הקדמה: די מלכות פון אמציהו בן יואש
אין פריערדיגן קאפיטל האבן מיר געענדיגט מיט דער מיתה פון יואש מלך יהודה, און מיר האבן געזען די וואס האבן געמאכט א קשר אויף אים: זבד בן שמעת העמונית און יהוזבד בן שמרית המואבית, וואס האבן געברענגט צו זיין טויט. יעצט באשרייבט דער פסוק דאס המשך פון דער מלכות דורך זיין זון, אמציהו. דער קאפיטל באגלייט אונז פון א גוטן אנהויב ביז צו א שווערן פאל: א מלך וואס האט געטאן דאס גלייכע אין די אויגן פון ה' אבער נישט מיט א גאנצן הארץ, וואס איז זוכה געווען צו א ניסימ'דיגן נצחון און פונדעסטוועגן האט ער מיטגעברענגט די עבודה זרה פון שעיר, און צום סוף איז ער געפאלן אין דער האנט פון מלך ישראל און איז אומגעקומען אין א קשר וואס מען האט געמאכט אויף אים.
בֶּן־עֶשְׂרִים וְחָמֵשׁ שָׁנָה מָלַךְ אֲמַצְיָהוּ וְעֶשְׂרִים וָתֵשַׁע שָׁנָה מָלַךְ בִּירוּשָׁלָ͏ִם וְשֵׁם אִמּוֹ יְהוֹעַדָּן מִירוּשָׁלָיִם׃ וַיַּעַשׂ הַיָּשָׁר בְּעֵינֵי יְהֹוָה רַק לֹא בְּלֵבָב שָׁלֵם׃ - פינף און צוואנציג יאר אלט איז אמציהו געווען ווען ער איז געווארן קעניג, און ניין און צוואנציג יאר האט ער געקעניגט אין ירושלים, און דער נאמען פון זיין מוטער איז געווען יהועדן פון ירושלים. און ער האט געטאן דאס וואס איז גלייך אין די אויגן פון ה', נאר נישט מיט א גאנצן הארץ.
די נקמה פאר'ן בלוט פונעם פאטער, אבער נישט אין די קינדער
וַיְהִי כַּאֲשֶׁר חָזְקָה הַמַּמְלָכָה עָלָיו וַיַּהֲרֹג אֶת־עֲבָדָיו הַמַּכִּים אֶת־הַמֶּלֶךְ אָבִיו׃ - און עס איז געווען ווען די מלוכה איז געווארן שטארק ביי אים, האט ער געהארגעט זיינע קנעכט וואס האבן געשלאגן דעם קעניג זיין פאטער.
ווען אמציהו האט זיך געשטארקט אין זיין מלכות, האט ער געפונען די געלעגנהייט זיך אפצורעכענען מיט יענע קנעכט וואס האבן דערמארדעט זיין פאטער יואש. אנפאנג האט ער זיך דאס נישט געקענט ערלויבן, ווייל זיין מלוכה איז נאך נישט געווען פעסט; אבער ווען די ממלכה איז געווארן שטארק ביי אים, האט ער פארמאכט מיט זיי דעם חשבון.
וְאֶת־בְּנֵיהֶם לֹא הֵמִית כִּי כַכָּתוּב בַּתּוֹרָה בְּסֵפֶר מֹשֶׁה אֲשֶׁר־צִוָּה יְהֹוָה לֵאמֹר לֹא־יָמוּתוּ אָבוֹת עַל־בָּנִים וּבָנִים לֹא־יָמוּתוּ עַל־אָבוֹת כִּי אִישׁ בְּחֶטְאוֹ יָמוּתוּ׃ - און זייערע קינדער האט ער נישט געטויט, ווייל אזוי ווי עס שטייט געשריבן אין דער תורה אינעם ספר פון משה, וואס ה' האט באפוילן צו זאגן: טאטעס זאלן נישט שטארבן פאר קינדער, און קינדער זאלן נישט שטארבן פאר טאטעס, נאר יעדער מענטש אין זיין אייגענעם זינד זאלן זיי שטארבן.
דא שטעלט דער פסוק ארויס די יושר'דיגקייט פון אמציהו, אנדערש ווי דער מנהג פון מלכים אין יענער צייט. זייער שטייגער איז געווען, אז ווען מען האט געטויט א מענטש, האט מען געטויט מיט אים זיין גאנצע משפחה, און די כוונה איז געווען אפצוהאלטן יעדע שפרוץ פון א מרד: די קינדער פונעם געהארגעטן וועלן שטענדיג שטרעבן צו נעמען נקמה פאר'ן בלוט און צוריקברענגען דעם פארלוירענעם כבוד, דערפאר פלעגט מען פארטיליגן יעדן וואס קען מעגליך אויפשטיין און נקמה נעמען. אמציהו האט זיך געפירט אנדערש: ער האט געטויט נאר די רוצחים אליין און נישט זייערע קינדער. דער מצודת דוד ערקלערט אז "בספר משה" קומט אלס א צוגאב ביאור אויף "ככתוב בתורה". דער טעם דערפון איז: עס וואלט נישט געווען פאסיג צו טויטן די קינדער פאר דער זינד פון די עלטערן, און דעריבער האט ער זיך צוריקגעהאלטן דערפון.
דאס ציילן דאס פאלק און דאס דינגען הונדערט טויזנט פון ישראל
וַיִּקְבֹּץ אֲמַצְיָהוּ אֶת־יְהוּדָה וַיַּעֲמִידֵם לְבֵית־אָבוֹת לְשָׂרֵי הָאֲלָפִים וּלְשָׂרֵי הַמֵּאוֹת לְכׇל־יְהוּדָה וּבִנְיָמִן וַיִּפְקְדֵם לְמִבֶּן עֶשְׂרִים שָׁנָה וָמַעְלָה וַיִּמְצָאֵם שְׁלֹשׁ־מֵאוֹת אֶלֶף בָּחוּר יוֹצֵא צָבָא אֹחֵז רֹמַח וְצִנָּה׃ - און אמציהו האט צונויפגעקליבן יהודה, און ער האט זיי אויסגעשטעלט לויט די בית אבות, צו שרי אלפים און שרי מאות פאר גאנץ יהודה און בנימין, און ער האט זיי געציילט פון צוואנציג יאר אלט און העכער, און ער האט זיי געפונען דריי הונדערט טויזנט אויסגעוועלטע, וואס גייען ארויס אין מיליטער, האלטערס פון שפיז און שילד.
אמציהו הייבט אן ארגאניזירן זיין מיליטער. ער געוועלטיגט אויף יהודה און בנימין, ער קלייבט זיי צונויף און שטעלט זיי אויס לויט די בית אבות, שרי אלפים און שרי מאות, און ציילט זיי כדי צו וויסן וויפיל מענטשן וועלן אים שטיין צו דער האנט אין צייט פון מלחמה. "רומח" איז דער שפיז וואס מען פלעגט ווארפן, "צינה" איז דער שילד.
וַיִּשְׂכֹּר מִיִּשְׂרָאֵל מֵאָה אֶלֶף גִּבּוֹר חָיִל בְּמֵאָה כִכַּר־כָּסֶף׃ - און ער האט געדונגען פון ישראל הונדערט טויזנט העלדישע קריגער, פאר הונדערט ככר זילבער.
זאָגט דער מלבי"ם: קוק און זע: אין די טעג פֿון יהושפט זענען געווען פֿיר מאָל אַזוי פֿיל פֿון דער דאָזיקער צאָל, אַ מיליאָן און צוויי הונדערט טויזנט; אין די טעג פֿון אסא איז געווען דאָפּלט, זעקס הונדערט טויזנט; און דאָ זענען נישט מער ווי בלויז דריי הונדערט טויזנט. ווען אמציהו האָט געזען אַז די יוצאי צבא זענען ווייניק, איז ער געגאַנגען און געדונגען הונדערט טויזנט פֿון ישראל, פֿון די מענטשן פֿון די עשרת השבטים אין שומרון, זיי זאָלן קומען מיט אים אין מלחמה אַלס שכירי חרב.
