הקדמה: קאפיטל כ"ו - די עליה און די מפלה פון עוזיהו
קאפיטל כ"ו אין דברי הימים ב' איז א קאפיטל וואס איז כולו א שטייגנדע אויפבוי פון מאכט און כח: נצחונות, פעסטונגען, רייכטום, א שטענדיגע ארמיי און דורכברוכפולע מיליטערישע ערפינדונגען. נאר די גאנצע לאנגע באשרייבונג איז נישט מער ווי איין גרויסע הקדמה צו איין פסוק: "וּכְחֶזְקָתוֹ גָּבַהּ לִבּוֹ עַד לְהַשְׁחִית". מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און זען ווי דער כתוב בויט שטאפל נאך שטאפל די סיבה פון זיין מפלה.
די המלכה פון עוזיהו און דאס בויען אילות
וַיִּקְחוּ כָּל־עַם יְהוּדָה אֶת־עֻזִּיָּהוּ וְהוּא בֶּן־שֵׁשׁ עֶשְׂרֵה שָׁנָה וַיַּמְלִיכוּ אֹתוֹ תַּחַת אָבִיו אֲמַצְיָהוּ׃ הוּא בָּנָה אֶת־אֵילוֹת וַיְשִׁיבֶהָ לִיהוּדָה אַחֲרֵי שְׁכַב־הַמֶּלֶךְ עִם־אֲבֹתָיו׃ - און דאס גאנצע פאלק יהודה האבן גענומען עוזיהו'ן, און ער איז אלט געווען זעכצן יאר, און זיי האבן אים געקרוינט פאר א מלך אנשטאט זיין פאטער אמציהו. ער האט געבויט אילות און זי צוריקגעגעבן צו יהודה, נאכדעם וואס דער מלך איז געלעגן מיט זיינע עלטערן.
דאס גאנצע פאלק יהודה נעמען עוזיהו'ן ווען ער איז אלט זעכצן יאר און קרוינען אים פאר א מלך אונטער זיין פאטער אמציהו, און ווי מיר האבן פריער געזאגט איז די המלכה געווען נאך ביי זיין פאטערס לעבן. און וואס אנבאלאנגט אילות, דאס איז דאס היינטיגע אילת: שלמה המלך האט עס איינגענומען פון אדום, ווי עס שטייט "אז הלך שלמה אל אילות אל עציון גבר". די בני אדום זענען צוריקגעקומען און האבן עס צוגענומען אין א מלחמה און צוגעשלאסן צו זיך, און שפעטער ווען אמציהו האט געשלאגן אדום האט ער עס צוריקגענומען פון זייער האנט.
וואס האט עוזיהו מחדש געווען? ער האט פאר איר געבויט מויערן און געמאכט דערפון א פעסטונג-שטאט, און דערמיט "וישיבה ליהודה". ווילאנג דער ארט איז אפן און אומבאשיצט, קען מען אלעמאל צוריקקומען און עס אייננעמען. וויאזוי פארזיכערט מען אז דער ארט זאל בלייבן אין אונזערע הענט? מען בויט מויערן, און ממילא אויב זיי וועלן וועלן קומען און אייננעמען, זענען פאראן מויערן וואס וועלן איר שיצן. און דעריבער ווערט געזאגט "אחרי שכב המלך": כאטש אמציהו האט זי איינגענומען, איז זי נאך נישט געהאלטן געווארן ביי זיי פעסט אין די הענט, ווייל קיין מויערן האט זי נישט געהאט. נאר דורך דעם וואס עוזיהו האט געבויט די מויערן, האט ער זי צוריקגעברענגט צו יהודה אויף אן ענדגילטיגן אופן.
די יארן פון זיין מלכות: בלויז דאס ישרות אין די אויגן פון ה'
בֶּן־שֵׁשׁ עֶשְׂרֵה שָׁנָה עֻזִּיָּהוּ בְמָלְכוֹ וַחֲמִשִּׁים וּשְׁתַּיִם שָׁנָה מָלַךְ בִּירוּשָׁלִָם וְשֵׁם אִמּוֹ יְכָלְיָה מִן־יְרוּשָׁלִָם׃ וַיַּעַשׂ הַיָּשָׁר בְּעֵינֵי יְהֹוָה כְּכֹל אֲשֶׁר־עָשָׂה אֲמַצְיָהוּ אָבִיו׃ - זעכצן יאר אלט איז עוזיהו געווען ווען ער איז געווארן מלך, און צוויי און פופציג יאר האט ער געקעניגט אין ירושלים, און דער נאמען פון זיין מוטער איז געווען יכליה פון ירושלים. און ער האט געטאן דאס גלייכע אין די אויגן פון ה', אזוי ווי אלץ וואס זיין פאטער אמציהו האט געטאן.
"בן שש עשרה שנה עוזיהו במולכו" פאדערט א פארשטאנד: עס איז דאך שוין געזאגט געווארן פריער "והוא בן שש עשרה שנה וימליכו אותו", טא פארוואס דארף מען עס איבערחזרן? איך האב נישט געזען ווער עס רעדט דערפון, און מעגליך איז די כוונה צו זאגן אז זיין מלכות איז געווען פון די זעכצן יאר אן אן קיין שום הפסקות. אמאל מאכט זיך א מצב אז עס איז פאראן אן הפסקה אין דער מלכות פונעם מלך, און דא זאגט דיר דער כתוב אז דאס איז געווען א המשכדיגע, רצופה'דיגע מלכות.
"ויעש הישר בעיני ה' ככל אשר עשה אמציהו אביו" - דער דגש איז בלויז אויפן ישר. זיין פאטער אמציהו איז דאך איין תקופה געווען גלייך און איין תקופה קרום, און בסוף ימיו האט ער קאליע געמאכט. קומט דער כתוב און זאגט: עוזיהו האט נאר געטאן דאס גלייכע פון אלץ וואס זיין פאטער האט געטאן, און נישט דאס שלעכטע פון זיין הנהגה.
"בימי זכריהו המבין בראות האלהים"
וַיְהִי לִדְרֹשׁ אֱלֹהִים בִּימֵי זְכַרְיָהוּ הַמֵּבִין בִּרְאֹת הָאֱלֹהִים וּבִימֵי דָּרְשׁוֹ אֶת־יְהֹוָה הִצְלִיחוֹ הָאֱלֹהִים׃ - און ער איז געווען צו זוכן גאט אין די טעג פון זכריהו, דער וואס האט פארשטאנען אין די מראות פון גאט; און אין די טעג וואס ער האט געזוכט ה', האט אים גאט באגליקט.
