פרק כ"ג אין דברי הימים ב' איז דער פרק פון דער רעוואלוציע: נאך זעקס יאר וואס דער קליינער יהואש איז באהאלטן אין חדר המטות און עתליהו המרשעת געוועלטיגט, שטעלט זיך אויף יהוידע הכהן און פירט אויס למעשה א מסודר'דיגן און פונקטליכן פלאן צו קרוינען דאס קינד פון בית דוד און אראפצוזעצן עתליהו'ן. דער פרק איז מקביל צו דעם וואס ווערט דערציילט אין ספר מלכים, און דער סדר פון עזרא - ווי דער מלבי"ם באטאנט נאכאמאל און נאכאמאל - איז משלים צו זיין דאס וואס איז דארט נישט קלאר מפורש געווארן.
וּבַשָּׁנָה הַשְּׁבִעִית הִתְחַזַּק יְהוֹיָדָע וַיִּקַּח אֶת־שָׂרֵי הַמֵּאוֹת לַעֲזַרְיָהוּ בֶן־יְרֹחָם וּלְיִשְׁמָעֵאל בֶּן־יְהוֹחָנָן וְלַעֲזַרְיָהוּ בֶן־עוֹבֵד וְאֶת־מַעֲשֵׂיָהוּ בֶן־עֲדָיָהוּ וְאֶת־אֱלִישָׁפָט בֶּן־זִכְרִי עִמּוֹ בַבְּרִית׃ - און אינעם זיבעטן יאר האט זיך יהוידע געשטארקט, און ער האט גענומען די שרי המאות: עזריהו בן ירוחם, און ישמעאל בן יהוחנן, און עזריהו בן עובד, און מעשיהו בן עדיהו, און אלישפט בן זכרי, מיט זיך אין א ברית.
דער פסוק איז א וואונדערבארע ביישפיל צום כלל וואס מען חזר'ט איבער אסאך מאל: אן אהו"י סמוך נעמט אוועק דעם דגש פון די בג"ד כפ"ת אותיות. אן אות פון בג"ד כפ"ת ביים אנהייב פון א ווארט קומט מיט א דגש, אבער ווען דאס פריערדיגע ווארט ענדיגט זיך מיט איינע פון די אותיות אהו"י - מאכט די אהו"י אוועקפאלן דעם דגש. זעט וויפיל שינויים עס זענען דא אין איין איינציגן פסוק: "עֲזַרְיָהוּ בֶן־יְרֹחָם" - אן קיין דגש, ווייל דאס פריערדיגע ווארט ענדיגט זיך מיט א וי"ו. "וּלְיִשְׁמָעֵאל בֶּן־יְהוֹחָנָן" - מיט א דגש, ווייל דאס ווארט ענדיגט זיך מיט א למ"ד און נישט מיט קיין אהו"י. "וְלַעֲזַרְיָהוּ בֶן־עוֹבֵד" - אן קיין דגש, עס ענדיגט זיך מיט א וי"ו. "מַעֲשֵׂיָהוּ בֶן־עֲדָיָהוּ" - אן קיין דגש, ענדיגט זיך מיט א וי"ו. "אֱלִישָׁפָט בֶּן־זִכְרִי" - מיט א דגש, ווייל עס ענדיגט זיך מיט א טי"ת. "עִמּוֹ בַבְּרִית" - אן קיין דגש, ווייל עס ענדיגט זיך מיט א וי"ו. דאס גיט אונז פילע ביישפילן אויף איין כלל, און דאס גיט אן הסבר פאר ווער עס ליינט און וואונדערט זיך: אמאל מיט א דגש און אמאל אן קיין דגש - די זאכן זענען אויסגעשטעלט לויט די כללי הדקדוק.
יהואש האט זיך באהאלטן זעקס יאר, און אינעם זיבעטן יאר האט זיך יהוידע געשטארקט. ער נעמט די שרי המאות - און "לַעֲזַרְיָהוּ" מיינט עזריהו'ן - עזריהו בן ירוחם, ישמעאל בן יהוחנן, עזריהו בן עובד, מעשיהו בן עדיהו און אלישפט בן זכרי, און שליסט מיט זיי א ברית. דאס שליסן דעם ברית איז געווען באשטימט, ווי מען וועט גלייך זען, כדי צו קרוינען יהואש'ן אלס מלך.
זאגט דער מלבי"ם: אין ספר מלכים שטייט "ויקח את שרי המאות לכרי ולרצים", בעת וואס דא קומט עזרא און רעכנט אויס פרטיות'דיג ווער עס זענען געווען יענע שרי מאות - עזריהו, ישמעאל, עזריהו בן עובד, מעשיהו און אלישפט, דאס זענען די מענטשן וואס האבן געמאכט מיט אים דעם קשר צו קרוינען יהואש'ן. און דאס וואס שטייט דארט "לכרי ולרצים", איז די כוונה אז ער האט זיי געמאכט פאר שלוחים זיי זאלן ארומגיין אין יהודה און צונויפנעמען די לויים. ערקלערט דער מלבי"ם: "כרי" איז א שליח וואס לויפט, און כרי ורצים זענען סארטן שלוחים וואס ער שיקט, אזוי ווי עס שטייט "שלחו כר מושל ארץ" - א שליח פונעם הערשער פונעם לאנד.
וַיָּסֹבּוּ בִּיהוּדָה וַיִּקְבְּצוּ אֶת־הַלְוִיִּם מִכָּל־עָרֵי יְהוּדָה וְרָאשֵׁי הָאָבוֹת לְיִשְׂרָאֵל וַיָּבֹאוּ אֶל־יְרוּשָׁלִָם׃ - און זיי זענען ארומגעגאנגען אין יהודה און האבן צונויפגעקליבן די לויים פון אלע שטעט פון יהודה און די ראשי האבות פון ישראל, און זיי זענען געקומען קיין ירושלים.
זיי גייען ארום אין יהודה און נעמען מיט זיך אלע לויים פון אלע שטעט אין יהודה. די לויים זענען נאטירליך געווען געטריי צו אים: יהוידע איז געווען דער כהן גדול, און די לויים זענען געווען פון די וואס קומען אין בית ה' און די משרתים פון בית ה', דאס פארקערטע פון עתליהו המרשעת. די כהנים און לויים זענען געווען פון זיין שבט, און אויף זיי האט ער געקענט פארלאזן אז קיינער פון זיי וועט נישט אויסזאגן די זאך פאר עתליהו'ן, כדי זי זאל נישט אפשניידן דעם קשר נאך אין זיין אנהייב. צוזאמען מיט זיי נעמט ער אויך צונויף די ראשי האבות פאר ישראל, און רופט זיי אלע ארויפצוגיין קיין ירושלים. דאס כרת'ן דעם ברית מיט די לויים און מיט די ראשי האבות ווערט דערמאנט בלויז ביי עזרא, ווייל אין ספר מלכים שטייט דאס נישט.
וַיִּכְרֹת כָּל־הַקָּהָל בְּרִית בְּבֵית הָאֱלֹהִים עִם־הַמֶּלֶךְ וַיֹּאמֶר לָהֶם הִנֵּה בֶן־הַמֶּלֶךְ יִמְלֹךְ כַּאֲשֶׁר דִּבֶּר יְהֹוָה עַל־בְּנֵי דָוִיד׃ - און דער גאנצער קהל האט געשלאסן א ברית אין בית האלהים מיטן מלך, און ער האט צו זיי געזאגט: אט וועט דער בן המלך קעניגן, ווי ה' האט גערעדט וועגן די קינדער פון דוד.
ער שליסט מיט זיי א ברית כדי זיי זאלן ווייזן געטריישאַפט צו דעם וואס ער שטייט צו טון - צו קרוינען יהואש'ן אלס מלך. "הִנֵּה בֶן־הַמֶּלֶךְ יִמְלֹךְ" מיינט: אט איז דער בן המלך ראוי צו הערשן. און מאכט א חשבון: אויב שלמה איז געווארן מלך ביי די צוועלף יאר, רעדט מען דא פון א קינד פון זיבן יאר וואס ווערט מלך - א ינוקא, אויב מען וויל.
זֶה הַדָּבָר אֲשֶׁר תַּעֲשׂוּ הַשְּׁלִשִׁית מִכֶּם בָּאֵי הַשַּׁבָּת לַכֹּהֲנִים וְלַלְוִיִּם לְשֹׁעֲרֵי הַסִּפִּים׃ וְהַשְּׁלִשִׁית בְּבֵית הַמֶּלֶךְ וְהַשְּׁלִשִׁית בְּשַׁעַר הַיְסוֹד וְכָל־הָעָם בְּחַצְרוֹת בֵּית יְהֹוָה׃ - דאס איז די זאך וואס איר זאלט טאן: א דריטל פון אייך, די וואס קומען אריין אום שבת פון די כהנים און די לויים, זאלן זיין שומרים ביי די שוועלן; און א דריטל אין בית המלך, און א דריטל ביים שער היסוד; און דאס גאנצע פאלק זאלן זיין אין די חצרות פון בית ה'.
די משמרות פלעגן זיך בייטן אום שבת: עס זענען געווען "באי השבת" (די וואס קומען אריין אויף שבת) און עס זענען געווען "יוצאי השבת" (די וואס גייען ארויס פון שבת). יהוידע האט געוואלט מאביליזירן ביידע משמרות צוזאמען - סיי די וואס קומען יעצט אריין און סיי די וואס האבן געענדיגט זייער משמרת און דארפן זיך שוין אומקערן אהיים. ער רופט צונויף יעדן איינעם, כדי ער זאל האבן א גרויסן עולם פאר דעם פלאן וואס ער שטייט אויסצופירן למעשה. "שוערי הסיפים" - ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז וואס ווערט דערמאנט ביי די ענינים פון די משמרות "בית האסופים", א טויער וואס איז געווען אין דרום פון דער עזרה; די כוונה איז נישט צום שוועל פונעם הויז, נאר צום שער הסיפים אדער שער האסופים.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער גאנצער ענין דא איז געווען באשטימט צו היטן אויף יהואש'ן. יעצט שטעלט מען אים ארויס פאר דער עפנטלעכקייט און מ'ברענגט אים צו דער מלוכה, און מ'מוז אכטונג געבן אז מ'זאל אים נישט הרג'נען. דערפאר טיילט ער איין די מענטשן ביי די טויערן, זיי זאלן היטן אויפן פלאץ אז די קרעפטן פון עתליה זאלן נישט קומען און אונטערברענגען דעם אויפשטאנד.
אין ספר מלכים שטייט: "ויצוום לאמור זה הדבר אשר תעשון, השלישית מכם באי השבת ושומרי משמרת בית המלך, והשלישית בשער סור, והשלישית בשער אחר הרצים, ושמרתם את משמרת הבית מסח" - "מסח" איז מלשון היסח הדעת אדער יסח, נישט זיך אוועקרירן פון דארט און נישט מסיח דעת זיין פון דארט - "ושתי הידות בכם כל יוצאי השבת", צוויי חלקים זענען געווען די יוצאי השבת, די וואס האבן געענדיגט די עבודה, "ושמרו את משמרת בית ה' אל המלך".
זאגט דער מלבי"ם: דארט האב איך שוין מבאר געווען אז ער האט זיי איינגעטיילט אין דריי חלקים. איין דריטל זענען די באי השבת, די וואס דארפן אנהייבן די משמרת פון דער עבודה די וואך אינעם מקדש, און צו זיי האט ער געזאגט: איר וועט היטן פון אינעווייניג, און דאס איז "באי השבת ושומרי משמרת בית המלך". צוויי דריטל זענען געווען די יוצאי השבת, וואס האבן געענדיגט זייער וואכנטלעכע עבודה, און זיי האט ער איינגעטיילט אין צוויי ערטער: איין דריטל ביים שער סור און איין דריטל ביים שער אחר הרצים. אויף די באי השבת ווארנט ער "ושמרתם את משמרת הבית מסח" - זאלט נישט מסיח דעת זיין; און די שתי הידות, די יוצאי השבת, זאלן היטן די משמרת פון בית ה' פון דרויסן.
און וואס לייגט עזרא צו? ווי זיין שטייגער גיט ער אונז צו די השלמה: די וואס זענען געווען באי השבת און האבן געהיט פון אינעווייניג - זאלסט וויסן אז זיי זענען אויך איינגעטיילט געווארן אין דריי משמרות. די יוצאי השבת זענען צעטיילט געווארן אין צוויי, און די באי השבת זענען צעטיילט אין דריי: איין דריטל פון די באי השבת, פון די כהנים און לויים, זאלן זיין שוערי הסיפים; א דריטל זאל שטיין אינעם בית המלך פון אינעווייניג; און א דריטל זאל שטיין ביים שער היסוד. און "וכל העם" - דאס זענען די צוויי דריטל וואס זענען יוצאי השבת - וועלן שטיין אין די חצרות פון בית ה' פון דרויסן, ווי עס שטייט אין מלכים אז א העלפט פון זיי ביים שער סור און א העלפט ביים שער אחר הרצים.
דא ווערט אנגערופן "שער היסוד" און אין ספר מלכים "שער סור", און דאס איז דער מזרח-טויער, און בעצם רעדט מען פון דעם זעלבן טויער אליין. און וואונדער זיך נישט וואס איין פלאץ הייסט מיט צוויי נעמען, ווארום אינעם ירושלמי שטייט בפירוש אז ער האט געהאט זיבן נעמען, און היסוד און סור זענען בלויז צוויי פון זיי. און פארוואס האט ער געהייסן שער סור? ווייל דארט האט מען מטהר געווען די מצורעים, און אויפן מצורע שטייט "סורו טמא קראו למו" - אז מ'דארף זיך דערווייטערן פון אים; דערפאר הייסט דער טויער וואו מ'איז מטהר די מצורעים שער סור, מלשון תסור (גיי אוועק) פון דארט.
וְאַל־יָבוֹא בֵית־יְהֹוָה כִּי אִם־הַכֹּהֲנִים וְהַמְשָׁרְתִים לַלְוִיִּם הֵמָּה יָבֹאוּ כִּי־קֹדֶשׁ הֵמָּה וְכָל־הָעָם יִשְׁמְרוּ מִשְׁמֶרֶת יְהֹוָה׃ - און קיינער זאל נישט אריינקומען אין בית ה' נאר בלויז די כהנים און די וואס דינען פון די לויים, זיי זאלן אריינקומען ווייל זיי זענען הייליג, און דאס גאנצע פאלק זאל היטן די משמרת פון ה'.
אויך דאס, זאגט דער מלבי"ם, ווערט נישט דערמאנט אין מלכים: אינעם בית המקדש אליין זאלן נאר אריינגיין די כהנים און די לויים וואס דינען, און די איבעריגע זאלן נישט אריינגיין. און וואס מיינט "וְהַמְשָׁרְתִים לַלְוִיִּם" - ווער באדינט דען די לויים? זאגט דער רד"ק: דער למ"ד דא קומט אנשטאט דעם ה"א הידיעה, און ס'איז פונקט ווי עס וואלט געשטאנען "והמשרתים הלויים", זיי זאלן קומען. און ווי זיין שטייגער ברענגט דער רד"ק א ראיה: "אשר למלך נשען על ידו" - די כוונה איז אשר המלך נשען על ידו, זעט מען דאך אז עס קומט א למ"ד הידיעה אנשטאט א ה"א הידיעה. די כהנים און די לויים היטן אינעווייניג אין בית המקדש ווייל זיי זענען הייליג (כי קודש המה), און די ישראל גייען נישט אריין אהין, נאר זיי היטן פון דרויסן.
וְהִקִּיפוּ הַלְוִיִּם אֶת־הַמֶּלֶךְ סָבִיב אִישׁ וְכֵלָיו בְּיָדוֹ וְהַבָּא אֶל־הַבַּיִת יוּמָת וִהְיוּ אֶת־הַמֶּלֶךְ בְּבֹאוֹ וּבְצֵאתוֹ׃ - און די לויים זאלן ארומרינגלען דעם מלך ארום און ארום, איטליכער מיט זיינע וואפן אין זיין האנט, און דער וואס קומט אריין אינעם בית זאל געטויט ווערן; און זייט מיט דעם מלך ביים אריינקומען און ביים ארויסגיין.
די לויים זאלן ארומרינגלען דעם מלך ארום און ארום, איש וכליו בידו - זיינע מלחמה-כלים. און ווער עס קומט אהין זאל געטויט ווערן, ווייל ווער ס'קומט פון דרויסן איז פון די מענטשן פון עתליה וואס קומט אונטערצודריקן דעם אויפשטאנד, און דערפאר דארף מען אים הרג'נען. אין ספר מלכים שטייט "והבא אל השדרות יומת", ווייל דארט רעדט מען פונעם באפעל פאר די שומרים וואס רינגלען ארום פון דרויסן; אבער ביי אונז רעדט מען פון די וואס געפינען זיך אינעווייניג, און דארט זענען נישט געווען קיין שדרות (רייען), דערפאר דערמאנט ער דא נישט דעם ענין פון די שדרות, אזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער.
וַיַּעֲשׂוּ הַלְוִיִּם וְכָל־יְהוּדָה כְּכֹל אֲשֶׁר־צִוָּה יְהוֹיָדָע הַכֹּהֵן וַיִּקְחוּ אִישׁ אֶת־אֲנָשָׁיו בָּאֵי הַשַּׁבָּת עִם יוֹצְאֵי הַשַּׁבָּת כִּי לֹא פָטַר יְהוֹיָדָע הַכֹּהֵן אֶת־הַמַּחְלְקוֹת׃ - און די לויים און גאַנץ יהודה האָבן געטאָן לויט אַלץ וואָס יהוידע הכהן האָט באַפוילן, און יעדער האָט גענומען זיינע לײַט, די וואָס קומען אַרײַן אויף שבת צוזאַמען מיט די וואָס גייען אַרויס פֿון שבת, וואָרום יהוידע הכהן האָט נישט פֿאַנאַנדערגעלאָזט די מחלקות.
"לא פטר את המחלקות" - די מחלקות וואָס זענען געווען אײַנגעטיילט פֿון די טעג פֿון דוד המלך, יעדער משמר און משמר. געוויינטלעך, ווען דער משמר האָט געענדיקט זײַן עבודה אויף שבת, פֿלעגט מען זיי באַפֿרײַען און ער איז אַהיימגעגאַנגען צו זײַן הויז; אָבער דאָ האָט יהוידע געוואָלט די וואָס גייען אַרויס ווי אַ הילפֿס-כּוח וואָס זאָל אים צוהעלפֿן קעגן די וואָס וועלן קומען מבטל זײַן די המלכה פֿון יהואש, און דעריבער האָט ער זיי נישט באַפֿרײַט צו גיין אַהיים, נאָר האָט זיי אַלע צוריקגעהאַלטן צוזאַמען מיט די וואָס קומען אַרײַן אויף שבת, זיי זאָלן בלײַבן היטן אויפֿן מלך.
דער מלבי"ם באַמערקט אַ שינוי: דאָ שטייט "ויעשו הלויים וכל יהודה", און אין ספר מלכים שטייט "ויעשו שרי המאות". און פֿאַרוואָס? ווײַל דאָרט האָט מען גערעדט בעיקר וועגן די וועכטער פֿון דרויסן, און זיי זענען געווען שרי המאות פֿון כּלל ישראל; אָבער בײַ אונדז רעדט מען פֿון די וועכטער פֿון אינווייניק, וואָס זענען געווען לויים און כהנים, דעריבער דערמאָנט ער "ויעשו הלויים". דערצו, דער ענין פֿון "לא פטר" שטייט נאָר בײַ אונדז און נישט דאָרט, און דאָס האָט עזרא מוסיף געווען אין זײַן ספר.
וַיִּתֵּן יְהוֹיָדָע הַכֹּהֵן לְשָׂרֵי הַמֵּאוֹת אֶת־הַחֲנִיתִים וְאֶת־הַמָּגִנּוֹת וְאֶת־הַשְּׁלָטִים אֲשֶׁר לַמֶּלֶךְ דָּוִיד אֲשֶׁר בֵּית הָאֱלֹהִים׃ - און יהוידע הכהן האָט געגעבן צו די שרי המאות די שפּיזן און די שילדן און די פּאַנצערן פֿון מלך דוד, וואָס זענען געווען אין בית האלקים.
יהוידע גיט פֿאַר די שרי המאות - די וואָס זענען געווען פֿון דרויסן - די חניתים, וואָס דאָס זענען שפּיזן מיט וואָס מען קעמפֿט, און די מגינות וואָס דאָס זענען שילדן, און די שלטים וואָס דאָס איז אויך אַ מין שילדן. זאָגט דער מלבי"ם: דאָ זענען די זאַכן אַראָפּגעשריבן פּונקט ווי אין ספר מלכים, און דאָרט האָב איך שוין מפרש געווען די שינויים צווישן דאָרט און דאָ, און ווער עס וויל זאָל דאָרט מעיין זײַן.
וַיַּעֲמֵד אֶת־כָּל־הָעָם וְאִישׁ שִׁלְחוֹ בְיָדוֹ מִכֶּתֶף הַבַּיִת הַיְמָנִית עַד־כֶּתֶף הַבַּיִת הַשְּׂמָאלִית לַמִּזְבֵּחַ וְלַבָּיִת עַל־הַמֶּלֶךְ סָבִיב׃ - און ער האָט געשטעלט דאָס גאַנצע פֿאָלק, יעדער מיט זײַן וואָפֿן אין זײַן האַנט, פֿון דער רעכטער זײַט פֿונעם בית המקדש ביז דער לינקער זײַט פֿונעם בית המקדש, נעבן מזבח און נעבן בית, אַרום דעם מלך פֿון אַלע זײַטן.
יעדער איינער שטייט מיט זײַן שווערד אין זײַן האַנט. "שלח" טײַטשט אַ שווערד, ווי עס שטייט "ואם לא ישמעו בשלח יעבורו ויגועו בבלי דעת", און אַזוי אויך "פן ישלח ידו", "יתן חיתו בשלח" - די כּוונה איז אַ שווערד. ער גיט זיי שווערדן כּדי צו שוצן אויפֿן מלך אין דעם מאָמענט וואָס עס וועט קומען אַן אַטאַקע פֿון די מענטשן פֿון עתליה.
וַיּוֹצִיאוּ אֶת־בֶּן־הַמֶּלֶךְ וַיִּתְּנוּ עָלָיו אֶת־הַנֵּזֶר וְאֶת־הָעֵדוּת וַיַּמְלִיכוּ אֹתוֹ וַיִּמְשָׁחֻהוּ יְהוֹיָדָע וּבָנָיו וַיֹּאמְרוּ יְחִי הַמֶּלֶךְ׃ - און זיי האָבן אַרויסגעפֿירט דעם בן המלך און געלייגט אויף אים דעם קרוין (דעם נזר) און די עדות, און זיי האָבן אים געמאַכט פֿאַר אַ מלך, און יהוידע און זײַנע זין האָבן אים געזאַלבט, און זיי האָבן געזאָגט: זאָל דער מלך לעבן!
מען פֿירט אַרויס דעם בן המלך פֿונעם שלאָפֿצימער, מען מאַכט אים באַקאַנט און מען לייגט אויף אים דעם נזר און די עדות. דער וואָס איז מיוחס צו רש"י דערקלערט אַז דער נזר איז די עטרה וואָס דוד המלך האָט צוגענומען פֿון רבת בני עמון, "ויקח דוד עטרת מלכם ותהי על ראש דוד", און פֿון דעמאָלט אָן האָבן די מלכי יהודה איר אָנגעטאָן אויף זייער קאָפּ. און "העדות" - דאָס איז אַ ספר תורה, ווי עס שטייט "וקרא בו כל ימי חייו".
און חז"ל זאָגן: דער נזר איז גאָר די עדות אַליין. ווי אַזוי? עס ווערט געבראַכט אַז דער כּתר אַליין איז געווען די עדות - מען פֿלעגט אים לייגן אויפֿן קאָפּ, און ווער עס האָט אים פּונקט געפּאַסט, האָט מען געוווּסט אַז דאָס איז דער מלך; און אויב עס האָט אים נישט געפּאַסט, האָט מען געוווּסט אַז ער איז נישט קיין מלך. און עס איז פֿאַראַן אַן אָרט וווּ עס ווערט געבראַכט אַז עס איז געווען דערין ווי אַ שטאַנג אין מיטן וואָס האָט אים צעטיילט, און פֿאַר די מלכי בית דוד איז געווען אַ שפּאַלט אינעם קאָפּ וווּ דאָס האָט געקענט זיצן פּונקט. און עס זענען פֿאַראַן וואָס פֿרעגן אויף דעם אַ קשיא: אויב אַזוי האָסטו געמאַכט מלכי בית דוד פֿאַר בעלי מומים, אַז זיי האָבן אויבן אין קאָפּ אַ גראָבן אָדער אַ שפּאַלט - און דעריבער זענען דאָ וואָס נעמען דאָס נישט אָן. אָבער וואָס ווערט יאָ געבראַכט? אַז דער וואָס דער כּתר האָט זיך אָנגעפּאַסט אויף אים, האָט מען געוווּסט אַז ער איז דער וואָס איז ראוי צו מלוכה. און דאָס איז "את הנזר ואת העדות": דער נזר אַליין איז אַן עדות אַז ער איז ראוי צו מלוכה, וואָרום אַנדערש וואָלט עס אים נישט געפּאַסט. דער רד"ק פֿאַרקערט דערקלערט אַז די עדות זענען מלכות'דיקע בגדים, מלשון "ועדית עדי", צירונגען און בגדים מיט וואָס מען באַפּוצט זיך. און דער מצודת דוד טײַטשט אַז דאָס איז מלשון עדי, און עס גייט אויף טײַערע שטיינער וואָס מען פֿלעגט אים אָנטאָן, צירונגען פֿון מלוכה.
וַתִּשְׁמַע עֲתַלְיָהוּ אֶת־קוֹל הָעָם הָרָצִים וְהַמְהַלְלִים אֶת־הַמֶּלֶךְ וַתָּבוֹא אֶל־הָעָם בֵּית יְהֹוָה׃ - און עתליהו האָט געהערט דאָס קול פֿונעם פֿאָלק וואָס לויפֿן און לויבן דעם מלך, און זי איז געקומען צום פֿאָלק אין בית ה'.
עתליהו כאַפּט זיך אַז עפּעס קומט דאָ פֿאָר אונטער אירע אויגן, און זי לויפֿט זיך דערוויסן און זען וואָס דאָ טוט זיך, אויסצוהערן דאָס קול פֿון די וואָס לויפֿן און לויבן דעם מלך.
וַתֵּרֶא וְהִנֵּה הַמֶּלֶךְ עוֹמֵד עַל־עַמּוּדוֹ בַּמָּבוֹא וְהַשָּׂרִים וְהַחֲצֹצְרוֹת עַל־הַמֶּלֶךְ וְכָל־עַם הָאָרֶץ שָׂמֵחַ וְתוֹקֵעַ בַּחֲצֹצְרוֹת וְהַמְשׁוֹרְרִים בִּכְלֵי הַשִּׁיר וּמוֹדִיעִים לְהַלֵּל וַתִּקְרַע עֲתַלְיָהוּ אֶת־בְּגָדֶיהָ וַתֹּאמֶר קֶשֶׁר קָשֶׁר׃ - און זי האָט געזען, און אָט שטייט דער מלך אויף זײַן עמוד ביים אַרײַנגאַנג, און די שׂרים און די חצוצרות לעבן דעם מלך, און דאָס גאַנצע פֿאָלק פֿונעם לאַנד פֿרייט זיך און בלאָזט אין די חצוצרות, און די משוררים מיט כלי שיר מאַכן באַקאַנט ווי צו לויבן, און עתליהו האָט צעריסן אירע בגדים און געזאָגט: אַ פֿאַרשווערונג, אַ פֿאַרשווערונג!
זי זעט דעם מלך שטיין אויף זײַן עמוד - דאָס איז דער "עמוד" אין ספר מלכים, און דער תרגום דאָרטן טײַטשט "אצטוונה", וואָס מע רופֿט אַ סטיו לפנים מסטיו, אַ געהעכערטער אָרט וואָס איז געווען באַשטימט פֿאַרן מלך דערויף צו שטיין. און זי קומט אָן צום "מבוא", דער אָרט פֿון וואַנען מע גייט אַרײַן אין דער עזרה. זי זעט ווי זיי זינגען און לויבן און בלאָזן אין חצוצרות, און "מודיעים להלל" - זיי לערנען אויס איינער דעם אַנדערן ווי אַזוי צו לויבן, אַזוי ערקלערט דער מצודת דוד. און דאַן זאָגט זי "קשר קשר" - עס איז דאָ אַ מרד! און פֿאַרוואָס דאָפּלט זי אירע ווערטער? כדי צו באַטאָנען די זאַך. און ווער עס וויל קען דאָ זען אַ רמז: דער דאָזיקער קשר - איז אַ קשר כשר.
וַיּוֹצֵא יְהוֹיָדָע הַכֹּהֵן אֶת־שָׂרֵי הַמֵּאוֹת פְּקוּדֵי הַחַיִל וַיֹּאמֶר אֲלֵהֶם הוֹצִיאוּהָ אֶל־מִבֵּית הַשְּׂדֵרוֹת וְהַבָּא אַחֲרֶיהָ יוּמַת בֶּחָרֶב כִּי אָמַר הַכֹּהֵן לֹא תְמִיתוּהָ בֵּית יְהֹוָה׃ - און יהוידע הכהן האָט אַרויסגעפֿירט די שׂרי המאות, די מפקדים פֿונעם חיל, און האָט צו זיי געזאָגט: פֿירט איר אַרויס צווישן די רייען (מבית השדרות), און ווער עס קומט נאָך איר זאָל געטייט ווערן מיטן שווערד, ווײַל דער כהן האָט געזאָגט: טייט איר נישט אינעם בית ה'.
יהוידע פֿירט אַרויס די שׂרי המאות, די פֿירער פֿונעם מיליטער, און זאָגט צו זיי: טייט איר נישט אינעווייניק אין בית המקדש, נאָר פֿירט איר קודם אַרויס פֿון אינעווייניק פֿון די רייען. "והבא אחריה יומת" - לאָזט נישט קיין מענטשן קומען און זיך פֿאַרבינדן מיט איר; יעדער וואָס קומט נאָך איר ווערט פֿאַרדעכטיקט ווי אַ העלפֿער, און דערפֿאַר זאָל ער געטייט ווערן. ווי אויך זאָלט איר איר נישט לאָזן אַרויסגיין דורכן אויסגאַנג פֿון דער עזרה אין דער שטאָט אַרײַן, זאָגט דער מיוחס לרש"י, ווײַל דאָרטן אין שטאָט קען זי געפֿינען מענטשן וואָס וועלן איר העלפֿן; און ווער עס וועט קומען נאָך איר אין דער עזרה - זאָלט איר אים טייטן. און וואָס זענען די "שדרות"? דער מיוחס לרש"י שרײַבט אַז ער ווייסט נישט וואָס איז דער טײַטש פֿון לשון שדרות, אָבער דער מצודת ציון דערקלערט אַז דאָס איז ווי "סדרות" מיט אַ סמ"ך, פֿונעם לשון פֿון סידור און אויסשטעל - דאָס אויסגעשטעלטע מיליטער ווערט אָנגערופֿן אַ מערכה און ווערט אויך אָנגערופֿן שדרות, פֿונעם לשון פֿון סדר.
וַיָּשִׂימוּ לָהּ יָדַיִם וַתָּבוֹא אֶל־מְבוֹא שַׁעַר־הַסּוּסִים בֵּית הַמֶּלֶךְ וַיְמִיתוּהָ שָׁם׃ - און זיי האָבן איר געמאַכט פּלאַץ, און זי איז געקומען צום אַרײַנגאַנג פֿון שער הסוסים צום בית המלך, און מע האָט איר דאָרטן געטייט.
"וישימו לה ידים" - זיי האָבן איר געגעבן פּלאַץ צו אַנטלויפֿן און אַרײַנגיין אינעם אַרײַנגאַנג, זיי האָבן איר פֿרײַ געמאַכט דעם וועג אַרויסצוגיין פֿונעם בית ה'. און זי קומט אָן צום בית המלך דורכן שער הסוסים, און דאָרטן איז זי געהרגעט געוואָרן.
וַיִּכְרֹת יְהוֹיָדָע בְּרִית בֵּינוֹ וּבֵין כָּל־הָעָם וּבֵין הַמֶּלֶךְ לִהְיוֹת לְעָם לַיהֹוָה׃ - און יהוידע האָט געשלאָסן אַ ברית צווישן זיך און צווישן דאָס גאַנצע פֿאָלק און צווישן דעם מלך, צו זײַן אַ פֿאָלק צו גאָט.
ער שליסט אַ ברית צווישן זיך און צווישן דאָס גאַנצע פֿאָלק און צווישן דעם מלך, אַז אַלע - סײַ דער מלך און סײַ דאָס פֿאָלק - זאָלן גיין אין די וועגן פֿון ה'.
וַיָּבֹאוּ כָל־הָעָם בֵּית־הַבַּעַל וַיִּתְּצֻהוּ וְאֶת־מִזְבְּחֹתָיו וְאֶת־צְלָמָיו שִׁבֵּרוּ וְאֵת מַתָּן כֹּהֵן הַבַּעַל הָרְגוּ לִפְנֵי הַמִּזְבְּחוֹת׃ - און דאָס גאַנצע פֿאָלק איז געקומען צום הויז פֿונעם בעל און האָבן עס אומגעוואָרפֿן, און זײַנע מזבחות און זײַנע געצן־בילדער האָבן זיי צעבראָכן, און מתן דעם כהן פֿונעם בעל האָבן זיי געהרגט פֿאַר די מזבחות.
מען וואַרפֿט אום דאָס הויז פֿונעם בעל, מען צעשמעטערט די מזבחות און די געצן, און מתן דעם כהן פֿונעם בעל הרגעט מען פֿאַר די מזבחות.
וַיָּשֶׂם יְהוֹיָדָע פְּקֻדּוֹת בֵּית יְהֹוָה בְּיַד הַכֹּהֲנִים הַלְוִיִּם אֲשֶׁר חָלַק דָּוִיד עַל־בֵּית יְהֹוָה לְהַעֲלוֹת עֹלוֹת יְהֹוָה כַּכָּתוּב בְּתוֹרַת מֹשֶׁה בְּשִׂמְחָה וּבְשִׁיר עַל יְדֵי דָוִיד׃ - און יהוידע האָט איבערגעגעבן די השגחה איבער בית ה' אין דער האַנט פֿון די כהנים די לויים, וואָס דוד האָט צעטיילט איבער בית ה', צו מקריב זײַן די עולות פֿון ה' ווי עס שטייט געשריבן אין תורת משה, מיט שמחה און מיט געזאַנג אויף דער אָנווײַזונג פֿון דוד.
"פֿקודות" מיינט פּקידים, ממונים, וואָס זענען באַאויפֿטראַגט מעלה צו זײַן די עולה, און זיי זענען אונטער דער האַנט פֿון די כהנים און לויים וואָס דוד האָט איינגעטיילט אויף בית ה' - די וואָס זענען נאָך איבערגעגעבן געוואָרן פֿון דוד'ס צײַטן. און פֿאַרוואָס האָט מען געדאַרפֿט שטעלן פּקודות? זאָגט דער מלבי"ם: ווײַל אין די טעג פֿון עתליה האָט מען מבטל געווען די עבודת התמיד און מען האָט נישט אָפּגעהיט ווי געהעריק די עבודה פֿונעם בית המקדש, דערפֿאַר דאַרף מען איצט שטעלן ממונים אויף דער זאַך, און דאָס האָט ער איבערגעגעבן אין דער האַנט פֿון די כהנים בני לוי, אַזוי ווי דוד האָט געטאָן און איבערגעגעבן די ענינים אין זייערע הענט.
וַיַּעֲמֵד הַשּׁוֹעֲרִים עַל־שַׁעֲרֵי בֵּית יְהֹוָה וְלֹא־יָבוֹא טָמֵא לְכָל־דָּבָר׃ - און ער האָט געשטעלט די שוערים בײַ די טויערן פֿון בית ה', כּדי קיין טמא זאָל נישט אַרײַנגיין פֿאַר קיין שום זאַך.
דאָס הייסט, עס זענען געווען פּקידים וואָס האָבן נישט געלאָזט אַרײַנגיין אין דער עזרה קיין שום זאַך פֿון טומאה.
וַיִּקַּח אֶת־שָׂרֵי הַמֵּאוֹת וְאֶת־הָאַדִּירִים וְאֶת־הַמּוֹשְׁלִים בָּעָם וְאֵת כָּל־עַם הָאָרֶץ וַיּוֹרֶד אֶת־הַמֶּלֶךְ מִבֵּית יְהֹוָה וַיָּבֹאוּ בְּתוֹךְ־שַׁעַר הָעֶלְיוֹן בֵּית הַמֶּלֶךְ וַיּוֹשִׁיבוּ אֶת־הַמֶּלֶךְ עַל כִּסֵּא הַמַּמְלָכָה׃ - און ער האָט גענומען די שרי המאות און די חשובֿע לײַט און די מושלים איבערן פֿאָלק און דאָס גאַנצע עם הארץ, און מען האָט אַראָפּגעפֿירט דעם מלך פֿון בית ה', און זיי זענען געקומען דורכן אויבערשטן טויער צום קעניגס הויז, און מען האָט אַוועקגעזעצט דעם מלך אויפֿן כסא הממלכה.
ער נעמט די שרי המאות און די אדירים - דאָס זענען די שרים און מושלים - און אַלע קומען און נעמען אָן זײַן מלוכה ברוב עם.
וַיִּשְׂמְחוּ כָל־עַם־הָאָרