם וואס דו אליין ביסט דער גורם דערצו - דו ביסט דער וואס האט געברענגט אויף זיי די צרות!
קודם כל, זאגט דער מלבי"ם, אין די ווערטער פון ישעיהו ליגן צוויי ענטפערס. איינס: דו מיינסט אז מ'דארף נישט מורא האבן ווייל "מארץ רחוקה באו אלי" - זיי קומען נישט יעצט, זיי וואוינען נישט נעבן מיר, און איך וועל נישט זען פון זיי קיין ראקעטן און באמבעס; וואס האב איך זיך צו זארגן פון זיי? און אויף דעם זאגט אים דער נביא: יעצט וועסטו זען אז דוקא דורך דעם וואס זיי האבן געזען דיינע אוצרות, וועלן זיי זיך אויפוועקן צו קומען פון דער ווייט. זיי וועלן פארשטיין אז עס לוינט זיך, און זיי וועלן קומען פון א ווייט לאנד. און נאך א זאך זאגט ער אים: דו האסט דא געטאן אן אומפאסיגן מעשה. און מיר האבן געזען אז חזקיהו האט תשובה געטאן און מודה געווען אין זיין טעות, און ער האט איינגעזען אז ער האט געהאנדלט נאריש.
און וואס איז די כוונה פון זיינע ווערטער "טוב אשר דיברת כי יהיה שלום ואמת בימי"? דא גיט דער מלבי"ם א געוואלדיגן און הערליכן פשט. ווען עס איז פאראן א נבואה וואס האט אין זיך סיי א גוטע בשורה און סיי א שלעכטע בשורה צוזאמען, דארף מען אויפן גוטן חלק פריילעך זיין, און אויפן שלעכטן חלק דארף מען זיך נישט גלייך זארגן. פארוואס? ווייל א נבואה לטובה מוז מקוים ווערן, בעת וואס א נבואה לרעה קען מען מבטל זיין, ווייל דער אויבערשטער איז ניחם על הרעה, און אויב מ'וועט טון תשובה קען מען עס אפווענדן. דערפאר זאגט חזקיהו: ווי וואונדערבאר! דא האב איך אן הבטחה אז שלום און אמת וועט זיין אין מיינע טעג, אן הבטחה וואס איך האב ביז היינט נישט געהאט - איך וועל נישט האבן קיין מלחמות, עס וועט זיין שלום און אמת, און פון דעם וועט דער אויבערשטער נישט צוריקציען, ווייל פון אן הבטחה לטובה ציט דער אויבערשטער נישט צוריק בשום אופן. ווידער אום וואס ס'איז געזאגט געווארן אז עס וועט קומען א שלעכטס אויף מיינע קינדער - דאס איז א נבואה לרעה, און פון דעם קען דער אויבערשטער יא צוריקציען, אויב מיינע קינדער וועלן פארבעסערן זייערע מעשים. ממילא איז דא דא בלויז גוטס: דאס גוטע איז זיכער, און דאס שלעכטע שטייט אין א גרויסן ספק, ווייל עס ווענדט זיך אין דעם תיקון דורך דער תשובה פון זיינע קינדער.
וְיֶתֶר דִּבְרֵי יְחִזְקִיָּהוּ וַחֲסָדָיו הִנָּם כְּתוּבִים בַּחֲזוֹן יְשַׁעְיָהוּ בֶן אָמוֹץ הַנָּבִיא עַל סֵפֶר מַלְכֵי יְהוּדָה וְיִשְׂרָאֵל׃ - און די איבעריגע געשעענישן פון יחזקיהו און זיינע חסדים, זענען אנגעשריבן אין דער נבואה פון ישעיהו בן אמוץ הנביא, אין ספר פון די מלכים פון יהודה און ישראל.
ישעיהו איז געווען דער נביא אין זיין צייט, און ער איז אויך געווען זיין שווער - ער האט אים געגעבן זיין טאכטער. נאר דער שידוך האט נישט געברענגט קיין גוטע תוצאות, ווייל פון יענער טאכטער איז געבוירן געווארן אן אייניקל, און דער זעלבער אייניקל האט צום סוף דערמארדעט דעם זיידן. און מיט דעם אלעם, אויב ווילסטו זען די אלע זאכן - שטייען זיי אין חזון ישעיהו בן אמוץ הנביא איבערן ספר פון די מלכים פון יהודה און ישראל.
וַיִּשְׁכַּב יְחִזְקִיָּהוּ עִם אֲבֹתָיו וַיִּקְבְּרֻהוּ בְּמַעֲלֵה קִבְרֵי בְנֵי דָוִיד, וְכָבוֹד עָשׂוּ לוֹ בְמוֹתוֹ כָּל יְהוּדָה וְיֹשְׁבֵי יְרוּשָׁלָ͏ִם, וַיִּמְלֹךְ מְנַשֶּׁה בְנוֹ תַּחְתָּיו׃ - און יחזקיהו האט זיך געלייגט מיט זיינע עלטערן, און מען האט אים באגראבן אינעם העכסטן ארט פון די קברים פון בני דוד, און אלע אידן פון יהודה און די באוואוינער פון ירושלים האבן אים אפגעגעבן כבוד ביי זיין טויט, און זיין זון מנשה איז געווארן קעניג אויף זיין ארט.