דער פירוש המיוחס לרש"י טייטשט אז זכריהו איז עוזיהו אליין, און דריי נעמען האט ער געהאט: עוזיהו, זכריהו, עזריהו. און מיר געפינען דערויף ביישפילן: יהואחז און אחזיהו, יהויכין און יכניה. מען זעט דאך אז איין מענטש קען ווערן אנגערופן מיט עטליכע נעמען. און לויט דעם איז "המבין בראות האלהים" טייטש אז ער האט פארשטאנען אין יראת אלוקים אז זי איז גוט, און ער האט מורא געהאט פונעם אייבערשטן.
דער מלבי"ם ערקלערט אבער אנדערש: זכריהו איז געווען א נביא, נישט נאך א נאמען פון עוזיהו. יענע צייט איז געווען די פאסיגע און ראויה'דיגע צייט צו דרש'ענען דעם אייבערשטן, ווייל עס איז געווען אין יענעם דור א נביא וואס איז געווען "המבין בראות האלהים". די נביאים און בעלי רוח הקודש פלעגן צוקוקן און צופאסן צו מראות אלוקים: יחזקאל האט געזען מראות המרכבה, און אזוי אויך די איבעריגע מחזות וואס די נביאים האבן געזען. און צווישן זיי זענען געווען מדרגות: עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן נישט פארשטאנען דעם גאנצן מראה על אמיתתו, אזוי ווי מיר זאגן "במראה או בחידות". ביי משה רבינו איז נישט געווען בחידות, אבער ביי די איבעריגע נביאים יא אסאך מאל, און דער נביא פארשטייט נישט אינגאנצן דעם גאנצן מראה על אמיתתו.
ערקלערט דער מלבי"ם אז די מראות זענען שׂכל'דיגע צייכענעס מיט וועלכע מען צייכנט זיי אן די פחד'דיגע השגות, דאס הייסט מען רעדט צו זיי מיט רמזים: אזוי ווי די עולמות, היכלות, פרצופים און ספירות וואס די וואס גייען אריין אין פרדס זעען, וואס טייל פון זיי האבן מציץ געווען ונפגע, און א מעשה אין א קינד וואס עס איז ארויס א פייער פונעם חשמל און אים געשלאגן. דאס אלעס לערנט אונז אז ס'איז נישט גענוג בלויז צו זען, נאר מען דארף פארשטיין וואס מען זעט, און מען דארף האבן א יתירה'דיגע בינה צו פארשטיין א דבר מתוך דבר, אזוי ווי רבי עקיבא וואס איז אריין בשלום און ארויס בשלום. און דאס מיינט "זכריהו המבין" - ער האט פארשטאנען יענע מראות.
און אין א דור וואס עס געפינט זיך אין אים אזא מענטש, וואס פארשטייט אין יענע מראות, איז דאס די פאסיגע צייט צו דרש'ענען דעם אייבערשטן דורך דעם מענטש. און אין יענע טעג וואס זיי האבן געדארשט דעם אייבערשטן האבן זיי געהאט הצלחה, און ווי מיר וועלן זען ווייטער: הצלחה קעגן די פיינט פון אינדרויסן און קעגן די פיינט פון אינעווייניג.
און מען דארף וויסן: ווען דער נביא איז אן איש המעלה, קענען די איבעריגע אויך נתנבא ווערן מכוחו. מיר האבן דאס געזען ביי שמואל, וואס ביז שמואל ווערט געזאגט "אין חזון נפרץ". דער וואס האט געמאכט דעם דורכברוך, דעם מעכטיגן פלייץ פון נבואה, איז געווען שמואל, און נאך אים האבן זיך געמערט די בני הנביאים און עס איז געווארן א חזון נפרץ. און עס שטייט אז עס איז געווען א בחינה פון א פארשטאפונג אין די בחינות פון נצח והוד, און דער וואס האט געעפנט יענעם פארשטאפטן מקום און אים אנטפלעקט איז געווען שמואל, וויבאלד די נבואה קומט פון דער בחינה פון נצח והוד. דעריבער זעען מיר אז ווען מענטשן קומען צו שמואל'ן הייבן זיי גלייך אן צו נביאות'ן: שאול קומט צו שמואל, טוט זיך אויס די בגדים, "הגם שאול בנביאים". ווען מען קומט צו א פלאץ וואו עס איז פאראן א מעכטיגער רוחניות'דיגער שפע, ווערט יעדער וואס קומט אהין נשפע דערפון. אזוי אויך דא: וויבאלד אין זייערע טעג איז געווען זכריהו המבין אין מראות אלוקים - נישט בלויז געזען נאר אויך פארשטאנען - ממילא ווען זיי האבן געדארשט דעם אייבערשטן, "הצליחו האלהים", אז מכוחו איז געווען הצלחה פאר יעדן.
מלחמות און הצלחות: פלשתים, ערבים און מעונים
וַיֵּצֵא וַיִּלָּחֶם בַּפְּלִשְׁתִּים וַיִּפְרֹץ אֶת־חוֹמַת גַּת וְאֵת חוֹמַת יַבְנֵה וְאֵת חוֹמַת אַשְׁדּוֹד וַיִּבְנֶה עָרִים בְּאַשְׁדּוֹד וּבַפְּלִשְׁתִּים׃ - און ער איז ארויסגעגאנגען און מלחמה געהאלטן מיט די פלשתים, און ער האט איינגעבראכן די מויער פון גת און די מויער פון יבנה און די מויער פון אשדוד, און ער האט געבויט שטעט אין אשדוד און ביי די פלשתים.
ער גייט ארויס און קריגט זיך מיט די פלשתים, ער באזיגט באפעסטיגטע שטעט, און האלט אפילו אן די מדינה און בויט דארט שטעט. די בויאונג ווייזט אויף א ממשות'דיגער הערשאפט, נישט בלויז א פארבייגייענדער אנפאל.
וַיַּעְזְרֵהוּ הָאֱלֹהִים עַל־פְּלִשְׁתִּים וְעַל־הָעַרְבִים הַיֹּשְׁבִים בְּגוּר־בָּעַל וְהַמְּעוּנִים׃ - און גאט האט אים געהאלפן קעגן די פלשתים און קעגן די ערבער וואס וואוינען אין גור בעל און די מעונים.
ערקלערט דער מלבי"ם: די פלשתים האבן זיך פאראייניגט מיט די ערבער און מיט די מעונים (מעון איז א נאמען פון אן ארט, און טייל זאגן אז דאס זענען די עמונים, אזוי ווי מיר האבן פריער גערעדט). זיי האבן זיך צוזאמענגענומען, און אין די טעג פון יהורם האבן זיי מנצח געווען מלכות יהודה, און אויף א נאטירלעכן אופן איז שווער געווען זיי צו באזיגן. און כאטש דריי פעלקער זענען געקומען צוזאמען, האט עוזיהו געקענט בייקומען זיי. ווי אזוי? זאגט דער פסוק "ויעזרהו האלהים": מיינט נישט אז עס איז געווען כדרך הטבע, ווייל בדרך הטבע איז שווער געווען זיי צו באזיגן, נאר דער אייבערשטער האט אים געהאלפן למעלה מדרך הטבע.