די נבואה פֿונעם איש האלהים: דער אויבערשטער איז נישט מיט בני אפרים
וְאִישׁ הָאֱלֹהִים בָּא אֵלָיו לֵאמֹר הַמֶּלֶךְ אַל־יָבוֹא עִמְּךָ צְבָא יִשְׂרָאֵל כִּי אֵין יְהֹוָה עִם־יִשְׂרָאֵל כֹּל בְּנֵי אֶפְרָיִם׃ - און דער איש האלהים איז געקומען צו אים זאָגנדיק: אָ מלך, זאָל די אַרמיי פֿון ישראל נישט גיין מיט דיר, ווײַל דער אויבערשטער איז נישט מיט ישראל, מיט אַלע בני אפרים.
חז"ל זאָגן אַז די דאָזיקע נבואה איז אַרויס פֿונעם מויל פֿון אמוץ, דער פֿאָטער פֿון ישעיהו הנביא, און אמוץ מיט אמציה זענען געווען ברידער: דער אַ נביא און דער אַ מלך. איז געקומען צו אים זײַן ברודער דער נביא און זאָגט אים: נעם נישט מיט דיר קיין אַרמיי פֿון בני אפרים. פֿאַרוואָס? ווײַל ירבעם איז געווען פֿון שבט אפרים, און ער איז דער ערשטער וואָס האָט מחטיא געווען כלל ישראל, און אין יעדן דור און דור נאָך אים זענען די עגלים וואָס ער האָט געמאַכט געווען אַ מוקש. כאָטש ירבעם אַליין לעבט שוין מער נישט, איז נאָך אַלץ "אין ה' עם ישראל כל בני אפרים": דער פאַסוק רופֿט די גאַנצע ממלכת ישראל "בני אפרים", ווײַל די מלוכה איז געווען בײַ ירבעם דער אפרתי וואָס האָט אויפֿגעשטעלט די עגלים.
דערקלערט דער מלבי"ם דעם מהלך פֿון די ווערטער פֿונעם נביא: אויב דיין כוונה איז זיך צו פֿאַרלאָזן אויף דער ישועת ה', זאָלסטו וויסן אַז די ישועת ה' איז נישט מיט בני אפרים, ווײַל דער קדוש ברוך הוא רוט נישט מיט רשעים; און אַזוי ווי דו האָסט גענומען געדונגענע קעמפֿער רשעים, וועט דיין מלחמה דורך זיי נישט מצליח זײַן.
כִּי אִם־בֹּא אַתָּה עֲשֵׂה חֲזַק לַמִּלְחָמָה יַכְשִׁילְךָ הָאֱלֹהִים לִפְנֵי אוֹיֵב כִּי יֶשׁ־כֹּחַ בֵּאלֹהִים לַעְזוֹר וּלְהַכְשִׁיל׃ - וואָרום אויב דו גייסט, טו און שטאַרק זיך צו דער מלחמה, וועט דיך גאָט שטרויכלען פֿאַר דעם שׂונא, ווײַל גאָט האָט דעם כּוח צו העלפֿן און צו שטרויכלען.
און דער נביא פֿירט אויס: און אויב דו וועסט זאָגן אַז דו פֿאַרלאָזט זיך נישט אויף אַן הצלחה מאת ה' נאָר אויפֿן כּוח הזרוע, און דערפֿאַר דאַרפֿסטו אַ גרויס פֿאָלק און אַ באַוואָפֿנטע און אויסגעשטאַטירטע אַרמיי, און דו דינגסט מענטשן פֿון אפרים, זאָלסטו וויסן: טאַקע כּדי צו מצליח זײַן בדרך הטבע דאַרפֿסטו מאַכן תחבולות און זיך שטאַרקן מיט אַ גרויסער מאַסע פֿאָלק, אָבער "יכשילך האלהים לפני אויב". אויב דער אויבערשטער וועט דיך שטרויכלען, וועסטו אַפֿילו בדרך הטבע נישט מצליח זײַן, אַפֿילו אויב דו וועסט האָבן אַ מעכטיקע און ריזיקע אַרמיי.
און דער טעם דערפֿון, זאָגט דער מלבי"ם: בלויז דורכן קדוש ברוך הוא איז פֿאַראַן הצלחה אין מלחמה, און ער אָדער העלפֿט די וואָס האָבן בטחון אין אים אָדער שטרויכלט די וואָס פֿאַרלאָזן זיך אויף זרוע בשר. אויב דו פֿאַרלאָזט זיך אויפֿן קדוש ברוך הוא, קען ער דיך ישועה טאָן אויך מיט אַ קליינער אַרמיי; און אויב דו פֿאַרלאָזט זיך אויף זרוע בשר, האָט ער דעם כּוח דיך צו שטרויכלען אַפֿילו מיט אַ מעכטיקער אַרמיי. קומט אויס אַז דער מהלך המחשבה "איך דאַרף אַ סך סאָלדאַטן" איז אַ פֿאַלשער מהלך: אויב דו ביסט מיטן אויבערשטן, וועסטו מצליח זײַן אויך מיט אַ קליינער אַרמיי; און אויב דו ביסט נישט מיט אים, וועלן דיר אויך אַ סך סאָלדאַטן גאָרנישט העלפֿן.
"ומה לעשות למאת הככר" - אַ שאלה אין הלכות שכירות פועלים
וַיֹּאמֶר אֲמַצְיָהוּ לְאִישׁ הָאֱלֹהִים וּמַה־לַּעֲשׂוֹת לִמְאַת הַכִּכָּר אֲשֶׁר נָתַתִּי לִגְדוּד יִשְׂרָאֵל וַיֹּאמֶר אִישׁ הָאֱלֹהִים יֵשׁ לַיהֹוָה לָתֶת לְךָ הַרְבֵּה מִזֶּה׃ - און אמציהו האָט געזאָגט צום איש האלהים: און וואָס איז צו טאָן מיט די הונדערט ככר וואָס איך האָב געגעבן צום גדוד פֿון ישראל? און דער איש האלהים האָט געזאָגט: דער אויבערשטער האָט צו געבן פֿאַר דיר פֿיל מער פֿון דעם.
זעט וואָס פֿאַר אַ שיינע ווערטער פֿון אמונה און בטחון. דער מלבי"ם דערקלערט אַז די שאלה איז געווען אַ שאלה על פי הלכה: איינער וואָס דינגט אַ פּועל און ציט זיך צוריק נאָכדעם וואָס דער פּועל איז שוין אַרויס צו זײַן אַרבעט, איז דער דין געוואָנדן אין די אומשטענדן. אויב דער ביטול איז געקומען דורך דער פשיעה פֿונעם בעל הבית, מוז ער אים באַצאָלן כאָטש שׂכר ווי אַ פּועל בטל, וואָס דאָס איז אַ קלענערער סכום ווי דער שׂכר פֿון אַ געוויינטלעכן פּועל. האָסט געדונגען אַ מויערער, האָסט אים געברענגט צום שטח, און דערנאָך האָסטו חרטה באַקומען, און ער טענה'ט אַז וועגן דיר האָט ער אָנגעוווירן אַן אַרבעט אין אַן אַנדער אָרט: איז דער דין אַז דו מוזסט אים באַצאָלן ווי אַ פּועל בטל. אָבער אויב דער ביטול איז געקומען דורך אַן אונס, איז ער פּטור. האָסט געברענגט אַ מויערער און פּלוצעם איז געקומען אַן אינספּעקטאָר און אָפּגעשטעלט דאָס בויען, און דו שיקסט דעם פּועל אַהיים: קען ער נישט מאָנען פֿון דיר קיין געלט, ווײַל דו ביסט געווען אַן אנוס.
און דאָס איז געווען אמציהו'ס טענה: פֿון פֿריִער איז מיר נישט אויפֿן זינען געפֿאַלן אַז עס וועט קומען אַ נביא און מיך וואָרענען, און קומט אויס אַז איך בין בגדר אנוס, און ממילא בין איך באַרעכטיקט צוריקצובאַקומען מײַן געלט פֿון יענע מענטשן. זאָל איך זיי פֿאָדערן פֿאַר אַ דין תורה? אויף דעם האָט אים דער נביא געענטפֿערט: "יש לה' לתת לך הרבה מזה". לאָז זיי דאָס געלט; הונדערט ככר כסף האָסטו געגעבן, לאָז עס בײַ זיי, און דער קדוש ברוך הוא וועט דיר געבן פֿיל מער פֿון דעם.
