הקדמה: פונעם שפיץ ביז צום טיפן פאל
אין דעם טייל פון פרק כ"ד קומען מיר צו צום ווענדפונקט אין לעבן פון יואש המלך. ביז יעצט האבן מיר געזען א מלך וואס האט געטאן דאס וואס איז ישר בעיני ה', וואס האט באנייט דעם בית ה' און צונויפגעקליבן געלט עס צו פארשטארקן - און דאס אלעס "כל ימי יהוידע הכהן". פון דא און ווייטער, נאך דער פטירה פון יהוידע, קייקלט זיך די פרשה אויף א שרעקליכן בארג-אראפ: די פיתויים פון די שרים, עבודה זרה, די רציחה פון זכריה בן יהוידע אינעם הויף פון בית ה', און צום סוף דער ארויפקום פון חיל ארם און די ביטערע, מאדנע מיתה פון יואש דורך זיינע קנעכט. א גאנצער קאפיטל פון כפיות טובה, און פון מידה כנגד מידה.
"אז שמע המלך אליהם" - דער פיתוי פון די שרים
וְאַחֲרֵי מוֹת יְהוֹיָדָע בָּאוּ שָׂרֵי יְהוּדָה וַיִּשְׁתַּחֲווּ לַמֶּלֶךְ אָז שָׁמַע הַמֶּלֶךְ אֲלֵיהֶם׃ - און נאכן טויט פון יהוידע זענען געקומען די שרים פון יהודה און האבן זיך געבוקט צום מלך, דעמאלט האט דער מלך צוגעהערט צו זיי.
זאגט דער רד"ק: זיי האבן זיך געבוקט צו אים און אים פארפירט מיט זייערע רייד. און וואס האבן זיי אים געזאגט? אז זיי וועלן פאלגן אלע זיינע באפעלן, און אין אויסטויש זאל ער אויך צוהערן צו זיי און דינען די אשרים - צו זיין ווי אלע פעלקער. דאס זענען געווען די ווערטער פון פיתוי.
און דער מדרש לייגט צו, ווי דער רד"ק ברענגט, וואס מיינט בעצם "שמע אליהם": זיי האבן אים געמאכט פאר א גאט. זיי האבן אים געזאגט: עס שטייט דאך "והזר הקרב יומת", און ווער עס גייט אריין אין קודש הקדשים און איז נישט ראוי דערצו - שטארבט גלייך. אבער דו, אדוני המלך, ביסט געווען אין בית המקדש זעקס יאר און האסט איבערגעלעבט! איז דאך א ראיה אז דו ביסט א גאט.
און דא דארף מען ריכטיג פארשטיין. ווען דער פסוק רעדט פון "עשו אותו אלוה", מיינט דאס נישט אז זיי האבן געזאגט אויף אים אז ער איז דער בורא עולם און יוצר בראשית. אזוי געפינען מיר אויך ביי נבוכדנצר, וואס האט געמאכט פון דניאל אן אלוה און געוואלט מקריב זיין פאר אים ניחוחים - און דאס מיינט דאך זיכער נישט אז דניאל איז דער באשעפער פון דער וועלט. נאר ווען זיי האבן געזען אין א מענטש איבערנאטירלעכע כוחות, האבן זיי אים אנגערופן "אלוה": עס איז פאראן אין אים עפעס געטליכס, ער פארמאגט געטליכע כוחות. פון דא קען מען אויך פארשטיין וויאזוי די קריסטנטום איז אנגעקומען צום שיבוש וואס זי איז אנגעקומען: וויבאלד זיי האבן געגלייבט אין די כוחות פון יענעם מאן, וואס די ראשי תיבות פון זיין נאמען זענען ימח שמו וזכרו, האבן זיי געמאכט פון אים אן אלוה - דער "בן האלקים" און א בעל כוחות. דאס איז שטענדיג דער באדייט פון "מאכן פאר אן אלוה": מיר האבן געפונען אין דיר איבערנאטירלעכע כוחות. זע נאר, ווער קען לעבן בלייבן אינעם בית המקדש? און דו האסט איבערגעלעבט אין קודש הקדשים זעקס יאר.
און דער מלבי"ם לייגט צו: אויך אין דער צייט ווען יהוידע האט געלעבט זענען געווען פיתויים, נאר דער מלך האט נישט צוגעהערט צו זיי - זיין רבי איז נאך געווען ביים לעבן, יהוידע איז נאך געווען דא, און עס איז אים נישט געווען אנגענעם. הערשט נאכדעם, "אז שמע המלך אליהם".
אשרים און עצבים - און וואס מיינט "באשמתם זאת"
וַיַּעַזְבוּ אֶת־בֵּית יְהֹוָה אֱלֹהֵי אֲבוֹתֵיהֶם וַיַּעַבְדוּ אֶת־הָאֲשֵׁרִים וְאֶת־הָעֲצַבִּים וַיְהִי־קֶצֶף עַל־יְהוּדָה וִירוּשָׁלַיִם בְּאַשְׁמָתָם זֹאת׃ - און זיי האבן פארלאזט דעם בית ה' אלוקי אבותיהם, און האבן געדינט די אשרים און די געצן, און עס איז געווען א כעס אויף יהודה און ירושלים צוליב דער דאזיגער שולד זייערער.