וַיִּתְּנוּ הָעַמּוֹנִים מִנְחָה לְעֻזִּיָּהוּ וַיֵּלֶךְ שְׁמוֹ עַד־לְבוֹא מִצְרַיִם כִּי הֶחֱזִיק עַד־לְמָעְלָה׃ - און די עמונים האבן געגעבן א מנחה פאר עוזיהו, און זיין נאמען איז געגאנגען ביז צום אנקומען קיין מצרים, ווייל ער איז געווארן שטארק ביז גאר הויך.
די עמונים, וואס דאס זענען די דערמאנטע מעונים, גיבן א מנחה פאר עוזיהו. אלעמאל פלעגט דאס באזיגטע פאלק ברענגען א מנחה פארן זיגרייכן קעניג, און אזוי איז אויך דא געווען. און זיין נאמען איז געגאנגען ביז קומען קיין מצרים: ער האט אנגעהאלטן אלע לענדער ארום אים ביז עס איז ארויסגעגאנגען זיין נאמען לתהלה ולתפארת און ער איז געווען מפורסם מיט זיין גרויסן נאמען. דאס אלעס זענען הקדמות, כדי מיר זאלן פארשטיין פון וואו עס האט געשטאמט די מעשה וואס ער וועט טאן שפעטער.
באַפעסטיקן ירושלים: שער הפינה, שער הגיא און דער מקצוע
וַיִּבֶן עֻזִּיָּהוּ מִגְדָּלִים בִּירוּשָׁלִַם עַל־שַׁעַר הַפִּנָּה וְעַל־שַׁעַר הַגַּיְא וְעַל־הַמִּקְצוֹעַ וַיְחַזְּקֵם׃ - און עוזיהו האָט געבויט טורעמס אין ירושלים אויפן שער הפינה, און אויפן שער הגיא, און אויפן מקצוע (דער ווינקל), און האָט זיי געשטאַרקט.
עוזיהו בויט טורעמס אין ירושלים, און לויט דעם פירוש המיוחס לרש"י איז ער געקומען מחזק זיין דאָס וואָס מען האָט איינגעבראָכן אין דער חומה אין די טעג פון זיין פאָטער. "שער הפינה": דער ווינקל איז דער וויכטיקער אָרט, און בדרך כלל אין די ווינקלען פון דער שטאָט פלעגט מען בויען די טורעמס. דערפֿאַר איז "פינה" תמיד אַן אויסדרוק אויף עפּעס וויכטיק, ווי "פינות צבאות רוממי שדי" וואָס מיינט שרי הצבאות, און ווי "אבן מאסו הבונים היתה לראש פינה", דאָס הייסט דער טורעם ביים שפּיץ פונעם ווינקל וואָס ווערט באַטראַכט פאַרן וויכטיקסטן טורעם. און אויך "המקצוע" מיינט תמיד די ווינקלען און עקן, אַז ער האָט געבויט אין אַלע מקצועות, אין די פיר עקן פון דער שטאָט. דאָ באַשרייבט דער פסוק ווי ער באַפעסטיקט זיך אין זיין לאַנד, בויט טורעמס קעגן דעם פיינט און שטאַרקט זיי מיט געווער, און ברענגט זיך צו אַ מצב פון מיליטערישער מאַכט. און דאָס איז אויך אַן הקדמה צו וואָס ער וועט טאָן ווייטער.
זיין עקאָנאָמישער רייכטום: "כי אוהב אדמה היה"
וַיִּבֶן מִגְדָּלִים בַּמִּדְבָּר וַיַּחְצֹב בֹּרוֹת רַבִּים כִּי מִקְנֶה־רַּב הָיָה לוֹ וּבַשְּׁפֵלָה וּבַמִּישׁוֹר אִכָּרִים וְכֹרְמִים בֶּהָרִים וּבַכַּרְמֶל כִּי־אֹהֵב אֲדָמָה הָיָה׃ - און ער האָט געבויט טורעמס אין מדבר און אויסגעהאַקט פיל ברונעמס (גרובן), ווייל אַ סך פֿי האָט ער געהאַט, און אין דער שפלה און אין מישור, ערד-אַרבעטער און וויינגערטנער אין די בערג און אין כרמל, ווייל ער איז געווען אַ ליבהאָבער פון דער ערד.
דאָ ווערט באַשריבן זיין גרויסער עשירות. וויבאַלד ער האָט געהאַט אַ סך פֿי וואָס האָט געפּאַשעט אין מדבר, האָט ער דאָרט געבויט טורעמס צו דינען ווי פעסטונגען, צו היטן די שאַף פאַר רויבער, און האָט אויסגעהאַקט גרובן כדי אָנצוטרינקען די שאַף. ער האָט געהאַט פֿי סיי אין דער שפלה און סיי אין מישור, און ער האָט געהאַט ערד-אַרבעטער און וויינגערטנער וועמענס תפקיד איז געווען זיך אָפּצוגעבן מיט עבודת האדמה, כדי עס זאָל זיין תבואה און שפּייז אין ארץ ישראל און מען זאָל נישט ליידן קיין חרפת רעב. בקיצור: אַ גרויסער שפע אויך פון אַן עקאָנאָמישן שטאַנדפּונקט, דיר צו ווייזן זיין גרויסקייט און זיין מאַכט.
און וואָס מיינט "כי אוהב אדמה היה"? זאָגט דער מדרש: זיי זענען געווען שטאַרק פאַרקאָכט נאָך דער ערד, ער און קין. דאָס איז ענלעך צו דעם וואָס חז"ל זאָגן אויף נח, וואָס האָט אָנגעהויבן מיט "איש האלוקים" און געענדיקט מיט "איש האדמה", דאָס הייסט ער האָט געענדיקט אויף אַ זייער נידעריקער מדרגה. אַזוי אויך דאָ: קין האָט זיך פאַרנומען מיט ענייני האדמה, און אויך עוזיהו איז געווען אַן אוהב אדמה. און תמיד ווען דער לשון "אוהב" קומט בנוגע אַ נעגאַטיווער זאַך, איז דאָס אַ נעגאַטיווער אויסדרוק: "שלמה אהב נשים רבות". "אוהב אדמה" איז נישט קיין שבח, נאָר ערדישקייט און חומריות, און עס קומט אַרויסצוברענגען זיין חסרון. און דאָס איז אויך אַן הקדמה צו וואָס מיר וועלן זען ווייטער.