דער מצודת דוד טײַטשט מער לויט פשוטו של מקרא, און אַזוי קוקט טאַקע אויס פשוט צו פֿאַרשטיין: אמציהו'ס טענה איז געווען אַז ער וועט זײַן געלט מער בכלל נישט זען צוריק. ווײַל די אַלע גדרי ההלכה זענען שיין און פֿײַן, אָבער מען רעדט דאָ דאָך פֿון לײַט פֿון מלכות שומרון, וואָס דינען עבודה זרה שוין יאָרן לאַנג, און באַלד וועלן מיר זען אַז זיי זענען אַוועק אין גרויס כּעס און האָבן טאַקע געטאָן מעשׂים פֿון דעם כּעס. פֿאַראינטערעסירט זיי דען די הלכה? וואָס וועסטו באַווײַזן אַרויסצוקריגן פֿון זיי? דערפֿאַר האָט ער געטענהט: דאָס געלט איז פֿאַרפֿאַלן. און אויף דעם האָט אים דער נביא געטרייסט: דער אויבערשטער וועט דיר אויספֿילן דײַן חסרון, זאָרג זיך נישט, דער אויבערשטער האָט דיר צו געבן פֿיל מער פֿון דעם.
דער גדוד קערט זיך צוריק מיט גרויס כּעס
וַיַּבְדִּילֵם אֲמַצְיָהוּ לְהַגְּדוּד אֲשֶׁר־בָּא אֵלָיו מֵאֶפְרַיִם לָלֶכֶת לִמְקוֹמָם וַיִּחַר אַפָּם מְאֹד בִּיהוּדָה וַיָּשׁוּבוּ לִמְקוֹמָם בׇּחֳרִי־אָף׃ - און אמציהו האָט זיי אָפּגעזונדערט, דעם גדוד וואָס איז געקומען צו אים פֿון אפרים, צו גיין צו זייער אָרט, און זייער כּעס האָט זייער געברענט אויף יהודה, און זיי האָבן זיך צוריקגעקערט צו זייער אָרט מיט גרויס כּעס.
אמציהו פֿאָלגט דעם נביא, ער זונדערט אָפּ דעם גדוד וואָס איז געקומען צו אים פֿון אפרים און שיקט זיי צוריק אַהיים. דער מצודת דוד ערקלערט אַז דאָס האָט אַרויסגערופֿן אַ גרויסן כּעס, "כי לביזיון ייחשב להם": מענטשן זענען געקומען אין קאַמף, און מען זאָגט זיי גייטס אַהיים, מיר דאַרפֿן אײַך נישט.
און ווי באַקאַנט, איז דער תּמידימדיקער וויכוח בײַם טיש פֿון דער רעגירונג צווישן די גענעראַלן און די פּאָליטיקער: די גענעראַלן שטופּן תּמיד צו מלחמה, און די פּאָליטישע פֿירער לייגן תּמיד ברעקס, ווײַל זיי ווייסן וואָס זענען די פּרײַזן, וואָס זענען די קאָסטן און וואָס זענען די פּאָליטישע פֿאָלגן. די גענעראַלן היצן שוין יאָרן אָן די כּלים, זיי האָבן עראָפּלאַנען און באָמבעס, און ווען עס איז דאָ אַ מלחמה קען מען אויך אַרויסבאַקומען בודזשעטן פֿון דער רעגירונג. אַזוי אויך דאָ: די וואָס זענען געקומען צום קאַמף ווילן מלחמה, און פֿלוצים זאָגט מען זיי מען זאָל גיין אַהיים. דאָס איז נישט ווי אַ קינד וואָס לויפֿט אַוועק פֿון חדר; ווער פֿון אונדז געדענקט נישט וואָס פֿאַר אַ שמחה עס איז געווען ווען עס איז געווען אַ שטרײַק פֿון מלמדים און מען גייט אַהיים. די זענען גאָרנישט צופֿרידן. אַ מענטש ציט צום קאַמף, און אַפֿילו ער קען חלילה צוריקקומען אין אַן אָרון, אינטערעסירט אים דאָס נישט. און באַלד וועלן מיר זען אַז ווען אַ מענטש וואַרעמט אָן די כּלים, לאָזט ער זיי נישט אָפּקילן, און זיי האָבן געזאָרגט אַז די כּלים זאָלן צום סוף יאָ אַרבעטן.
דער מלבי"ם ערקלערט אויף וואָס דער כּעס איז געווען: זיי האָבן געמיינט אַז בני יהודה האָבן אָפּגערעדט אמציהו'ן און אים געזאָגט אַז זיי ווילן זיי נישט און מען קען זיך נישט פֿאַרלאָזן אויף זיי. ווײַל עס זענען דאָך געווען תּקופֿות פֿון מלחמות צווישן שומרון און יהודה, און נעמט מען דען מיט זיך אַ "פֿינפֿטע קאָלאָנע"? אַזוי זענען זיי געווען זיכער אַז דאָס איז די סיבה פֿאַרוואָס מען שיקט זיי צוריק. און דערפֿאַר האָט זייער כּעס געברענט אויף יהודה, דאָס הייסט אויפֿן פֿאָלק בכלל, נישט אויפֿן נביא און נישט אויפֿן מלך, ווײַל זיי האָבן פֿאַרשטאַנען אַז די אַרמיי וויל זיי נישט צוליב אַ מאַנגל אין צוטרוי.
דער זיג איבער בני שׂעיר און דאָס אַראָפּוואַרפֿן פֿונעם פֿעלדז
וַאֲמַצְיָהוּ הִתְחַזַּק וַיִּנְהַג אֶת־עַמּוֹ וַיֵּלֶךְ גֵּיא הַמֶּלַח וַיַּךְ אֶת־בְּנֵי־שֵׂעִיר עֲשֶׂרֶת אֲלָפִים׃ - און אמציהו האָט זיך געשטאַרקט און געפֿירט זײַן פֿאָלק, און ער איז געגאַנגען קיין גיא המלח, און האָט געשלאָגן פֿון די בני שׂעיר צען טויזנט.
וַעֲשֶׂרֶת אֲלָפִים חַיִּים שָׁבוּ בְּנֵי יְהוּדָה וַיְבִיאוּם לְרֹאשׁ הַסָּלַע וַיַּשְׁלִיכוּם מֵרֹאשׁ־הַסֶּלַע וְכֻלָּם נִבְקָעוּ׃ - און צען טויזנט לעבעדיקע האָבן בני יהודה געפֿאַנגען, און זיי געבראַכט צום שפּיץ פֿונעם פֿעלדז, און זיי אַראָפּגעוואָרפֿן פֿונעם שפּיץ פֿעלדז, און אַלע זענען צעשפּאָלטן געוואָרן.
דער נצחון איז געווען זייער מעכטיק: ער האָט זיך געשטאַרקט, געפֿירט זײַן פֿאָלק, איז אָנגעקומען קיין גיא המלח, געשלאָגן פֿון בני שׂעיר צען טויזנט און געפֿאַנגען נאָך צען טויזנט. די געפֿאַנגענע האָט מען געבראַכט צום שפּיץ פֿעלדז (עס ווערט נישט מפורש וווּ דאָס איז געווען), און פֿון דאָרט האָט מען זיי אַראָפּגעוואָרפֿן און אַלע זענען צעשפּאָלטן געוואָרן. דער מלבי"ם ברענגט אַז אין חז"ל זעען מיר אַ קריטיק אויף אים וועגן דעם, אַז ער האָט געטאָן שלא כדין: אָדער הרג'עט מען אין מלחמה, אָדער מען פֿאַנגט און מען נעמט זיי פֿאַר עבדים; אָבער אַראָפּוואַרפֿן מענטשן פֿון אַ שפּיץ פֿעלדז, דאָס איז נישט דער וועג פֿון דער תּורה.