"אשרים" זענען ביימער וואס מען פלעגט מאכן מיט זיי פארשידענע פעולות כדי אראפצוברענגען העכערע רוחניות'דיגע כוחות. געווענליך פלעגט מען פלאנצן די אשרות נאנט צום מזבח, ווי עס שטייט "לא תטע לך אשרה כל עץ אצל מזבח ה' אלקיך", און דאס איז געווען מיט דער כוונה צו מקבל זיין כביכול די רוחניות'דיגע כוחות וואס קומען אראפ אויף דער אשרה, און דורך זייער כוח מקבל צו זיין דאס בלוט און די נסכים וואס מען האט געגאסן אויפן מזבח.
"עצבים" זענען סארטן עבודה זרה, און זיי ווערן אזוי גערופן ווייל זיי מאכן טרויעריג (מעציב) זייערע דינער. און אזוי ווי עס שטייט "עצביהם כסף וזהב" - און וואס מאכט א מענטש נערוועז? דאס געלט און דאס גאלד. זאל ער אויפהערן נאכצולויפן געלט און גאלד - וועט ער זען ווי ער ווערט בארואיגט. די דאזיגע יגיעה און יאגעניש, נאך און נאך געלט, זי איז וואס מאכט דעם מענטש נערוועז און אומרואיג.
און דער מלבי"ם מחדש דא א זאך: די עצבים דא זענען נישט געווען קיין אנדערע עבודה זרה, נאר זיי האבן געמאכט א דמות דיוקן פון יואש אליין - ווייל אים האבן זיי דאך געדינט, און ער איז געווען דער סימבאל. און לכאורה זעט די זאך אויס ווייניגער חמור, דערפאר זאגט דער פסוק "באשמתם זאת": ס'איז נישט פאראן אזא זאך, ס'איז דא געווען א גאר גרויסע שולד, ווייל דאס איז ממש עבודה זרה. וואס איז דער חילוק צו דינען די הימלישע קערפערס - די חמנים, די זון, די לבנה און די שטערן - און צו דינען א מענטש וואס דו האסט געמאכט פאר א גאט.
"ויעידו בם ולא האזינו"
וַיִּשְׁלַח בָּהֶם נְבִאִים לַהֲשִׁיבָם אֶל־יְהֹוָה וַיָּעִידוּ בָם וְלֹא הֶאֱזִינוּ׃ - און ער האט געשיקט צו זיי נביאים זיי צוריקצוקערן צום ה', און זיי האבן געווארנט אין זיי, אבער זיי האבן נישט צוגעהערט.
ער האט געשיקט צו זיי נביאים כדי זיי צו ווארענען און זיי צוריקברענגען צום ה'. און וואס באטייט "ויעידו בם"? ערקלערט די מצודת דוד: בדרך התראה, מתרה צו זיין מיט עדים, כדי ער זאל שפעטער נישט קענען אפלייקענען און זאגן "מען האט מיר נישט געזאגט". און פונדעסטוועגן - "ולא האזינו", זיי האבן נישט צוגעבויגן דעם אויער צו הערן.
זכריה בן יהוידע - און נישט זכריה הנביא
וְרוּחַ אֱלֹהִים לָבְשָׁה אֶת־זְכַרְיָה בֶּן־יְהוֹיָדָע הַכֹּהֵן וַיַּעֲמֹד מֵעַל לָעָם וַיֹּאמֶר לָהֶם כֹּה אָמַר הָאֱלֹהִים לָמָה אַתֶּם עֹבְרִים אֶת־מִצְוֹת יְהֹוָה וְלֹא תַצְלִיחוּ כִּי־עֲזַבְתֶּם אֶת־יְהֹוָה וַיַּעֲזֹב אֶתְכֶם׃ - און א רוח אלוקים האט אנגעטאן זכריה בן יהוידע הכהן, און ער האט זיך געשטעלט העכער דעם פאלק און צו זיי געזאגט: כה אמר האלקים, פארוואס פארלעצט איר די מצוות פונעם ה' און איר וועט נישט מצליח זיין, ווייל איר האט פארלאזט דעם ה' און ער האט אייך פארלאזט.
גיט גוט אכטונג. אין דער תקופה פון בין המצרים איז איינגעפירט צו לערנען די סוגיות אין גיטין נ"ז און ווייטער, און דארט לייענען מיר ווי אזוי דאס בלוט פון זכריה האט געקאכט, און ווי אזוי נבוזראדן איז געקומען און געשאכטן אויף אים אן א שיעור כדי צו בארואיגן זיין בלוט - און ס'האט נישט גערוט. אסאך מענטשן ווערן פארטוישט און מיינען אז ס'איז דא רעדע פון זכריה הנביא פון תרי עשר, אבער דאס איז א טעות: עס רעדט זיך פון זכריה בן יהוידע וואס ערשיינט דא ביי אונז. די מעשה דארט איז די מעשה וואס מיר לייענען יעצט.