די שטענדיקע אַרמיי און אירע קאָמאַנדירן
וַיְהִי לְעֻזִּיָּהוּ חַיִל עֹשֵׂה מִלְחָמָה יוֹצְאֵי צָבָא לִגְדוּד בְּמִסְפַּר פְּקֻדָּתָם בְּיַד יְעִיאֵל הַסּוֹפֵר וּמַעֲשֵׂיָהוּ הַשּׁוֹטֵר עַל יַד־חֲנַנְיָהוּ מִשָּׂרֵי הַמֶּלֶךְ׃ - און עס איז געווען ביי עוזיהו אַן אַרמיי וואָס פירט מלחמה, וואָס גייען אַרויס אין מיליטער אין רעגימענטן לויט דער צאָל פון זייער ציילונג, אונטער דער האַנט פון יעיאל דער שרייבער און מעשיהו דער אויפזעער, אונטער דער האַנט פון חנניהו פון די שרי המלך.
דער מלבי"ם ערקלערט: ער האָט זיך געמאַכט אַ שטענדיקע אַרמיי פאַר מלחמה. זיין פאָטער אמציה האָט אויך געהאַט אַן אַרמיי, אָבער יענע אַרמיי איז נישט געווען כסדר אויף אַ קבועותדיקן אופן, נאָר אין דער מינוט וואָס עס איז געווען אַ צרה פלעגט מען מאַכן אַן אַלגעמיינעם גיוס, אויף אונדזער שפּראַך אַ צו 8. אָבער דאָ איז געווען אַ שטענדיק חיל, מיליטאַר-לייט אויף אַ שטענדיקן אופן, גרייט אויף אַ צייט פון נויט, וואָס פלעגן נישט גיין אין שלום-צייטן צו זיך אַהיים אַזוי ווי דאָס חיל פון אמציהו.
"במספר פקודתם" - פקודתם מיינט זייער צאָל, און דער וואָס ציילט זיי איז יעיאל דער סופר, און לעבן אים מעשיהו דער שוטר. "שוטר" מיינט נישט קיין פּאָליציאַנט לויט אונדזער היינטיקן באַגריף, נאָר אַ ממונה מטעם דעם מלך, אויב איר ווילט ווי אַ רמטכ"ל אָדער מפכ"ל, אַ מענטש וואָס האָט געזאָרגט אַז זייער צאָל זאָל נישט פעלן. אין אונדזערע באַגריפן איז דאָס אפשר די מיליטערישע פּאָליציי: אויב עס זענען דאָ אַנטלאָפענע סאָלדאַטן, גייט ער זיי זוכן. עס איז מעגלעך אַז דאָס איז דער מקור פאַרן לשון "שוטר".
כֹּל מִסְפַּר רָאשֵׁי הָאָבוֹת לְגִבּוֹרֵי חָיִל אַלְפַּיִם וְשֵׁשׁ מֵאוֹת׃ - די גאַנצע צאָל פון די ראשי האבות פאַר די גבורי חיל איז געווען צוויי טויזנט און זעקס הונדערט.
די "ראשי האבות" זענען די הויפט פירער פאר די גיבורי החיל. זאגט דער מלבי"ם: אויב מען דרוקט זיך אריין און מען איז מדקדק, וועט מען געפינען אז עס זענען געווען שרי מאות, שרי חמישים, שרי אלפים און שרי עשרות, און די שרי עשרות זענען געווען צוויי טויזנט, און נאך זיבן שרים העכער זיי. די צאל פון צוויי טויזנט זעקס הונדערט נעמט אריין די שרי המאות, די שרי החמישים און די שרי האלפים.
וְעַל־יָדָם חֵיל צָבָא שְׁלֹשׁ מֵאוֹת אֶלֶף וְשִׁבְעַת אֲלָפִים וַחֲמֵשׁ מֵאוֹת עוֹשֵׂי מִלְחָמָה בְּכֹחַ חָיִל לַעְזֹר לַמֶּלֶךְ עַל־הָאוֹיֵב׃ - און אונטער זייער האנט איז געווען א מיליטערישע קראפט פון דריי הונדערט טויזנט און זיבן טויזנט און פינף הונדערט, מלחמה-לייט מיט א געוואלדיגן כח וחיל, ארויסצוהעלפן דעם מלך קעגן דעם שונא.
"על ידם" מיינט איבערגעגעבן אין זייערע הענט און אונטער זייער הערשאפט: א מיליטער פון דריי הונדערט און זיבן טויזנט מיט פינף הונדערט, מענטשן עושי מלחמה "בכח חיל", דאס הייסט העלדן מיט א שטארקער מאכט, וואס זענען געווען די וואס האבן געהאלפן דעם מלך קעגן דעם שונא.
באוואפענען דאס מיליטער
וַיָּכֶן לָהֶם עֻזִּיָּהוּ לְכָל־הַצָּבָא מָגִנִּים וּרְמָחִים וְכוֹבָעִים וְשִׁרְיֹנוֹת וּקְשָׁתוֹת וּלְאַבְנֵי קְלָעִים׃ - און עוזיהו האט אנגעגרייט פאר זיי, פארן גאנצן מיליטער, שילדן און שפיזן, העלמען, פאנצערס, פייל-און-בויגנס, און שטיינער פאר שליידערס.
ווייטער באשרייבט דער כתוב די הכנות צום מיליטער, ווי ער האט זיך אפגעגעבן מיט זיי און זיי באוואפנט כראוי. די העלמען (כובעים) זענען געווען געמאכט פון אייזן, צו שיצן דעם קאפ פון א זעץ פון א שווערד. בדרך כלל איז דער העלם געווען אנגעטון אויפן קאפ און האט זיך אויסגעצויגן אויך פון הינטן אויפן רוקן, ווי א סארט עק צום העלם, אז אויב מען קומט שלאגן דעם סאלדאט פון הינטן מיט א שווערד כדי אים אפצוהאקן דעם קאפ, קלאפט דער זעץ אין דעם הינטערשטן טייל פונעם העלם. אזוי אז דער העלם איז געווען גאר וויכטיג צו באשיצן דעם קעמפער. אזוי אויך האבן זיי געהאט שריונות, א מין אייזערנער בגד וואס מען טוט אן אויפן קערפער, אזוי ווי די וויקינג קעמפער. און אזוי אויך בויגנס און שליידער-שטיינער: ערקלערט דער מצודת דוד אז זיי האבן געהאט באזונדערע כלים פאר די שליידער-שטיינער. זיי זענען געווען מומחים אין שליידערן שטיינער אויף ווייט, און די באזונדערע כלים האבן ערמעגליכט צו שיסן די שטיינער אויף א ווייטן מרחק. און באלד וועלן מיר זען ווי ער האט זיך ספעציאליזירט אין דער זאך.