דער צוריקגעשיקטער גדוד באַפֿאַלט די שטעט פֿון יהודה
וּבְנֵי הַגְּדוּד אֲשֶׁר הֵשִׁיב אֲמַצְיָהוּ מִלֶּכֶת עִמּוֹ לַמִּלְחָמָה וַיִּפְשְׁטוּ בְּעָרֵי יְהוּדָה מִשֹּׁמְרוֹן וְעַד־בֵּית חוֹרוֹן וַיַּכּוּ מֵהֶם שְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים וַיָּבֹזּוּ בִּזָּה רַבָּה׃ - און די לײַט פֿונעם גדוד וואָס אמציהו האָט צוריקגעשיקט פֿון גיין מיט אים אין מלחמה, האָבן זיך פֿאַנאַנדערגעלאָזט אין די שטעט פֿון יהודה, פֿון שומרון ביז בית חורון, און האָבן געשלאָגן פֿון זיי דרײַ טויזנט, און האָבן גערויבט אַ גרויסע רויב.
דאס זענען די זעלבע הונדערט טויזנט פון די בני שומרון וואס האבן שוין אנגעווארימט די כלים צום קאמף. בשעת אמציהו קריגט זיך מיט בני שעיר, פאלן זיי בא די שטעט פון יהודה און קעמפן קעגן די בני יהודה: דו האסט אונז נישט געוואלט צו קעמפן מיט דיר פלייצע ביי פלייצע, וועלן מיר דעריבער קעמפן קעגן דיר.
און דער מיוחס לרש"י איז מדייק: עס שטייט "משומרון ועד בית חורון", און לכאורה וואלט געדארפט שטיין מבית חורון ועד שומרון, ווייל פונעם ארט וואו זיי האבן זיך געפונען איז דער ריכטונג פונעם וועג געווען פון בית חורון קיין שומרון. נאר על כרחך אז זיי זענען שוין צוריקגעקומען צו זייער ארט, און דארט האבן זיי זיך צונויפגעזאמלט און פון פריש ארגאניזירט, און עס זענען קענטיג געווען מענטשן וואס האבן אונטערגעהעצט די זאך און געזאגט: לאמיר ארויסגיין קעמפן קעגן זיי. און דערפאר זענען זיי ארויסגעגאנגען פון שומרון און געשלאגן פון שומרון ביז בית חורון.
די געטער פון בני שעיר: א חטא אן קיין שום שכל
וַיְהִי אַחֲרֵי בוֹא אֲמַצְיָהוּ מֵהַכּוֹת אֶת־אֲדוֹמִים וַיָּבֵא אֶת־אֱלֹהֵי בְּנֵי שֵׂעִיר וַיַּעֲמִידֵם לוֹ לֵאלֹהִים וְלִפְנֵיהֶם יִשְׁתַּחֲוֶה וְלָהֶם יְקַטֵּר׃ - און עס איז געווען נאכדעם וואס אמציהו איז צוריקגעקומען פון שלאגן אדום, האט ער געברענגט די געטער פון די בני שעיר און זיי געשטעלט פאר זיך אלס געטער, און פאר זיי פלעגט ער זיך בוקן און פאר זיי פלעגט ער רעכערן.
דא זעט מען די אומבאגרייפליכע אויפפירונג פון די מנהיגים אין יענעם דור. מען קען דאס בשום אופן נישט פארשטיין, סיידן מען כאפט אז דער יצר הרע פון עבודה זרה איז געווען א יצר אן קיין שום לאגיק און שכל. אמציהו קערט זיך צוריק פון שלאגן אדום און ברענגט מיט זיך די געטער פון בני שעיר, די זעלבע עבודה זרה וואס האט נישט געראטעוועט אירע אייגענע דינער פון זיין האנט. ס'איז דאך א שוואכער גאט, וואס האט גארנישט געהאלפן פאר זיין פאלק. און נאך מער: דו האסט דאך באקומען א הבטחה פונעם נביא אז אויב דו וועסט אוועקשיקן די הונדערט טויזנט וועסטו מצליח זיין מיט דריי הונדערט טויזנט, און די ווערטער פונעם נביא זענען מקוים געווארן, און דו האסט געזען א הצלחה וואס איז שלא כדרך הטבע; און פונדעסטוועגן איז דיין דאנקבארקייט צום רבונו של עולם צו ברענגען פון דארט די עבודה זרה, זי אריינצוברענגען צו זיך און זיך בוקן צו איר. ווער קען אזא זאך פארשטיין מיט שכל?
וַיִּחַר־אַף יְהֹוָה בַּאֲמַצְיָהוּ וַיִּשְׁלַח אֵלָיו נָבִיא וַיֹּאמֶר לוֹ לָמָּה דָרַשְׁתָּ אֶת־אֱלֹהֵי הָעָם אֲשֶׁר לֹא־הִצִּילוּ אֶת־עַמָּם מִיָּדֶךָ׃ - און עס האט אויפגעפלאמט דער צארן פון גאט קעגן אמציהו, און ער האט געשיקט צו אים א נביא, און ער האט צו אים געזאגט: פארוואס האסטו געזוכט די געטער פונעם פאלק, וואס האבן נישט געראטעוועט זייער פאלק פון דיין האנט?
דאס איז זייער פאלק, זיי דינען אים די גאנצע צייט, און ער האט זיי נישט געראטעוועט. און דו וועסט יעצט אויסוועלן נייע געטער און מיינען אז דיר וועט ער יא ראטעווען? עס איז דאך דא ביי דיר א גאט וואס ווייזט אויף זיך, און דו האסט דאך געזען אז דו האסט מנצח געווען די מלחמה קעגן יענעם אפגאט, און דו לאזסט איבער דיין גאט און גייסט נעמען אזעלכע אפגעטער! דערפאר האב איך געזאגט: דאס איז נישט אין דעם תחום פון שכל נאר אינעם תחום פון תאווה. און אויב מען פארשטייט אז עס רעדט זיך פון א תאווה, איז דאך אויף א תאווה קיין קשיות נישטא, און פון א תאווה פרעגט מען נישט קיין פראגן. דאס איז געווען עבודה זרה.
און אין מדרש איכה רבתי ווערט געזאגט אויף אים: "ורגז ושחק ואין נחת", א פסוק אין משלי וואס מיר האבן געלערנט אין די שיעורים אויף משלי. ווען דער קדוש ברוך הוא פירט זיך מיט די רשעים, סיי ווען ער צארנט אויף זיי און סיי ווען ער לאכט מיט זיי, איז נישטא קיין נחת. אויב ער גייט מיט אים מיט א שווערן וועג און מיט צארן, איז נישטא קיין נחת; און אויב ער לאכט צו אים און באלייכט אים דאס פנים און גיט אים נצחונות אין דער מלחמה, איז אויך נישטא קיין נחת. וואס מען זאל נאר נישט טון מיט אים, קומט פון דעם גארנישט ארויס.
"הליועץ למלך נתנוך"
וַיְהִי בְּדַבְּרוֹ אֵלָיו וַיֹּאמֶר לוֹ הַלְיוֹעֵץ לַמֶּלֶךְ נְתַנּוּךָ חֲדַל־לְךָ לָמָּה יַכּוּךָ וַיֶּחְדַּל הַנָּבִיא וַיֹּאמֶר יָדַעְתִּי כִּי־יָעַץ אֱלֹהִים לְהַשְׁחִיתֶךָ כִּי־עָשִׂיתָ זֹּאת וְלֹא שָׁמַעְתָּ לַעֲצָתִי׃ - און עס איז געווען בשעת ער האט גערעדט צו אים, האט ער צו אים געזאגט: צי האט מען דיך געשטעלט פאר א יועץ צום קעניג? הער אויף פאר זיך, פארוואס זאל מען דיך שלאגן? האט דער נביא אויפגעהערט, און ער האט געזאגט: איך ווייס אז גאט האט באשלאסן דיך צו פארדארבן, ווייל דו האסט דאס געטאן און האסט נישט אויסגעהערט מיין עצה.