וואס מיינט "במעלה קברי בני דוד"? זאגט דער רד"ק: אינעם שענסטן און בעסטן פון די קברים פון בני דוד. און חז"ל זאגן: די אויסגעצייכנטסטע אין דער משפחה, דאס זענען דוד און שלמה - זיי זענען די מעולים אין דער משפחה פון בית דוד, און דארט האט מען אים באגראבן. און נאך אים האט געקעניגט זיין זון מנשה.
חז"ל שרייבן וועגן דעם נס ההצלה וואס חזקיהו האט געהאט, אז חזקיהו האט געזאגט: רבונו של עולם, מיין דור איז דער שוואכסטער, איך האב נישט קיין כח צו טון גארנישט - איך לייג זיך אויף מיין בעט און דו טוסט. און אזוי איז טאקע געווען: חזקיהו איז געלעגן אויף זיין בעט, און דער קדוש ברוך הוא האט געראטעוועט זיין פאלק. און מיר האבן שוין פריער גערעדט אז די זאך האט געוויזן אויף דער נידעריקייט פון זיין דור, ווייל דוד המלך לעומת זה האט געזאגט "ארדוף אויבי ואשיגם ולא אשוב עד כלותם", און לכאורה זעט אויס ווי דוד'ס בטחון איז געווען שוואכער - חזקיהו קען גיין שלאפן, און דוד דארף נאכיאגן און דערגרייכן און פארטיליקן. און דארט ווערט געברענגט די מדריגה, פון דוד המלך ביז חזקיהו, ווי גלייך עס איז דא געווען א ירידה.
און דער ענטפער איז, אדרבה: די מעלה פון דוד המלך איז פיל גרעסער ווי די פון חזקיהו. דוד זאגט "ארדוף אויבי ואשיגם ולא אשוב עד כלותם", און מיט דעם אלעם ווייסן מיר אלע אז דאס איז מאת ה'. ווידער חזקיהו זאגט: אונזער דור איז אזוי שוואך אין אמונה, אז אויב מיר וועלן אפילו זאגן שירה, וועט מען זאגן - האסט געזען וואס דאס איז? אונזער שירה האט געשפאלטן הימלען, און אין איר זכות זענען געקומען די מלאכים. דערפאר מוזן מיר גיין שלאפן: ווען א מענטש שלאפט איז קלאר אז ער האט גארנישט געטון; וואס וועסטו זאגן - אז מיינע שנארכעכצער האבן זיי דערשראקן? דא איז קלאר אז אלעס איז נאר דער קדוש ברוך הוא. און פון דעם זעט מען אז דוקא דאס ווייזט די שוואכקייט פונעם דור, וואס זיי האבן געדארפט אז עס זאל זיין קלאר אן קיין שום ספק אז מיר האבן גארנישט געטון, און ערשט דעמאלט וועלן אלע מודה זיין אז אלעס איז מאת ה'.
קאפיטל לב ברענגט בקיצור דאס וואס איז שוין געברענגט באריכות אין ספר מלכים און אין ספר ישעיה: סנחריב'ס טענות וואס זענען געזאגט געווארן איבער'ן קאפ פון חזקיהו דירעקט צום פאלק - "על מה אתם בוטחים", "חזקיהו מסית אתכם", "הסיר את במותיו", "היכול יכלו אלוהי הגויים" - אלע זענען א פסיכאלאגישע קריג וואס איר ציל איז געווען "ליראם ולבהלם". און עזרא לייגט דא צו צוויי חידושים: אז אין די איגרות זענען געווען געשריבן גידופים כלפי ה', און אז אויך ישעיהו האט מתפלל געווען צוזאמען מיט חזקיהו. די תפילה האט געשפאלטן הימלען, דער מלאך האט געשלאגן אין מחנה אשור, און סנחריב איז צוריקגעקערט בבושת פנים און איז געפאלן דורכ'ן שווערד פון זיינע קינדער. נאכדעם איז געקומען דער נס הרפואה און דער מופת פונעם צוריקקער פון דער זון - און דוקא דארט הייבט זיך אן דער נסיון: חזקיהו האט צוגעשריבן דעם נס צו זיך, גבה לבו, ער האט אנגעזאמלט אוצרות פון כסף און זהב און זיי געוויזן פאר די שלוחי בבל, און ער האט מיט דעם געזינדיגט סיי אין דער חכמת ההנהגה און סיי קעגן ה'. אבער ער האט זיך נכנע געווען און תשובה געטון, און דערפאר איז דער קצף נישט געקומען אין זיינע טעג. און ביים סוף לערנט אונז דער כתוב אז אין זיין גאנצער הצלחה האט ער מצליח געווען ווייל זיין דעת איז געווען מסכים צו דעת המקום, און אז די מפלה פון סנחריב איז געקומען ווען חזקיהו ליגט אויף זיין בעט - כדי עס זאל זיין קלאר פאר יעדן אז די גאנצע ישועה איז בלויז מאת ה' אליין.