"רוח אלוהים" - א רוח נבואה. און וואס באטייט "ויעמוד מעל לעם"? אין איכה רבתי דרש'נט מען: אז ער האט זיך פארלאזט אויף זיך אז ער איז א שר העכער פון גאנצן פאלק. א נביא איז ער געווען, א כהן איז ער געווען, און יום הכיפורים איז עס געווען, און ער איז אויך געווען דעם מלך'ס אן איידעם - א זאך וואס שטייט נישט אין די פסוקים, אבער אזוי ווערט געברענגט, אז ער איז געווען דער איידעם פון יואש. און ער האט קיין מורא נישט געהאט צו זאגן די נבואה. און אויף דעם שטייט "אם ייהרג במקדש ה' כהן ונביא". און ווען ער איז געשטארבן האט ער געזאגט "ירא ה' וידרוש", דאס הייסט: מען האט מיך נישט געהרג'עט נאר דערפאר וואס איך האב איבערגעגעבן די שליחות פונעם מקום, און אזוי ווי איך בין געהרג'עט געווארן אויף כבוד המקום - איז מן הדין וההגון, דאס הייסט ס'איז פאסיג, ער זאל מאנען מיין בלוט. און אזוי איז טאקע געווען: תיכף ביים ענדע פונעם יאר (לתקופת השנה) איז זיין בלוט געפאדערט געווארן, ווי מיר וועלן באלד זען דעם פרייז וואס זיי האבן באצאלט, און נישט בלויז דאס, נאר אויך אויף דורות האט זיין בלוט געשפרודלט, און עס איז געפאדערט געווארן אין דער תקופה פון נבוזראדן.
דער מלבי"ם: פיר חומרות ביים הרג'ענען זכריה
דער מלבי"ם גיט דא אן הקדמה כדי צו ווייזן די גרויסקייט פונעם חטא ביים הרג'ענען זכריה. א' - זכריה איז געווען אנגעטאן מיט א רוח אלוקים און מיט נבואה, א שליח פונעם ה'. און דער וואס הרג'עט דעם מלך'ס שליח רירט אן אינעם מלך אליין באופן ישיר. "איך בין געקומען צו דיר פון ה', און דו פירסט קעגן מיר א האנט" - כביכול זאגט מען: ווען איך וואלט געקענט פוגע זיין אינעם אייבערשטן וואלט איך אין אים פוגע געווען, און אז נישט - וועל איך פוגע זיין אין זיין שליח. ס'איז נישט פאראן קיין הארבערע זאך פון דעם.
ב' - "ויעמוד מעל לעם", אויף א הויכער מדרגה, ווייל ער איז געווען א כהן גדול. און דאס איז א געוואלדיגע חומרא: "אם ייהרג במקדש ה' כהן ונביא" - ווי ווייט די זאך איז אינגאנצן קעגן דעם שכל. ג' - ער האט נישט נביאות געזאגט קיין שלעכטס אויף זיי. ער האט זיי נישט געזאגט אז ס'וועט קומען דער מלך בבל, און נישט אז ס'וועלן קומען אויף זיי צרות מיט זייערע ווייבער וכדומה. וואס האט ער זיי געזאגט? בלויז תוכחת מוסר: פארוואס פארלעצט איר, פאר וועלכן צוועק? איר מיינט אז איר וועט האבן אין דעם הצלחה? איר וועט נישט האבן קיין הצלחה, דער ה' וועט אייך נאר פארלאזן. דברים הנשמעים האט ער צו זיי גערעדט, און נישט קיין דברים קשים כגידים.
"ויקשרו עליו וירגמוהו אבן"
וַיִּקְשְׁרוּ עָלָיו וַיִּרְגְּמֻהוּ אֶבֶן בְּמִצְוַת הַמֶּלֶךְ בַּחֲצַר בֵּית יְהֹוָה׃ - און זיי האבן געמאכט א קשר קעגן אים, און זיי האבן אים פארשטיינערט מיט שטיינער אויפן באפעל פונעם מלך, אינעם הויף פון בית ה'.
וואס מיינט "ויקשרו עליו"? ערקלערט דער מלבי"ם: מען האט אים נישט גע'הרג'עט דורכן משפט דורך די זקנים, נאר דורך א קשר - עטליכע מענטשן וואס פאראייניגן זיך צוזאמען צו מאכן א קשר קעגן יענעם. אזוי אויך דא האבן זיי זיך פארבינדן צוזאמען צו גיין און דערמארדן זכריה'ן. און נאך מער: דער מלך האט נישט קיין רשות צו הרג'ענען נאר מיט א שווערד (בסייף), און דא האבן זיי אים גע'הרג'עט מיט א שטיין, וואס איז נישט פון די מיתות וואס א מלך מעג מיט זיי מית'ענען. און נאך א חטא און עבירה: "בחצר בית ה'" - אין א הייליגן ארט. צו הרג'ענען א מענטש סתם אזוי אינעם מקדש ה' איז שרעקליך הארב, און על אחת כמה וכמה א כהן און א נביא, ווי מיר האבן געזען.
כפיות טובה און איבערגעבן דעם דין צום הימל
וְלֹא־זָכַר יוֹאָשׁ הַמֶּלֶךְ הַחֶסֶד אֲשֶׁר עָשָׂה יְהוֹיָדָע אָבִיו עִמּוֹ וַיַּהֲרֹג אֶת־בְּנוֹ וּכְמוֹתוֹ אָמַר יֵרֶא יְהֹוָה וְיִדְרֹשׁ׃ - און יואש דער מלך האט נישט געדענקט דעם חסד וואס יהוידע זיין פאטער האט געטאן מיט אים, און ער האט גע'הרג'עט זיין זון, און ביי זיין טויט האט ער געזאגט: ה' זאל זען און מאנען.
דאס איז די שרעקליכסטע זאך פון אלעם. דו וואלסט דאך געווען טויט! ווען נישט יהוידע וואס האט דיך באהאלטן זעקס יאר אין קדשי קדשים, און ווען נישט ער האט דיך שפעטער ארויסגענומען און געמאכט א קשר קעגן עתליה דיך צו קרוינען פאר א מלך - וואלסטו היינט גארנישט געווען. און דאס איז די טובה וואס דו גיסט אים צוריק? דו רצח'עסט זיין זון? ווי קען מען פארשטיין אזא זאך? ער האט נישט געדענקט דעם חסד, באצאלט שלעכטס פאר גוטס - און בפרט אז זכריה איז געווען זיין חתן.
"וכמותו" - דאס הייסט ביי זיין טויט, האט ער געזאגט "ירא ה' וידרוש", און דאס איז א מסירת דין לשמים. און עס שטייט דאך אז א מענטש טאר נישט איבערגעבן א דין צום הימל; עס איז אים אסור צו זאגן: רבונו של עולם, קוק וואס ער האט מיר געטאן, נעם דו נקמה פון אים. די זאך איז זייער הארב, ווייל דער וואס איז מוסר דין לשמים ציט דעם דין אויף זיך אליין: אינעם הימל זאגט מען - פארוואס האלט ער זיך פאר אזא צדיק? לאמיר גיין קוקן וואס זיין אייגענע מעשה איז.
און זאלט איר וויסן אז די שרעקליכסטע זאך פאר א מענטש איז ווען מען קוקט אים איבער די פנקסים. עס שטייט אז אויב דער קדוש ברוך הוא גייט אריין אין א דין מיט אברהם - קען ער נישט באשטיין. מיר דארפן בכלל נישט קיין דין; אפילו אויב ער קומט מיט אונז מיט רחמים, אויב מען וועט נאר איבערקוקן אונזערע פנקסים - זענען מיר אין א גאר שווערע פראבלעם. פרעגט א סוחר: זיין גרעסטער שרעק איז אז דער שטייער-אמט (מס הכנסה) זאל אים אויסוועלן פאר א קאנטראל. "וואס זארגסטו, אלעס איז דאך אין ארדענונג ביי דיר?" - ניין, מיין הער, גארנישט איז נישט אינגאנצן בסדר, מען וועט שטענדיג עפעס געפינען. און אויב אזוי איז ביי מס הכנסה, על אחת כמה וכמה אין דער עבודה פונעם קדוש ברוך הוא וואס איז טאג און נאכט. אויב א מענטש ווערט אויסגעפארשט - אוי און וויי איז אים.
נאר חז"ל זאגן אז עס איז נאר דעמאלט אסור צו מוסר דין זיין לשמים אויב עס איז פאראן א דין אויף דער ערד; אבער ווען עס איז נישטא קיין דין אויף דער ערד - איז עס מותר. און אזוי געפינען מיר ביי דוד המלך וואס האט מוסר דין געווען לשמים, און פארוואס? ווער קען דען משפט'ן שאול המלך? וועלכער מלך וועט משפט'ן שאול'ן? "רבונו של עולם, איך האב א דין מיט איינעם וואס קיינער קען אים נישט משפט'ן, נאר דו זאלסט משפט'ן" - און דאס איז מותר. און אזוי אויך דא: וויבאלד עס איז נישטא ווער עס זאל משפט'ן יואש המלך, וואס שטייט העכער יעדן, צו וועלכן בית משפט קען מען אים נעמען? וואו קען מען אים אנקלאגן? און בפרט אז ער האט שוין נישט וואו צו גיין זיך משפט'ן, וויבאלד ער אליין שטארבט יעצט. דאס זענען געווען זיינע לעצטע ווערטער.
"לתקופת השנה" - אן אוממיטלבארע שטראף
וַיְהִי לִתְקוּפַת הַשָּׁנָה עָלָה עָלָיו חֵיל אֲרָם וַיָּבֹאוּ אֶל־יְהוּדָה וִירוּשָׁלַיִם וַיַּשְׁחִיתוּ אֶת־כׇּל־שָׂרֵי הָעָם מֵעָם וְכׇל־שְׁלָלָם שִׁלְּחוּ לְמֶלֶךְ דַּרְמָשֶׂק׃ - און עס איז געווען ביים ענדע פונעם יאר, איז דאס חיל פון ארם ארויפגעגאנגען אויף אים, און זיי זענען געקומען קיין יהודה און קיין ירושלים, און האבן אומגעברענגט אלע שרי העם פון פאלק, און זייער גאנצע רויב האבן זיי געשיקט צום מלך פון דמשק.
זאגט דער מלבי"ם: זייער שטראף האט נישט פארשפעטיגט - גלייך ביים ענדע פונעם יאר איז חיל ארם ארויפגעגאנגען אויף אים. און עס ערקלערט דער מיוחס לרש"י, אז דער חטא פון בני יהודה איז געווען גרעסער ווי פון די איבעריגע שבטים, ווי עס שטייט "ויעזבו את בית ה' אלוהי אבותיהם". די איבעריגע שבטים האבן מיר דאך שוין געזען אז זייער קלקול איז געווען נאך פון לאנג פריער, נאך פון די צייטן פון ירבעם האבן זיי מורד געווען אינעם אייבערשטן. ווידער אינעם מלכות יהודה זענען געווען אסאך תקופות פון צדיקישע מלכים, און דערפאר איז זייער חטא אסאך גרעסער - ווייל דער וואס קען נאך און האט א שייכות, איז די תביעה אויף אים פיל גרעסער ווי דער וואס קען בכלל נישט און האט קיין שום שייכות. און דערפאר איז די תביעה דא געווען בעיקר אויף יהודה.
"וישחיתו את כל שרי העם מעם" - לויטן מיוחס לרש"י: זיי האבן פארדארבן אלע שרי העם פון צו זיין א פאלק. און דער רד"ק ערקלערט: "את כל שרי העם" - און דערצו האבן זיי אויך אומגעברענגט פון פאלק, אלס צוויי באזונדערע זאכן. און פארוואס דווקא ביי די שרי העם? זאגט דער מיוחס לרש"י: קוק וואס איז געווען נאכן טויט פון יהוידע - "באו שרי יהודה וישתחוו למלך". ווער האט אנגעהויבן דעם גאנצן קלקול? שרי יהודה. זיי זענען די וואס האבן זיך געבקט צו יואש, זיי האבן אים איינגערעדט אז ער איז א האלבער גאט און מען דארף אים דינען. דער קלקול האט זיך אנגעהויבן ביי זיי - און דערפאר צאלן זיי דעם פרייז צום ערשט, און דערנאך "וכל שללם שילחו למלך דרמשק".
און דער מלבי"ם לייגט צו: אין ספר מלכים שטייט אז פריער האט חזאל מלך ארם געוואלט ארויפגיין אויף יואש, און יואש איז געגאנגען און אים געגעבן אלע זיינע אוצרות כדי ער זאל זיך אָפּקערן פון אים. און אויף דעם האט אים זכריה מוסר געזאגט: דו ביסט געגאנגען און אוועקגעגעבן אלע דיינע אוצרות, דער אויבערשטער האט דיך פארלאזט, איר וועט נישט האבן קיין הצלחה. און יעצט קומט עזרא און דערציילט אז לתקופת השנה איז ארויפגעקומען דאס חיל פון ארם - זיי זענען ארויפגעקומען פון זיך אליין, אָן דעם מלך, און האבן אומגעברענגט אלע שרי העם.
"במצער אנשים" - א זיג וואס איז אינגאנצן השגחה
כִּי בְמִצְעַר אֲנָשִׁים בָּאוּ חֵיל אֲרָם וַיהֹוָה נָתַן בְּיָדָם חַיִל לָרֹב מְאֹד כִּי עָזְבוּ אֶת־יְהֹוָה אֱלֹהֵי אֲבוֹתֵיהֶם וְאֶת־יוֹאָשׁ עָשׂוּ שְׁפָטִים׃ - ווארעם מיט א קליינער צאל מענטשן איז געקומען דאס חיל פון ארם, און דער אויבערשטער האט איבערגעגעבן אין זייער האנט אן איבערמאס גרויס חיל, ווייל זיי האבן פארלאזט דעם אויבערשטן די אלוקי אבותיהם, און אויף יואש האבן זיי געטאן משפטים.
זעט נאר ווי שטארק די זאך דא איז געווען השגחה פרטית און העכער דעם טבע: "במצער אנשים" זענען זיי געקומען - מיט א מיעוט פון מענטשן, וואס האבן נישט געהאט קיין שום נאטירליכן שאנס צו באזיגן יהודה. און ווי אזוי האבן זיי דאך מצליח געווען? "וה' נתן בידם חיל לרוב מאוד" - ער האט געגעבן אין זייער האנט א געוואלדיגן כוח. און פארוואס? "כי עזבו את ה'". און דאס איז פונקט ווי ס'שטייט "אם לא כי צורם מכרם וה' הסגירם" - דער הקדוש ברוך הוא האט זיי איבערגעגעבן אין זייער האנט.
"ואת יואש עשו שפטים" - שווערע פייניגונגען. און חז"ל זאגן אז מען האט אים געפייניגט, ווייל דאס ווארט "שפטים" קומט צוליב דעם וואס ער האט זיך געמאכט פאר א ג-ט, און דערפאר האט מען זיך געדארפט אָפּרעכענען מיט אים און אויפווייזן: דאס איז א ג-ט?! אויף זיך אליין קען ער דאך נישט היטן! מען פייניגט אים און מען לייגט אים ארויף יסורים - און דאס הייסט א ג-ט?
און דאס איז אויך איינע פון די סיבות פארוואס אותו האיש איז דורך שווערע יסורים און פייניגונגען. אויב ער איז א ג-ט, פארוואס קען ער זיך נישט אליין ראטעווען, ווי דער רד"ק זאגט? אויב ער איז א ג-ט - זאל ער ראטעווען זיך אליין! צי פאלט דען א ג-ט אריין אין פרעמדע הענט און קען נישט באשיצן אויף זיך אליין? אוי אונז פון אזא ג-ט! ס'איז דאך א קלארע ראיה אז ער האט נישט קיין שום כוח זיך צו באשיצן, און אוודאי איז ער נישט קיין ג-ט.
און אזוי זעען מיר לענגאויס דער גאנצער היסטאריע, אז ווען דער הקדוש ברוך הוא וויל ארויסווייזן די נישטיקייט פון די עבודה זרות - "ובכל אלוהיהם אעשה שפטים", און די שטראפן און משפטים וואס דער אויבערשטער ברענגט אויף די עבודה זרות ווייזן אויף זייער נישטיקייט. און דערפאר זענען די מצרים ארויסגעלאפן נאכיאגן די בני ישראל: דארט ביי פי החירות איז נאך איבערגעבליבן אן עבודה זרה. און פארוואס האט דער אויבערשטער איר איבערגעלאזט? כדי זיי אפצונארן: אלע עבודה זרות זענען צוגאנגען, צעבראכן און צעפאלן געווארן, און אט איז געבליבן איינע - קוקט אויס אז זי האט נאך א כוח. דאס איז געווען א פיתיון זיי אריינצושלעפן אין קריג: "אט זעט איר אז זיי זענען פארהאנקערט געווארן קעגן פי החירות, איז א סימן אז די דאזיגע עבודה זרה האט נאך א כוח". און פונקט אזוי איז דא אויך געווען אן עניין צו פייניגן און יסר'ן יואש'ן, אויפצוווייזן די נישטיקייט פון זיין אפגאטשאפט.
די מיתה פון יואש - מידה כנגד מידה
וּבְלֶכְתָּם מִמֶּנּוּ כִּי־עָזְבוּ אֹתוֹ בְּמַחֲלֻיִים רַבִּים הִתְקַשְּׁרוּ עָלָיו עֲבָדָיו בִּדְמֵי בְּנֵי יְהוֹיָדָע הַכֹּהֵן וַיַּהַרְגֻהוּ עַל־מִטָּתוֹ וַיָּמֹת וַיִּקְבְּרֻהוּ בְּעִיר דָּוִיד וְלֹא קְבָרֻהוּ בְּקִבְרוֹת הַמְּלָכִים׃ - און ווען זיי זענען אוועקגעגאנגען פון אים, ווייל זיי האבן אים איבערגעלאזט מיט פילע קראנקהייטן, האבן זיינע קנעכט געמאכט א קשר אויף אים צוליב דעם בלוט פון די קינדער פון יהוידע הכהן, און האבן אים געהרג'עט אויף זיין בעט און ער איז געשטארבן; און מען האט אים באגראבן אין עיר דוד, אבער מען האט אים נישט באגראבן אין די קברים פון די מלכים.
"ובלכתם ממנו כי עזבו אותו במחלויים רבים" - זיי האבן אים איבערגעלאזט ווען ער איז שוין גאר שטארק צושלאגן, מיט פילע קראנקהייטן און יסורים. און אפילו דאס איז נאך נישט געווען גענוג, נאר עס איז געקומען דער וואס האט געגעבן דעם מכה בפטיש: "התקשרו עליו עבדיו", זיינע קנעכט האבן געמאכט א קשר אויף אים. און פארוואס? אנטפלעקט דער נביא: "בדמי בני יהוידע הכהן" - צוליב דעם וואס ער האט פארגאסן דאס בלוט פון די קינדער פון יהוידע הכהן. און צוליב דעם האבן זיי אים געהרג'עט אויף זיין בעט און ער איז געשטארבן, און מען האט אים באגראבן - גיט אכט - אין עיר דוד, אבער נישט אין קברות המלכים.
"בדמי בני יהוידע" - צוליב דעם בלוט פון זכריה וואס איז געווען דער זון פון יהוידע, ווייל ער האט נישט געדענקט די טובה און דעם חסד וואס יהוידע האט געטאן מיט אים, און איז געגאנגען און דערמארדעט זיין זון. און דער מיוחס לרש"י לייגט צו אז דא איז געווען א מידה כנגד מידה: דו האסט געהרג'עט זכריה'ן וואס איז געווען רואיג, שטיל און פארזיכערט. ער האט קיין שום זארג נישט געהאט אז איינער וועט אים שלעכטס טאן - און פארוואס זאל מען אים טשעפען? ער איז דער כהן גדול, ער איז דער זון פון יהוידע וואס האט געראטעוועט דעם מלך, ער איז דער איידעם פונעם מלך; דער מערסט פארזיכערטער און רואיגסטער מענטש, וואס קיינער וועט אים נישט אנרירן. און דאך ביסטו געגאנגען און אים דערמארדעט. דעריבער איז ער אויך געהרג'עט געווארן דורך זיינע קנעכט ווען ער ליגט אויף זיין בעט, זיכער אין זיין רואיגקייט און האפנדיג זיך צו ערהוילן - און זיי זענען געקומען און אים געהרג'עט אין יענער זעלבער רואיגקייט, קעגן דעם וואס ער האט געהרג'עט זכריה'ן בשעת ער איז געווען אין שלום און רואיגקייט.
"בני יהוידע" אויף לשון רבים
דא שטעלן זיך די מפרשים: וואס מיינט "בדמי בני יהוידע"? פריער האבן מיר דאך געזען "זכריה בן יהוידע", און דא שטייט עס בלשון רבים! זאגט דער רד"ק: עס קען זיין אז ווען מען האט געהרג'עט זכריה'ן, האט מען געהרג'עט אויך די איבעריגע קינדער פון יהוידע. און אזוי איז געווען איינגעפירט אין יענע צייטן, אז א קעניג וואס האט באזייטיגט איינעם, האט שוין אויסגעשאנקען די גאנצע משפחה. פארוואס? ווייל אויב נישט, וואלט איינער פון זיי אויפגעשטאנען אלס גואל הדם נקמה צו נעמען פונעם קעניג, אנצופירן א רעוואלט אדער האנדלען קעגן אים אויף סיי וועלכן אופן. און ביזן היינטיגן טאג פירט מען זיך אזוי אין טאטאליטארע רעזשימען: ווען מען באזייטיגט איינעם פון דער משפחה וואס מאכט פראבלעמען - רוימט מען אפ אים, זיינע קינדער און יעדן איינעם, מען לייגט זיי אוועק אונטער צען טפחים. מען לאזט נישט איבער קיינעם וואס זאל קענען אנצינדן פונקען פון רעוואלט.
און נאך א מעגליכקייט: ער האט געהאט בלויז איין זון, און פארוואס שטייט בלשון רבים? אזוי ווי "ובני דן חושים" - אז חושים איז געווען בלויז איין זון, און דער פסוק זאגט "ובני דן", דאס הייסט אז אלע זיינע זין זענען געווען איינער. אזוי אויך ביי אונז: אלע זין זענען געווען בלויז איינער, דאס הייסט בלויז זכריה.
און דער מלבי"ם שטעלט זיך אויף דעם וואס אין ספר מלכים שטייט אז מען האט אים געהרג'עט אין בית מילא. און ער פארענטפערט: דארט איז ער געלעגן קראנק אויף זיין בעט, און דארט האט מען אים געהרג'עט. ביי אונז ווערט דער פרט נישט דערמאנט, אבער עס איז נישט קיין סתירה, ווייל עזרא איז געקומען משלים זיין זאכן וואס פעלן דארט.
די פארשווערונגס-לייט - בני עמון ומואב
וְאֵלֶּה הַמִּתְקַשְּׁרִים עָלָיו זָבָד בֶּן־שִׁמְעָת הָעַמּוֹנִית וִיהוֹזָבָד בֶּן־שִׁמְרִית הַמּוֹאָבִית׃ - און דאס זענען די וואס האבן זיך פארשוואָרן קעגן אים: זבד דער זון פון שמעת די עמונית, און יהוזבד דער זון פון שמרית די מואבית.
דאס זענען די וואס זענען ארויסגעקומען קעגן אים צו מאכן א פארשווערונג אים צו הרג'ענען. און דער מיוחס לרש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל: וואס מאכט מיר אויס ווער זיי זענען געווען און פון וועמען זיי שטאמען, צי פון בני ישראל צי פון מואבים? פארוואס איז וויכטיג צו באטאנען אז זיי זענען געווען עמונים און מואבים? נאר עס זאלן קומען די כפויי טובה, וואס האבן פארלייקנט אין דער טובה וואס אברהם אבינו האט געטאן מיט זייער פאטער לוט - ווארום אברהם איז דאך געווען דער וואס האט געראטעוועט לוט זיין ברודער'ס זון, און עמון ומואב זענען ארויסגעקומען פון אים, איז עס דאך אלעס בזכות אברהם; און ווי קומט איר צו גיין און אטאקירן זיינע קינדער, בני ישראל? און זיי האבן נאך געדונגען בלעם צו שילטן זיינע קינדער. זאלן זיי קומען און נעמען נקמה פון יואש'ן, וואס האט פארלייקנט די טובה פון יהוידע און געהרג'עט זיין זון זכריה. אזוי שטייט מפורש אין דער מכילתא.
"זבד" - זאגט דער מצודת ציון: אין מלכים ב' שטייט "יוזבד", און מיט ביידע נעמען האט מען אים גערופן. און דא שטייט "שמרית" און דארט "שומר", און מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל, און אזוי זאגט אויך דער רד"ק, אז דער זעלבער נאמען ווערט דערמאנט מיט ענדערונגען, ווייל מען פלעגט אים רופן אויף עטליכע אופנים.
דער סיום פונעם פרק: "על מדרש ספר המלכים"
וּבָנָיו (ורב) [יִרֶב] הַמַּשָּׂא עָלָיו וִיסוֹד בֵּית הָאֱלֹהִים הִנָּם כְּתוּבִים עַל־מִדְרַשׁ סֵפֶר הַמְּלָכִים וַיִּמְלֹךְ אֲמַצְיָהוּ בְנוֹ תַּחְתָּיו׃ - און זיינע קינדער, און וויפיל די נבואות אויף אים זענען געווען פיל, און דאס באפעסטיגן דאס הויז פון גאט, זענען פֿאַרשריבן אין דעם אויספירליכן בוך פון די מלכים, און עס האט געקעניגט זיין זון אמציהו אנשטאט אים.
"ובניו" - דער זכרון פון די מעשיות פון זיינע קינדער, אזוי ווי דער מצודת דוד ערקלערט. "ירב המשא עליו" - און דאס וואס עס האבן זיך געמערט אויף אים די נבואות וואס די נביאים האבן נביאות געזאגט אויף אים ("משא" מיינט א נבואה). "ויסוד בית האלהים" - וואס ער האט מחזק געווען דעם בית המקדש. און דאס אלעס איז פארשריבן "על מדרש ספר המלכים", דאס הייסט אז דאס ספר דברי הימים פון די מלכים ווערט אנגערופן "מדרש", ווייל מען פלעגט דארט דורש זיין און אויסשמועסן די מעשיות און ענינים פון די מלכים און אלעס וואס איז פארגעקומען מיט זיי.
און דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן דעם כתיב און דעם קרי. לויטן כתיב "ורב המשא עליו": זיינע קינדער, און דער רוב פון דער משא וואס מען האט געזאגט אויף אים - דאס הייסט די נבואות פון די נביאים; "ויסוד בית האלהים" - ווי ער האט לכתחילה באנייט דעם בית המקדש; און דאס אלעס שטייט געשריבן אינעם ספר מדרש המלכים. אבער לויטן קרי וואס מיר לייענען "ירב המשא עליו", גיט אכט: "ובניו" - דא הייבן זיך אן זייערע נעמען. דער נאמען פון דעם איינעם איז געווען "ירב המשא עליו", און דער צווייטער האט געהייסן "יסוד בית האלהים", און די געשיכטע פון זיינע קינדער שטייט געשריבן אין מדרש המלכים. דאס הייסט, לויט דעם פשט ווערן דא דערמאנט די צוויי נעמען פון זיינע זין. און מיט דעם האבן מיר געענדיגט פרק כ"ד אין דברי הימים ב'.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א מלך וואס האט באנייט דעם בית ה', און פארענדיגט זיך מיט א מלך וואס איז דערמארדעט געווארן אויף זיין בעט און איז נישט באגראבן געווארן אין די קברי המלכים. אלעס האט זיך אנגעהויבן מיטן פיתוי פון די שרים וואס האבן אים געמאכט פאר אן אלוה, עס האט זיך ווייטער געצויגן מיט דער עבודה פון די אשרים און עצבים - זיין אייגענעם דמות דיוקן - און האט דערגרייכט דעם הויכפונקט ביים רציחה פון זכריה בן יהוידע, א נביא, כהן גדול און זיין איידעם, אינעם חצר פון בית ה' און אום יום הכיפורים. פיר חומרות רעכנט אויס דער מלבי"ם אין דעם חטא, און איבער אלעם די כפיות טובה: ער האט באצאלט מיט שלעכטס פאר דער טובה פון דעם וואס האט אים געראטעוועט און ממליך געווען. און דער לעצטער רוף פון זכריה - "יֵרֶא ה' וְיִדְרֹשׁ", א מסירת דין לשמים וואס איז דא ערלויבט געווארן ווייל ס'איז נישט געווען ווער עס זאל משפט'ן דעם מלך - איז גלייך איינגעמאנט געווארן, לתקופת השנה, דורך א קליין חיל פון ארם וואס האט אונטערגעווארפן א גרויסע מאס, און מיט די "שפטים" וואס זיי האבן אפגעטון מיט יואש כדי אויפצוווייזן די נאליקייט פון זיין אפגאטשאפט. און צום סוף זענען געקומען די כפויי טובה, די בני עמון ומואב, זיך אפצורעכענען פונעם כפוי טובה - מדה כנגד מדה, געהרג'עט בשלווה אויף זיין בעט פונקט ווי זכריה אין זיין שלווה.