וואס איז דער באדייט פון דער טענה? דער נביא האט אים נישט געזאגט זיינע ווערטער בלשון נבואה, "כה אמר ה'", נאר ער האט פארגעשטעלט די זאכן אלס אן עצה. דערפאר האט אים דער מלך געפרעגט: דו קומסט מיר געבן עצות? ווער האט דיך געבעטן אן עצה? און אויף דעם האט דער נביא געענטפערט: נישט פון מיין הארץ האב איך דאס געזאגט. איך האב געוואוסט אין נבואה אז גאט האט מייעץ געווען דיך צו פארדארבן צוליב דעם דאזיגן חטא, און דעריבער האב איך דיר געזאגט בדרך עצה אז דו זאלסט טון תשובה. וויבאלד איך ווייס אז ה' וויל דיך פארדארבן, האב איך א גוטע עצה פאר דיר: גיי און טו תשובה, און עס איז דא א שאנס אז דו וועסט מבטל זיין די עצה פון ה', אז ער וועט אפטון זיין צארן פון דיר און אננעמען דיין תשובה. און יעצט זע איך אז דו האסט נישט צוגעהערט צו מיין עצה אפצוטון פון דיר דעם חרון אף ה', און דערפאר פארשטיי איך אז דער פרייז וואס דו וועסט באצאלן וועט זיין א טייערער פרייז.
א שלעכטע עצה אנשטאט דער עצה פונעם נביא
וַיִּוָּעַץ אֲמַצְיָהוּ מֶלֶךְ יְהוּדָה וַיִּשְׁלַח אֶל־יוֹאָשׁ בֶּן־יְהוֹאָחָז בֶּן־יֵהוּא מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל לֵאמֹר לְכָה נִתְרָאֶה פָנִים׃ - און אמציהו דער קעניג פון יהודה האט זיך באראטן, און ער האט געשיקט צו יואש דעם זון פון יהואחז דעם זון פון יהוא דעם קעניג פון ישראל, זאגנדיג: קום, לאמיר זיך זען פנים אל פנים.
גיט אכט אויף דער סמיכות: ער האט געזאגט צום נביא "הֲלְיוֹעֵץ לַמֶּלֶךְ נְתַנּוּךָ", דאס הייסט צי האב איך דיך דען געבעטן צו זיין א יועץ, און גלייך דערנאך שטייט "ויוועץ אמציהו מלך יהודה". אנשטאט צו נעמען אן עצה פון א נביא ה', גייט ער און נעמט זיך שלעכטע יועצים. דו ווילסט נישט דעם יועץ וואס קומט דיר געבן עצות פאר עבודת ה'? קום און זע וואס פאר א שלעכטע יועצים וועלן דיר געבן שלעכטע עצות, און וואס די תוצאות וועלן זיין.
מיר האבן שוין דערמאנט אז עס איז געווען א יואש אין יהודה און א יואש דער קעניג פון ישראל, צוויי באזונדערע מלכים. און אמציהו שיקט צו יואש בן יהואחז בן יהוא מלך ישראל: "לכה נתראה פנים". דער מיוחס לרש"י טייטשט: ווייזן אונזער גבורה מיט פערד און מיט שפיזן. דער מצודת דוד לייגט עס אראפ פארן שכל: דאס איז אן איינלאדענונג צו א קאמף פנים אל פנים. דאס הייסט, ס'איז קיין גבורה נישט וואס דיינע מענטשן זענען געקומען פלוצלונג און האבן געשלאגן מיין פאלק; הונדערט טויזנט מאן קומען פלוצים, שלאגן, רויבן און גייען אוועק, אין דעם איז נישטא קיין חכמה. קום לאמיר מאכן א מסודר'דיגן קאמף, לאמיר זיך זען פנים אל פנים, און דאן וועלן מיר וויסן ביי וועמען עס איז פאראן גבורה. דער מלבי"ם לייגט צו אז דא באשרייבט דער פסוק ווי אזוי עס איז מקוים געווארן "יָעַץ אֱלֹהִים לְהַשְׁחִיתוֹ": דורך דעם וואס ער האט אריינגעלייגט אין זיין הארץ אן עצה צו גיין מלחמה האלטן מיט'ן מלך ישראל, און דאס וועט זיין זיין מפלה. און פון דא ביז'ן סוף פונעם קאפיטל, זאגט דער מלבי"ם, זענען די זאכן אריבערגענומען פון ספר מלכים.
דער משל פונעם חוח און דעם ארז
וַיִּשְׁלַח יוֹאָשׁ מֶלֶךְ־יִשְׂרָאֵל אֶל־אֲמַצְיָהוּ מֶלֶךְ־יְהוּדָה לֵאמֹר הַחוֹחַ אֲשֶׁר בַּלְּבָנוֹן שָׁלַח אֶל־הָאֶרֶז אֲשֶׁר בַּלְּבָנוֹן לֵאמֹר תְּנָה־אֶת־בִּתְּךָ לִבְנִי לְאִשָּׁה וַתַּעֲבֹר חַיַּת הַשָּׂדֶה אֲשֶׁר בַּלְּבָנוֹן וַתִּרְמֹס אֶת־הַחוֹחַ׃ - און יואש דער קעניג פון ישראל האט געשיקט צו אמציהו דעם קעניג פון יהודה, זאגנדיג: דער דערן וואס אין לבנון האט געשיקט צום צעדערבוים וואס אין לבנון, זאגנדיג: גיב דיין טאכטער פאר מיין זון פאר א ווייב; און די חיה פון פעלד וואס אין לבנון איז פארבייגעגאנגען און האט צעטראטן דעם דערן.
יואש שיקט אים גאר שארפע ווערטער פון זלזול. "חוח" איז א שטעכעדיגער דערן: א שפל'דיגער מענטש ביסטו, ווי א נידעריגער דערן, און דו שיקסט צום ארז וואס ער איז דער פירער און דער גרעסטער פון אלע ביימער, און דו זאגסט אים: גיב דיין טאכטער פאר מיין זון פאר א ווייב. צי קען דען אזא שידוך אויספירן גוט?
דאס איז ענליך צו דעם וואס מען דערציילט אויף איינעם וואס איז געקומען פארשלאגן א שידוך פאר ראטשילד, מיט איינעם פון די פשוט'סטע פון די פשוט'ע אינעם שטעטל. האט מען אים געפרעגט: וואס זענען די שאנסן? האט ער געענטפערט: דער אמת איז אז פופציג פראצענט הסכמה האב איך שוין, מיט יענעם האב איך שוין גערעדט און ער איז מסכים. און יעדער פארשטייט אז דא איז נישט פאראן קיין פופציג פראצענט נאר גארנישט, ווייל פונעם צווייטן צד שטייט דער ארז אשר בלבנון. אויף וואס האט דען דער פארשלאג בכלל אויף וואס זיך צו שטיצן?
און דער משל גייט ווייטער: "וַתַּעֲבֹר חַיַּת הַשָּׂדֶה אֲשֶׁר בַּלְּבָנוֹן וַתִּרְמֹס אֶת הַחוֹחַ". ערקלערט דער מיוחס לרש"י: עס פאסט נישט פארן כבוד פונעם ארז צו צעטרעטן דעם חוח, ווייל זיי זענען דאך בכלל נישט אויף דער זעלבער מדרגה. דאס איז ענליך צו א מענטש וואס שרייט אויף א גאר חשוב'ן מענטש; צי קען מען זיך פארשטעלן אז יענער חשוב'ער מאן זאל אראפקומען פונעם פאדיום, צוגיין צו אים, אים געבן א פאטש און צוריקגיין? וואס פאר א גרויסער ביזיון איז דאס פאר דיר אז דו האסט זיך מיט אים פארנומען! ער האט געשריגן, נו און וואס? צי דערפאר זאלסטו אראפגיין צו אים אים געבן א פאטש? דאס ווייזט דאך אויף דיין אייגענער קליינקייט. דערפאר זאגט יואש: פאר דעם ארז איז עס א זילות זיך צו באשעפטיקן מיטן חוח, נאר די חיית השדה איז פארבייגעגאנגען און האט אים צעטראטן אין פאראיבערגיין, אן אפילו אכטונג צו געבן. און דו ביסט ווי א חוח, וואס דו פארמאגסט בלויז צוויי שבטים, און ווען מיינע קנעכט וועלן הערן דעם ביזיון, וועלן זיי קומען און דיך צעטרעטן.