"חשבונות מחשבת חושב" - די מיליטערישע ערפינדונגען
וַיַּעַשׂ בִּירוּשָׁלִַם חִשְּׁבֹנוֹת מַחֲשֶׁבֶת חוֹשֵׁב לִהְיוֹת עַל־הַמִּגְדָּלִים וְעַל־הַפִּנּוֹת לִירוֹא בַּחִצִּים וּבָאֲבָנִים גְּדֹלוֹת וַיֵּצֵא שְׁמוֹ עַד־לְמֵרָחוֹק כִּי־הִפְלִיא לְהֵעָזֵר עַד כִּי־חָזָק׃ - און ער האט געמאכט אין ירושלים קלוגע ערפינדונגען, פלאנירונגען פון אן ערפינדער, צו שטיין אויף די טורעמס און אויף די ווינקלען, צו שיסן מיט פיילן און מיט גרויסע שטיינער, און זיין נאמען איז ארויסגעגאנגען ביז ווייט, ווייל ער איז געהאלפן געווארן אויף א וואונדערליכן אופן, ביז ער איז געווארן שטארק.
אלע מפרשים דא גייען אין דעם זעלבן וועג. דער מיוחס לרש"י זאגט: "חשבונות מחשבת חושב" איז אזוי ווי "מעשה חושב" אין חומש שמות, מלחמה-כלים וואס ער האט געמאכט מיט גרויס קונסט, ווי למשל א בעלאגערונגס-טורעם (דייק) און אייזערנע באלכנס וואס קלאפן אריין אין דער מויער, "כי בתחבולות תעשה לך מלחמה". דאס הייסט, ער האט ערפונדן ספעציעלע כלים פאר דער מלחמה. און אזוי אויך דער מצודת דוד: א קונסט-ארבעט וואס קומט דורך טיפן מחשבה און עיון, זאכן וואס ווערן געמאכט מיט א געדאנק פון א טיפן דענקער וואס איז פארטיפט אין עיון. און די כלים האט ער געשטעלט אויף די מגדלים, פון וואו מען זאל קענען שיסן פיילן און שטיינער, און ער האט געטון וואונדערליכע זאכן וואס קיין שום קעניג פאר אים האט נישט געטון, און קיין שום קעניג קעגן אים האט נישט געהאט אזעלכע זאכן.
דער מלבי"ם זאגט אז ער איז געווען א גרויסער חכם אין חכמת החשבון און אין מעכאניק. חכמת החשבון פעלט אויס כדי צו קענען אויסרעכענען דאס שיסן: אזוי ווי מען לערנט היינט באליסטיק, צו וויסן אויף וואספארא אופן מען שיסט, וויפיל כח מען דארף לייגן כדי דער קויל זאל אנקומען צום ציל, אין וועלכן בויגן-ווינקל און אזוי ווייטער. און א בקיאות אין מעכאניק איז נויטיג כדי צו ערפינדן די פאסיגע כלים מיט וועלכע מען קען ווארפן בליסטראות-שטיינער איבער דער מויער, און דאס העלפט שטארק אין א מלחמה כנודע. און ער האט אויסגעשטעלט אזעלכע אפאראטן אויף די מגדלים צו שיסן פון דארט אויפן שונא, און דערמיט איז זיין נאמען בארימט געווארן ביז ווייט, ווייל ער האט אויסגעטראכט מהלכים וואס האבן נאך קיינמאל נישט עקזיסטירט, נייע תחבולות וואס מען האט פריער נישט געוואוסט. און דאס אלעס, רבותי, איז אן הקדמה צום קומענדיגן פסוק.
"וכחזקתו גבה לבו" - דער שורש פונעם חטא
וּכְחֶזְקָתוֹ גָּבַהּ לִבּוֹ עַד־לְהַשְׁחִית וַיִּמְעַל בַּיהֹוָה אֱלֹהָיו וַיָּבֹא אֶל־הֵיכַל יְהֹוָה לְהַקְטִיר עַל־מִזְבַּח הַקְּטֹרֶת׃ - און ווען ער איז געווארן שטארק, האט זיך זיין הארץ דערהויבן ביז צום פארדארבן, און ער האט געטון א מעילה קעגן ה' זיין גאט, און איז אריינגעגאנגען אין היכל ה' צו מקטיר זיין אויפן מזבח הקטורת.
אלץ וואס מיר האבן ביז אהער באשריבן - וויפיל ער איז געשטיגן און איבערגעשטיגן אלע מלכים פאר אים אין דער מיליטערישער מאכט, אין דער שטענדיגער ארמיי, אין די חשבונות וואס ער האט געוואוסט צו רעכענען אויסצוערפינדן שיס-געצייג - דאס אלעס איז "כחזקתו", און אלס רעזולטאט דערפון איז ער געווארן שטארק ביז גאר, און דעמאלט "גבה לבו". און וואס איז דער טייטש "עד להשחית"? זאגט דער מלבי"ם אז דאס קומט מבדיל צו זיין פון א גבהות הלב צום גוטן, ווי עס ווערט געזאגט ביי יהושפט "ויגבה לבו בדרכי ה'". דא האט זיך זיין הארץ געהויבן איבער דער מאס, ביז ער האט משחית געווען מיט זיין גאות: ער האט זיך שוין געזען ראוי פאר כהונה גדולה.
און פארוואס? ערקלערט דער מלבי"ם אז עס איז געווען אנגענומען אז די הנהגה פונעם פאלק איז אונטערן מלך, אבער די הנהגה פונעם דת איז אונטערן כהן. דער וואס פירט דאס פאלק אין תורה'דיגע ענינים איז נישט דער מלך, און אנווייזונגען אין עניני עבודת השם פלעגט מען באקומען פונעם כהן, "כי שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו". דארט איז געווען די העכסטע אויטאריטעט פון וואו עס גייט ארויס דאס ווארט פונעם אויבערשטן: לשכת הגזית און די כהנים אינעם בית המקדש. און ער, בתור מלך, איז נישט געווען גרייט צו דערלאזן אז עס זאל זיין נאך אן אויטאריטעט אויסער אים. ער האט געוואלט זיין דער פוסק סיי אין עניני מלוכה און סיי אין עניני הדת.
דאס איז "גבה לבו עד להשחית": אין זיין גאות האט ער משחית געווען צו נעמען ממשלה איבער א חלק וואס ער האט נישט קיין שליטה דערויף. דו ביסט דאך נישט קיין כהן, דער אויבערשטער האט דיר נישט געגעבן דעם כח. זאגט דער מלבי"ם: דער מלך קען גארנישט מחדש זיין אן דער הסכמה פונעם כהן, און ער האט נישט געוואלט זיין כפוף צו דער הסכמה פונעם כהן, ממילא האט ער געוואלט זיין אויך דער כהן, און אזוי ארום צוכאפן אלע מאכטן. ווי מיר קענען אין טאטאליטארישע לענדער, וואו דער הערשער כאפט צוביסלעך צו אלע סמכויות, סיי אין די מעדיע, סיי אין דער ארמיי, סיי אין אלע ענינים, ביז ער ווערט אן אל-הערשער. דאס איז וואס ער האט געוואלט, און דערפאר איז ער געגאנגען און האט געטון א מעילה אינעם אויבערשטן, און געוואלט קומען און מקטיר זיין קטורת.
דא זאגט דער מיוחס לרש"י א וואונדערלעכע זאך: "וימעל בה' אלהיו" - דא פאסט צו זאגן מעילה, ווייל ער האט עס געטון בשגגה, און ער ברענגט א ראיה פון "נפש כי תמעול מעל וחטאה בשגגה". און באמת איז דאס זייער שווער צו פארשטיין, ווייל אלע מעילות וואס שטייען אין די פסוקים זענען דאך במזיד און נישט בשגגה: "ומעלה בו מעל" ביי א סוטה, איז דאס דען געווען בשגגה? "וימעלו בני ישראל בחרם", איז דאס דען געווען בשגגה? און אזוי אויך "וימעלו בה' אלהי אבותיהם". אדרבה, ווען דער פסוק וויל זאגן אז עס איז געווען בשגגה שרייבט ער בפירוש "וחטאה בשגגה", בעת ווען עס שטייט סתם "מעל", איז משמע אז עס איז געווען במזיד.
די מחאה פון די כהנים
וַיָּבֹא אַחֲרָיו עֲזַרְיָהוּ הַכֹּהֵן וְעִמּוֹ כֹּהֲנִים לַיהֹוָה שְׁמוֹנִים בְּנֵי־חָיִל׃ - און נאך אים איז געקומען עזריהו דער כהן, און מיט אים כהנים צום אויבערשטן, אכציג העלדישע מענטשן.
עס איז גארנישט פשוט אפצושטעלן דעם מלך ווען ער קומט טון אזא זאך. מחד גיסא, ביסטו דער פאראנטווארטלעכער און דארפסט זען אז עס זאלן נישט געטון ווערן קיין אומפאסיגע זאכן. מאידך גיסא, איז דא א מורא און א שרעק פונעם מלך, ווארום רשעות'דיגע מלכים האבן אויך געהרג'עט כהנים, און מען האט געשיקט הרג'ענען זכריהו וואס איז געווען דער כהן גדול. דערפאר איז אויף א נאטירלעכן אופן געווען א חשש צוצוגיין צום מלך. און גיט אכט: עזריהו איז נישט געקומען אליין, נאר עס זענען מיטגעקומען מיט אים אכציג כהנים. א סימן אז מען האט דא געמוזט צונויפנעמען מענטשן כדי צו קענען קומען און רעדן פארן מלך. און דערפאר דעפינירט זיי אויך דער פסוק אלס "בני חיל": מען דארף זיין אן איש חיל כדי צו קענען שטיין קעגן דעם מלך און מוחה זיין קעגן אים.
וַיַּעַמְדוּ עַל־עֻזִּיָּהוּ הַמֶּלֶךְ וַיֹּאמְרוּ לוֹ לֹא־לְךָ עֻזִּיָּהוּ לְהַקְטִיר לַיהֹוָה כִּי לַכֹּהֲנִים בְּנֵי־אַהֲרֹן הַמְקֻדָּשִׁים לְהַקְטִיר צֵא מִן־הַמִּקְדָּשׁ כִּי מָעַלְתָּ וְלֹא־לְךָ לְכָבוֹד מֵיְהֹוָה אֱלֹהִים׃ - און זיי זענען אויפגעשטאנען קעגן עֻזיהו דעם מלך און האבן צו אים געזאגט: נישט פאר דיר איז עס, עֻזיהו, צו מקטיר זיין צום אויבערשטן, נאר פאר די כהנים בני אהרן די געהייליגטע צו מקטיר זיין; גיי ארויס פונעם מקדש ווייל דו האסט געטון א מעילה, און עס וועט דיר נישט זיין צו קיין כבוד פונעם אויבערשטן גאט.
דווקא די כהנים בני אהרן וועמען דער אויבערשטער האט געהייליגט. נישט פאר דיר, דו רירסט אן א גבול וואס איז נישט דיינס. די כהונה איז איבערגעגעבן געווארן בלויז צו די געהייליגטע בני אהרן, און דערפאר "צא מן המקדש": קיין זר טאר נישט אריינגיין אינעם היכל שלא לצורך, און מען מקטירט דאך די קטורת אינעווייניג, אינעם היכל. קומט אויס אז דו ביסט א זר וואס גייט אריין אינעם היכל, און אין דעם איז דא א מעילה.
"ולא לך לכבוד מה' אלהים": ווער עס איז ראוי צו כהונה, פאר אים איז דאס א כבוד פונעם אויבערשטן. אבער דער וואס גייט און נעמט עס קעגן דעם רצון פונעם אויבערשטן, אין דעם איז נישטא קיין כבוד. מיט פשוט'ע ווערטער: "טוב אשר יאמר לך עלה הנה". עס איז בעסער פאר א מענטש אז מען זאל אים מכבד זיין און אים זאגן קום און זעץ זיך אויבן-אן ביים מזרח, ווי איידער ער זאל אליין קומען און זיך זעצן ביים מזרח, און דערנאך וועט קומען א חשוב'ערער מענטש פון אים און מען וועט אים זאגן במחילה, כבודו קען זיך רוקן אהין. צו וואס דארפסטו אומאנגענעמליכקייטן? צו וואס דארפסטו מען זאל דיר הייסן אראפגיין? ווארט ביז מען רופט דיר. און דאס איז וואס דער מלבי"ם זאגט: ווער עס איז ראוי צו כהונה, פאר אים איז דאס א כבוד פונעם אויבערשטן, אבער ווער עס איז נישט ראוי און נעמט דאס בעל כורחו, פאר דעם איז עס צו שפאט און שאנדע, ווייל "ובוזי יקלו". דו פארשעמסט דערמיט די מלאכת השם, און מייר נישט אז דו וועסט האבן דערפון כבוד, נאר אדרבה, א ביזיון איז עס פאר דיר.
די צרעת שיינט אויפן שטערן
וַיִּזְעַף עֻזִּיָּהוּ וּבְיָדוֹ מִקְטֶרֶת לְהַקְטִיר וּבְזַעְפּוֹ עִם־הַכֹּהֲנִים וְהַצָּרַעַת זָרְחָה בְמִצְחוֹ לִפְנֵי הַכֹּהֲנִים בְּבֵית יְהֹוָה מֵעַל לְמִזְבַּח הַקְּטֹרֶת׃ - און עֻזיהו האט זיך אין כעס געטון, און אין זיין האנט איז געווען א מקטרת צו מקטיר זיין; און אין זיין כעס אויף די כהנים, האט די צרעת אויפגעשיינט אויף זיין שטערן פאר די כהנים אין בית ה', העכער דעם מזבח הקטורת.
„מקטרת” מיינט נישט וואס מ'רופט היינט א פיפקע, נאר די מחתה מיט וואס מען פלעגט מקטיר זיין. „ובזעפו עם הכהנים” הייסט אז ער האט געהאט א כעס און א קריגעריי מיט די כהנים. און זיין צארן איז געקומען דערפון וואס ער האט נישט ליב געהאט אז מען האט אים מוחה געווען: א מלך איז נישט צוגעוואוינט אז עמיצער זאל אים זאגן וואס צו טאן, און פלוצלונג קומען די כהנים און זאגן אים אז ער געפינט זיך נישט אויפ'ן ריכטיגן פלאץ און זענען אין כעס אויף אים, און די זאך האט אויפגעוועקט אין אים א כעס. און עס איז שוין געווען אין זיין האנט די מחתה מיט די קטורת, ממש גרייט צו דער עבודה, און בעת ער קומט מקטיר צו זיין און מיט זיין צארן, האט אויפגעבליט די צרעת אויף זיין שטערן.
די צרעת איז ווייס, ווי עס שטייט „ואם בהרת לבנה היא”, און דעריבער שטייט „זרחה”: א לשון פון א זאך וואס שיינט און לייכט פון ווייטן, ווייל וויבאלד זי איז ווייס איז זי גלאנציג און מען זעט עס פון ווייטן. און וואס איז דער גדר פון „זעם”? זאגט דער מלבי"ם: אז מען ווערט פארווייטאגט אין גייסט און טרויעריג איבער דעם וואס זיין רצון איז נישט נשלם געווארן. א מענטש וואס וויל עפעס א זאך און צום סוף גייט עס נישט מכח אל הפועל, איז ער זועף, און פארווייטאגט ביי זיך אין הארצן.
און פארוואס דווקא אויפ'ן שטערן? עס וואלט דאך די צרעת געקענט אויפבליען אין זיין האנט אדער איבער זיין גאנצן גוף. נאר אלס א סימן אויף דער שלעכטיגקייט פון זיינע מחשבות, אז די טומאה האט ארויסגעשפאלטן דורכ'ן שטערן. ס'איז דא געווען א מחשבת זדון, און יענע מחשבה בליט אויף און גייט ארויס אינדרויסן ווי א צרעת וואס שפאלט זיך ארויס פונעם שטערן. און נאך מער, דער שטערן איז אן אויסדרוק פון עזות פנים, ווי „ומצח אשה זונה היה לך”, „עז מצח”. און דעריבער דווקא אויפ'ן שטערן האט אויפגעבליט די צרעת, צו ווייזן אויף דער עזות מצח מיט וועלכער ער איז געגאנגען נעמען פאר זיך א שררה וואס איז אים נישט געגעבן געווארן.
מען פירט אים ארויס פונעם מקדש
וַיִּפֶן אֵלָיו עֲזַרְיָהוּ כֹהֵן הָרֹאשׁ וְכָל־הַכֹּהֲנִים וְהִנֵּה־הוּא מְצֹרָע בְּמִצְחוֹ וַיַּבְהִלוּהוּ מִשָּׁם וְגַם־הוּא נִדְחַף לָצֵאת כִּי נִגְּעוֹ יְהֹוָה׃ - און עזריהו דער הויפט כהן און אלע כהנים האבן זיך געוואנדן צו אים, און אט איז ער א מצורע אויף זיין שטערן, און זיי האבן אים מיט איילעניש ארויסגעטריבן פון דארט, און אויך ער אליין האט זיך געאיילט ארויסצוגיין, ווייל ה' האט אים געשלאגן מיט א נגע.
„כהן הראש” מיינט אז ער איז געווען דער ראש פון די כהנים, דער כהן גדול. זיי קוקן און זעען אים מצורע אויפ'ן שטערן, און מען טרייבט אים פון דארט מיט בהלה, דאס הייסט מען פירט אים ארויס אין א בהלה און מיט א שנעלקייט. פארוואס? זאגט דער מלבי"ם: ווייל א מצורע איז מטמא בביאה. און כאטש מען האט נאך אויפ'ן נגע נישט פעסטגעשטעלט קיין שם פון טומאה, אבער ס'איז שוין ניכר געווען אויף אים אז ס'איז צרעת, און דעריבער זענען זיי געווען מחויב אים נישט צו פארהאלטן אינעווייניג, און האבן אים געאיילט ער זאל שנעל ארויסגיין. „וגם הוא נדחף”, ווייל ער האט געפילט אז דאס איז א שטראף מאת השם, אז ער באצאלט א פרייז פאר דער נארישקייט וואס ער האט אפגעטאן.
בית החופשית
וַיְהִי עֻזִּיָּהוּ הַמֶּלֶךְ מְצֹרָע עַד־יוֹם מוֹתוֹ וַיֵּשֶׁב בֵּית הַחָפְשִׁית מְצֹרָע כִּי נִגְזַר מִבֵּית יְהֹוָה וְיוֹתָם בְּנוֹ עַל־בֵּית הַמֶּלֶךְ שׁוֹפֵט אֶת־עַם הָאָרֶץ׃ - און עוזיהו המלך איז געווען א מצורע ביז'ן טאג פון זיין טויט, און ער איז געזעסן אין בית החפשית אלס מצורע ווייל ער איז געווען אפגעשניטן פון בית ה', און יותם זיין זון איז געווען איבער'ן הויז פונעם מלך, משפט'נדיג דאס עם הארץ.
וואס איז „בית החופשית”? זאגט דער רד"ק: ס'איז מפורש אין גמרא ירושלמי אז ער האט זיך געמאכט א הויז אינעם בית הקברות, אזוי ווי עס שטייט „במתים חפשי”. דער בית הקברות איז דער פלאץ פון די מתים, און דארט האט ער זיך געמאכט א הויז, און דאס איז „בית החופשית”, א פלאץ וואס איז „במתים חפשי”.
דער מצודת דוד ערקלערט אז די כוונה איז אז ער האט איבערגעלאזט די הנהגה פון דער מלוכה, און פארוואס הייסט עס חופשית? ווי חז"ל זאגן אז מלכות ווערט פאררעכנט פאר עבדות: „שררה אני נותן לכם? עבדות אני נותן לכם”. און ס'איז נישט קיין חילוק וואס היינט לויפן אן א שיעור מענטשן נאך דער דאזיגער עבדות, עכ"פ עבדות איז עס. און יעצט ווען די דאזיגע עבדות איז אוועקגענומען געווארן פון אים, און ער פירט מער נישט דאס פאלק מיט זיין מלוכה און איז נישט קיין מלך בפועל, ווערט ער אנגערופן חופשי: ער איז ארויס לחופשי, א פענסיאנער.
„כי נגזר מבית ה'” הייסט ער איז נכרת געווארן פון קומען אין בית ה', ווייל צוליב דער טומאה פון צרעת קען ער שוין מער נישט קומען אין בית השם און ס'איז אים אסור. און דערפאר האט ער אויך אפגעלאזט די הנהגה פון דער מלוכה. און דער מלבי"ם זאגט: „וישב בית החופשית” וויבאלד א מצורע ווערט משתלח אינדרויסן פון די שלש מחנות, און ביי ערי חומה ווערט ער משתלח אינדרויסן פון דער חומה, און דא איז עס ירושלים און ער דארף משתלח ווערן אינדרויסן פון דער חומה. און דאס איז וואס חז"ל האבן געזאגט אז ער האט זיך געמאכט א הויז אינעם בית הקברות, וואס אויך דער בית הקברות איז אין יענע צייטן געווען אינדרויסן פון דער חומה. און על פי פשוט ערקלערט דער מלבי"ם אזוי ווי דער מצודת דוד, אז ער איז געווארן פריי פון דער ארבעט פונעם מלך.
און דער וואס האט געקעניגט בפועל איז געווען יותם זיין זון, וואס ער האט געמשפט דאס עם הארץ. און חז"ל זאגן אז ביי יעדן איינציגן דין וואס ער פלעגט פסק'ענען, פלעגט ער זאגן בשם זיין פאטער, און ער האט זיך געפירט מיט דעם מיט כבוד צו זיין פאטער. דאס הייסט, כאטש זיין פאטער איז שוין מער נישט געווען דער מנהיג בפועל, איז עס כביכול ווי ער גייט ווייטער אן צו קעניגן: אויף יעדע זאך פלעגט ער זאגן „מיין פאטער זאגט אין דעם דין אזוי און אזוי”, כדי עס זאל נאך אלץ בלייבן דער כבוד און דער נאמען פון דער מלוכה פאר זיין פאטער.
זיינע לעצטע יארן און זיין קבורה
וְיֶתֶר דִּבְרֵי עֻזִּיָּהוּ הָרִאשֹׁנִים וְהָאַחֲרֹנִים כָּתַב יְשַׁעְיָהוּ בֶן־אָמוֹץ הַנָּבִיא׃ - און די איבעריגע מעשים פון עוזיהו, די ערשטע און די לעצטע, האט פארשריבן ישעיהו בן אמוץ דער נביא.
"די ערשטע" מיינט די אלע פאזיטיווע מעשים וואס ער האט אויפגעטאן, "און די לעצטע" איז דער טראגישער סוף וואס ער האט געהאט, און דאס אלעס האט פארשריבן ישעיהו בן אמוץ דער נביא. און וואס איז געווען די שייכות פון ישעיהו צו אים? זיי זענען געווען בני דודים: ישעיהו בן אמוץ, און עוזיהו בן אמציה, און אמוץ מיט אמציה זענען געווען ברידער.
וַיִּשְׁכַּב עֻזִּיָּהוּ עִם־אֲבֹתָיו וַיִּקְבְּרוּ אֹתוֹ עִם־אֲבֹתָיו בִּשְׂדֵה הַקְּבוּרָה אֲשֶׁר לַמְּלָכִים כִּי אָמְרוּ מְצוֹרָע הוּא וַיִּמְלֹךְ יוֹתָם בְּנוֹ תַּחְתָּיו׃ - און עוזיהו האט גערוהט מיט זיינע עלטערן, און מען האט אים באגראבן מיט זיינע עלטערן אינעם קבורה-פעלד וואס געהערט פאר די מלכים, ווייל זיי האבן געזאגט: א מצורע איז ער, און עס האט געקעניגט יותם זיין זון אונטער אים.
גיט אכטונג אויפן לשון: אין יענע צייטן פלעגט מען באגראבן די מלכים אין א מערת קבורה, און דא באגראבט מען אים נישט אין דער מערה נאר "בשדה הקבורה", אין אן אפענעם פעלד. פארוואס? ווייל ער איז געווען א מצורע, און עס איז נישט געווען פאסיג צו ברענגען א מצורע ער זאל ליגן צוזאמען מיט די אנדערע מלכים, ווייל דאס איז נישט קיין כבוד פאר זיי. א מצורע איז דאך דער וואס מען פלעגט שטענדיג דערווייטערן, און דערפאר האט מען אים אויך נאך זיין פטירה דערווייטערט. אים צו באגראבן אויף א גאר אנדערן ארט - ניין, אבער אין דער מערה אליין - אויך נישט. נאר דאס נענסטע וואס מעגליך צו דער מערה: דאס קבורה-פעלד וואס איז געווען צוגעשלאסן צו דער מערת קבורה פון די מלכים. מען האט געזאגט "מצורע הוא", און אלס מצורע איז ער נישט פאסיג אריינצוגיין אין דער חשוב'ער קבורה וואו אלע מלכים זענען באגראבן געווארן.
צום סך-הכל: קאפיטל כ"ו איז א קאפיטל פון א גרויסער אויפבוי וואס איז איינגעפאלן פון אינעווייניג. עוזיהו קעניגט פון די זעכצן יאר, בויט אויף אילות און ברענגט עס צוריק צו יהודה, ער זוכט דעם אויבערשטן אין די טעג פון זכריהו המבין בראות האלהים און האט הצלחה: ער באזיגט די פלשתים, די ערביים און די מעונים מיט דער הילף פונעם אויבערשטן העכער דעם טבע, ער באקומט מנחה און זיין נאמען גייט ביזן אנקומען קיין מצרים, ער באפעסטיגט ירושלים מיט טורעמס, זאמלט אן א ריזיגן לאנדווירטשאפטליכן רייכטום, שטעלט אויף א באוואפנטע קבועה'דיגע ארמיי און צייכנט זיך אויס מיט זעלטענע מלחמה-אויסטרעפן. נאר דאס אלעס איז בלויז געווען אן הקדמה: "וכחזקתו גבה לבו עד להשחית". ער האט געוואלט צוזאמעננעמען צו זיך אויך די כוח פון כהונה, ער איז געקומען מקטיר זיין אינעם היכל, און טראץ דעם פראטעסט פון עזריהו הכהן און אכציג כהנים בני חיל האט ער געבייזערט אויף זיי, און דעמאלט האט אויפגעשיינט די צרעת אויף זיין שטערן, אין דעם ארט וואס צייכנט אן די עזות המצח און די מחשבת הזדון. פון דאן אן איז ער געזעסן אין בית החפשית אלס מצורע, אפגעשניטן פונעם בית ה' און פון דער מלוכה, און זיין זון יותם האט געפירט דאס פאלק בשעת ער גיט כבוד פאר זיין טאטן און זאגט יעדן פסק אין זיין נאמען, און צום סוף איז ער באגראבן געווארן אינעם קבורה-פעלד און נישט אין דער מערה פון די מלכים. דער לערנען פונעם קאפיטל איז פשוט: וואס מער א מענטש ווערט שטארק, אלץ מער דארף ער היטן אויף זיין גרעניץ, ווייל "לא לך לכבוד מה' אלהים".