אָמַרְתָּ הִנֵּה הִכִּיתָ אֶת־אֱדוֹם וּנְשָׂאֲךָ לִבְּךָ לְהַכְבִּיד עַתָּה שְׁבָה בְּבֵיתֶךָ לָמָּה תִתְגָּרֶה בְּרָעָה וְנָפַלְתָּ אַתָּה וִיהוּדָה עִמָּךְ׃ - דו האסט געזאגט: זע, דו האסט געשלאגן אדום, און דיין הארץ האט דיך אויפגעהויבן צו זוכן כבוד; איצט זיץ אין דיין הויז, פארוואס זאלסטו זיך רייצן צום בייזן, און דו וועסט פאלן, דו און יהודה מיט דיר.
ער זאגט אים: פון וואנעט איז דיר די גאווה אריין אין קאפ? ווייל דו האסט געהאט הצלחה אין דער מלחמה קעגן אדום. און דערפון "נשאך ליבך להכביד", דאס הייסט מערער צו מאכן דיין כבוד; דו האסט זיך איינגעהאנדלט כבוד אין יענער מלחמה, און איצט גליסט דיר נאך מער כבוד, אז דו זאלסט מיר אויך באזיגן. אויף דעם ענטפערט ער אים: אין ספר מלכים איז דער לשון "הִכָּבֵד וְשֵׁב בְּבֵיתֶךָ", און דא "עתה שבה בביתך", און עס איז דער זעלבער געדאנק: דו האסט זיך איינגעקויפט כבוד, לוינט זיך דיר עס צו היטן. ווייל אויב דו וועסט איצט ארויסגיין אין מלחמה קעגן מיר, וועט דער גאנצער כבוד וואס דו האסט פארדינט ווערן פארוואנדלט אין א ביזיון. "היכבד", דאס הייסט בלייב מיט דעם כבוד וואס דו האסט געקויפט, און זיץ אין דיין הויז. פארוואס זאלסטו זיך רייצן צום שלעכטן, אז צום סוף וועסטו פאלן, דו און דיין פאלק, פאר מיר.
"כי מהאלוהים היא"
וְלֹא־שָׁמַע אֲמַצְיָהוּ כִּי מֵהָאֱלֹהִים הִיא לְמַעַן תִּתָּם בְּיָד כִּי דָרְשׁוּ אֵת אֱלֹהֵי אֱדוֹם׃ - און אמציהו האט נישט צוגעהערט, ווייל פון גאט איז דאס געווען, כדי זיי איבערצוגעבן אין דער האנט, ווייל זיי האבן געזוכט די אפגעטער פון אדום.
די סיבה פאַרוואָס ער האָט נישט אויסגעהערט איז פשוט: "כי מהאלוהים היא". וויבאַלד ער איז נישט געווען גרייט אנצונעמען דאָס וואָרט פון ה' ווען מען איז געקומען אים מוסר'ן פאַרוואָס ער האָט זיך מדבק געווען אין די געטשקעס פון אדום, איז דאָס געווען מאת ה' אים צו לאָזן פאַלן אין קאַמף, כדי ער זאָל באַצאָלן דעם פּרייז פאַר זיינע מעשים. "למען תיתם ביד", אין די הענט פון די מענטשן פון ישראל אין שומרון, "כי דרשו את אלוהי אדום", און דאָס איז געווען די תביעה קעגן זיי.
המפלה בבית שמש
וַיַּעַל יוֹאָשׁ מֶלֶךְ־יִשְׂרָאֵל וַיִּתְרָאוּ פָנִים הוּא וַאֲמַצְיָהוּ מֶלֶךְ־יְהוּדָה בְּבֵית שֶׁמֶשׁ אֲשֶׁר לִיהוּדָה׃ - און יואש דער מלך פון ישראל איז אַרויפגעגאַנגען, און זיי האָבן זיך געזען פּנים אל פנים, ער און אמציהו דער מלך פון יהודה, אין בית שמש וואָס געהערט צו יהודה.
יואש מלך ישראל גייט אַרויס אין קאַמף, "ויתראו פנים", די מלחמה איז געווען פּנים אל פנים. און דער פּסוק באַטאָנט "בבית שמש אשר ליהודה", און מיט דעם פאַרענטפערט ער די קשיא וואָס וועט שפּעטער אויפקומען: פאַרוואָס האָט מען געפירט דעם געפאַנגענעם מלך דווקא קיין ירושלים? וואָרום לויטן שכל, ווען איינער באַזיגט זיין קעגנאיבערדיקן מלך נעמט ער אים צו זיך אַהיים, קיין שומרון, און נישט צו זיין אייגענער מלוכה. נאָר בית שמש וואָס געהערט צו יהודה איז נאָענט צו ירושלים, און דעריבער ווען ער איז געפאַלן, האָבן אים די שונאים געבראַכט קיין ירושלים.
וַיִּנָּגֶף יְהוּדָה לִפְנֵי יִשְׂרָאֵל וַיָּנֻסוּ אִישׁ לְאֹהָלָיו׃ - און יהודה איז געשלאָגן געוואָרן פאַר ישראל, און זיי זענען אַנטלאָפן איטלעכער צו זיינע געצעלטן.
וְאֵת אֲמַצְיָהוּ מֶלֶךְ־יְהוּדָה בֶּן־יוֹאָשׁ בֶּן־יְהוֹאָחָז תָּפַשׂ יוֹאָשׁ מֶלֶךְ־יִשְׂרָאֵל בְּבֵית שָׁמֶשׁ וַיְבִיאֵהוּ יְרוּשָׁלַ͏ִם וַיִּפְרֹץ בְּחוֹמַת יְרוּשָׁלַ͏ִם מִשַּׁעַר אֶפְרַיִם עַד־שַׁעַר הַפּוֹנֶה אַרְבַּע מֵאוֹת אַמָּה׃ - און אמציהו מלך יהודה, דעם זון פון יואש דעם זון פון יהואחז, האָט יואש דער מלך פון ישראל געכאַפּט אין בית שמש, און האָט אים געבראַכט קיין ירושלים, און האָט איינגעבראָכן אין דער מויער פון ירושלים, פון שער אפרים ביזן שער הפונה, פיר הונדערט איילן.
יהודה ווערט געשלאָגן פאַר ישראל און זיי אַנטלויפן איטלעכער צו זיינע געצעלטן. אמציהו'ן האָט יואש געכאַפּט לעבעדיק אויפן פעלד פונעם קאַמף אין בית שמש, און האָט אים געבראַכט קיין ירושלים. און דאָ ווערט קלאָר נאָך אַ טעם פאַרוואָס ער האָט אים געבראַכט קיין ירושלים: ער האָט געוואָלט ווייזן זיין נצחון אין ירושלים אַליין, אַריינצוגיין אין איר און דאָרט זיגן.
און וואָס האָט ער געטאָן? ער האָט געמאַכט אַ בראָך אין דער מויער פון ירושלים. פאַרוואָס? כדי פון איצט אָן זאָל ער שוין מער נישט מורד זיין אין אים. די מויער איז אַן אויסדרוק פון שטאַרקייט, אַז קיינער קען זיך נישט דערנענטערן, "נשגב מאחורי חומה דלתיים ובריח"; אַמאָל די מויער איז צובראָכן, איז שוין מער נישטאָ קיין מעגלעכקייט מורד צו זיין אינעם מלך, ווייל דו האָסט דאָך נישט קיין מויערן. און די פּרצה איז געווען אויף אַ זייער גרויסן שטח: פיר הונדערט איילן, בערך צוויי הונדערט מעטער. דער אָרט פונעם בראָך איז געווען פון שער אפרים ביז צום שער הפונה, און מען קען זאָגן אַז עס ליגט דאָ אַ רמז: "שער אפרים", גלייך ווי זיי זאָגן דאָס איז אונדזער טויער, ווייל די וואָס האָבן אים איינגעבראָכן זענען בני אפרים. און וואָס מיינט "שער הפונה"? אין ספר מלכים ווערט ער אָנגערופן "שער הפינה", צוליב דעם וואָס ער איז אין ווינקל; און דאָ ווערט ער גערופן "הפונה", ווייל ווער עס קערט זיך דאָרט אינעם ווינקל קוקט און זעט זיין גאַנצע שיינקייט.
הביזה ובני התערובות
וְכׇל־הַזָּהָב וְהַכֶּסֶף וְאֵת כׇּל־הַכֵּלִים הַנִּמְצְאִים בְּבֵית־הָאֱלֹהִים עִם־עֹבֵד אֱדוֹם וְאֶת־אוֹצְרוֹת בֵּית הַמֶּלֶךְ וְאֵת בְּנֵי הַתַּעֲרֻבוֹת וַיָּשׇׁב שֹׁמְרוֹן׃ - און דאָס גאַנצע גאָלד און דאָס זילבער און אַלע כֵּלים וואָס האָבן זיך געפונען אין בית האלקים ביי עובד אדום, און די אוצרות פונעם קעניגלעכן פּאַלאַץ, און די משכונות (בני התערובות), און ער האָט זיך אומגעקערט קיין שומרון.
ער נעמט פון דאָרט דאָס גאַנצע גאָלד און זילבער און אַלע כֵּלים וואָס זענען אין בית ה', און דאָס זענען געווען ריזיקע מאָסן, ווייל אַלע כֵּלי בית ה' זענען דאָך געווען געמאַכט פון גאָלד. און וואָס מיינט "עם עובד אדום"? דער מלבי"ם ערקלערט אַז עובד אדום און זיינע קינדער זענען געווען ממונים איבער די אוצרות זייערע גאַנצע טעג. דער מצודת דוד ערקלערט אַנדערש: ווי באַקאַנט, איז דער ארון געשטאַנען אין הויז פון עובד אדום הגתי איידער דוד המלך האָט אים אַרויפגעבראַכט קיין ירושלים, און אַ טייל פון די אוצרות הקדשים זענען דאָרט געבליבן אויך נאָכדעם וואָס מען האָט צוגענומען דעם ארון, און ער האָט געהיט אויף זיי ביז מען וועט זיי דאַרפן; און דעריבער איז יואש אויך אַהין געגאַנגען צו נעמען די אוצרות וואָס זענען דאָרט געווען.
"ואת בני התערובות" - זיי נעמט ער אויך. און ווער זענען זיי? אין יענע צייטן איז געווען אָנגענומען אַז דער מלך, כדי צו פאַרזיכערן אַז די שרים זאָלן נישט מורד זיין אין אים, פלעגט נעמען זייערע קינדער און זיי אויפציען ביי זיך. דאָס האָט פאַרזיכערט אַז די שרים וועלן נישט מאַכן קיין צרות, ווייל אויב יאָ, וועט מען הרגענען זייערע קינדער. אַזוי איז נאָך נוהג ביזן היינטיקן טאָג אין רוסלאַנד, אין איראַן און אין אַנדערע טאָטאַליטאַרע רעזשימען: דער שליט זאָרגט צו האַלטן ביי זיך די קרובים פונעם מענטש. אַ דיפּלאָמאַט וואָס ווערט געשיקט קיין חוץ לארץ וועט קיינמאָל נישט געשיקט ווערן מיט זיין משפּחה, כדי צו פאַרזיכערן אַז ער וועט צוריקקומען; אויב ער וואָלט געפאָרן מיט דער משפּחה, זענען שוין געווען אַ סך פעלער וואָס מענטשן האָבן באַשלאָסן צו בלייבן. ווער וועט צוריקקומען מרצונו קיין צפון קאָרעע? מען קומט אָן צו אַזאַ אָרט, טוט מען גלייך דעזערטירן. מיט פּוטין לוינט זיך נישט צו פאַרפּלאָנטערן, ווייל מען קען כאַפּן אַ שפּריץ אין עפּעס אַ באַן סטאַנציע; און עס איז געווען אַ פרוי וואָס האָט גערעדט קעגן דער מלחמה און זי האָט געכאַפּט אַ שפּריץ, און מען האָט געזאָגט אַז זי איז געפאַלן. אָבער אויב עס איז נישט פּוטין, איז דער שאַנס צו אַנטלויפן גרויס, און דערפאַר וואָס טוט מען כדי צו פאַרזיכערן אַז מען זאָל נישט אַנטלויפן? מען האַלט דיינע קינדער. דאָס איז "בני התערובות": תערובות מלשון עירבונות, דיין קינד איז אַן עירבון אין זיין האַנט.
און וואס האט יואש געטאן? ער האט גענומען יענע קינדער וואס זענען ביז איצט געווען ביי אמציהו, די בני השרים, און האט זיי גענומען צו זיך, כדי צו פארזיכערן אז יהודה וועט נישט מורד זיין אין אים, אינעם מלך פון שומרון. דער מיוחס לרש"י ברענגט נאך א פירוש בשם רבנו יוסף, אז די בני התערובות זענען געווען יענע ערבונות וואס דער קעניג האט געהאט פון די פעלקער, וואס האבן געגעבן זייערע קינדער אלס ערבות אז זייערע עלטערן וועלן נישט מורד זיין אין אים. נאר דער מיוחס לרש"י מוטשעט זיך מיט דעם און זאגט: מיר האבן נישט געפונען אז די האנט פון יהודה זאל זיין אזוי שטארק איבער אנדערע, אז יענע זאלן דארפן געבן פאר יהודה זייערע קינדער אלס ערבון. דערפאר איז פשוט'ער צו זאגן אז די בני התערובות זענען געווען די קינדער פון די שרים פון זיין אייגענער מלוכה.
די לעצטע יארן פון אמציהו
וַיְחִי אֲמַצְיָהוּ בֶן־יוֹאָשׁ מֶלֶךְ יְהוּדָה אַחֲרֵי מוֹת יוֹאָשׁ בֶּן־יְהוֹאָחָז מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל חֲמֵשׁ עֶשְׂרֵה שָׁנָה׃ - און אמציהו דער זון פון יואש מלך יהודה האט געלעבט נאכן טויט פון יואש בן יהואחז מלך ישראל פופצן יאר.
וְיֶתֶר דִּבְרֵי אֲמַצְיָהוּ הָרִאשֹׁנִים וְהָאַחֲרוֹנִים הֲלֹא הִנָּם כְּתוּבִים עַל־סֵפֶר מַלְכֵי־יְהוּדָה וְיִשְׂרָאֵל׃ - און די איבעריגע געשעענישן פון אמציהו, די ערשטע און די לעצטע, זענען דאך אט פארשריבן אינעם ספר פון די מלכים פון יהודה און ישראל.
"הראשונים והאחרונים": די ערשטע, אין וועלכע ער האט געטאן גוטס; און די לעצטע, אין וועלכע ער האט פארדארבן און געזינדיגט. און פארוואס שטייט "על ספר מלכי יהודה וישראל"? לכתחילה זענען זיינע געשעענישן געווען געשריבן בלויז אין ספר מלכי יהודה, וואס געהער צו אים; אבער זינט ער האט זיך אונטערגעווארפן אונטער די מלכי ישראל, זענען זיינע געשעענישן פארשריבן געווארן אויך אין ספר מלכי ישראל.
דער קשר און זיין טויט אין לכיש
וּמֵעֵת אֲשֶׁר־סָר אֲמַצְיָהוּ מֵאַחֲרֵי יְהֹוָה וַיִּקְשְׁרוּ עָלָיו קֶשֶׁר בִּירוּשָׁלַ͏ִם וַיָּנׇס לָכִישָׁה וַיִּשְׁלְחוּ אַחֲרָיו לָכִישָׁה וַיְמִיתֻהוּ שָׁם׃ - און פון דער צייט וואס אמציהו האט זיך אפגעקערט פון הינטער גאט, האט מען געמאכט קעגן אים א קשר אין ירושלים, און ער איז אנטלאפן קיין לכיש, און מען האט געשיקט נאך אים קיין לכיש און מען האט אים דארט געטויט.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט אז מען האט געמאכט אויף אים א קשר אין ירושלים אים צו הרג'ענען, ווייל זייער הארץ איז געווען פארקלעמט יעדער איינער אויף זיין זון און אויף זיין ברודער און אויף זיין קרוב וואס זענען אומגעקומען דורך אים, ווייל ער איז געגאנגען און זיך געקריגט אומזיסט מיטן מלך ישראל און האט גורם געווען אז זייערע קינדער און ברידער און משפחות זאלן שטארבן צוליב אים. ווי אזוי זענען מיר אנגעקומען צו דעם גרויסן אראפפאל? וועגן די אוואנטורעס פון אמציהו. ווען דו גייסט נישט ארויס צו דער אוואנטורע, וואלטן מיר נישט פארלוירן אונזערע קרובים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די כהנים פון ה' זענען געווען די וואס האבן געמאכט אויף אים דעם קשר, און די סיבה: "מעת אשר סר אמציהו מאחרי ה'", ווייל ער איז געגאנגען און געברענגט אהער די עבודה זרה. ווען דער קשר האט אויסגעבראכן איז ער אנטלאפן קיין לכיש, און דארט האט ער געהאט געהילפן א לאנגע צייט, ביז די קושרים זענען אנגעקומען אויך אהין און האבן אים געהרג'עט. און דער מלבי"ם האט שוין מבאר געווען אין ספר מלכים, פון דעם הכרח פון דער כראנאלאגיע פון די פסוקים, אז דריי יאר נאך דער מלחמה פון אמציה מיט יואש האט אויסגעבראכן דער קשר, און דעמאלט האט מען געקרוינט עוזיה בחיי אביו. דאס הייסט, זיין זון עוזיה האט געקעניגט אין ירושלים נאך בחיי אביו, און אמציהו איז אנטלאפן קיין לכיש און האט דארט געקעניגט; און נאך צוועלף יאר האבן די קושרים איבערגעוואויגן און אים געהרג'עט. און אויף דעם האט מיכה געזאגט: "רתום המרכבה לרכש יושבת בת לכיש".
"וישאוהו על הסוסים": די פערד פון דער זון
וַיִּשָּׂאֻהוּ עַל־הַסּוּסִים וַיִּקְבְּרוּ אֹתוֹ עִם־אֲבֹתָיו בְּעִיר יְהוּדָה׃ - און מען האט אים געטראגן אויף די פערד, און מען האט אים באגראבן מיט זיינע עלטערן אין דער שטאט פון יהודה.
דאס איז א וואונדערלעכער פסוק: וואס איז די נפקא מינה צי מען האט אים געטראגן אויף פערד צי אויף מולאס? לכאורה וואלט געווען גענוג צו זאגן אז מען האט אים באגראבן מיט זיינע עלטערן אין דער שטאט פון יהודה. נאר דער מלבי"ם אין ספר מיכה, פרק א' פסוק י"ג, אויפן פסוק "רתום המרכבה לרכש יושבת בת לכיש", ערקלערט די זאך. אין יענע צייטן זענען געווען עובדי החמנים, עובדי עבודה זרה וואס זייער עבודה איז געווען צו דער זון, און זיי האבן געגלייבט אז די זון הערשט אין הימל, און זיי פלעגן מייחד זיין פאר דער דאזיגער עבודה פערד און א רעטער (מרכבה). ווען די זון האט אנגעהויבן אויפשיינען, פלעגן זיי ארויסגיין אנטקעגן איר צו מזרח זייט מיט א מרכבה און פערד, "אחוריהם אל היכל ה' ופניהם קדמה", דאס הייסט זייער רוקן צום בית המקדש און זייער פנים צום מזרח, צום זייט פון דער זריחה. און א ראיה דערצו איז פון דעם וואס שטייט אין מלכים ב' פרק כ"ג: "וישבת את הסוסים אשר נתנו מלכי יהודה לשמש ואת מרכבות השמש שרף באש", דאס זענען געווען די כלים וואס האבן געדינט פאר יענער עבודה זרה.
אמציה האט געהאלטן אין לכיש באזונדערע פערד פאר יענער עבודת השמש. און דעריבער, ווען די האנט פון די עובדי ה' איז שטארק געווארן, יענע כהנים וואס האבן געהאט א האנט אינעם מרד קעגן אים צוליב דעם וואס ער האט פארלאזט דעם בית ה' און איז געגאנגען דינען עבודה זרה, האבן זיי אים געטייט און געלייגט זיין גוף אויף די פערד פון דער זון, צו חרפה, בוז און ביזיון: אט, נעם וואס דו האסט אויסגעקליבן. דו האסט געוואלט די דאזיגע מרכבה צו דינען מיט איר די זון, זע וואו דו געפינסט זיך יעצט.
און דער מלבי"ם לייגט צו: זייער שטייגער איז געווען צו מאכן די מרכבות השמש פון עצי רתמים, וויבאלד עצי רתמים האלטן איין די היץ פילע טעג. און צוליב דעם איז געזאגט געווארן אז דער וואס רעדט בשעת'ן לערנען איז ווי מען שפייזט אים מיט גחלי רתמים, ווייל דער רתם קען ברענען אפילו א יאר, ווי די גמרא ברענגט. מיט דעם האט מען געוואלט אנצייכענען דעם ענין פון דער היץ פון דער זון, וואס איר היץ איז תמידי, ווייל די עבודת השמש איז דאך דורך פייער. און דאס איז דער טייטש פון "רתום המרכבה לרכש יושבת בת לכיש", אז "רתום" איז אויך אין דעם באדייט פון גחלי רתמים.
צום סך-הכל: אמציהו האט אנגעהויבן מיט יושר: ער האט גענומען נקמה פאר'ן בלוט פון זיין פאטער און נישט געטייט די קינדער, לויט'ן דין התורה. אבער "לא בלבב שלם" האט אים באגלייט דורכאויס דעם גאנצן וועג. ער האט געדונגען הונדערט טויזנט געדונגענע קריגער פון אפרים פון א מחשבה אז די הצלחה ווענדט זיך אין דער צאל פון די סאלדאטן, איז געקומען דער איש האלקים און אים געלערנט דעם יסוד: דער הקדוש ברוך הוא העלפט אדער פאר די וואס זענען בוטח אין אים, אדער ער שטרויכלט די וואס פארלאזן זיך אויף זרוע בשר, און דעריבער מיט'ן אויבערשטן וועסטו מצליח זיין אפילו מיט ווייניג, און אן אים וועט נישט העלפן קיין מעכטיגע ארמיי. אמציהו האט צוגעהערט, אוועקגעשיקט דעם גדוד און זוכה געווען צו א ניסימ'דיגן נצחון אויף בני שעיר; אבער דער לוין פון זיינע מעשים איז געווען צו ברענגען די געטער פון שעיר און זיך בוקן צו זיי, א חטא וואס האט אין זיך קיין שום שכל נאר בלויז תאוה. וויבאלד ער האט נישט אויסגעהערט דעם נביא, האט דער אויבערשטער אריינגעלייגט אין זיין הארץ א שלעכטע עצה זיך צו רייצן מיט יואש מלך ישראל, און ס'איז געקומען די מפלה אין בית שמש, די פריצה פון דער מויער, די רויבעריי פון די אוצרות פון בית ה' און דאס נעמען די בני התערובות. און צום סוף, פון דער צייט וואס ער האט זיך אפגעקערט פון ה', האט מען געשלאסן א קשר קעגן אים, ער איז אנטלאפן קיין לכיש און איז דארט געהרג'עט געווארן, און זיין גוף איז געפירט געווארן אויף די סוסי השמש מיט וועלכע ער האט געדינט עבודה זרה. "ורגז ושחק ואין נחת" - ווער עס פארלאזט זיין גאט, וועט אים נישט העלפן קיין כעס און נישט קיין געלעכטער.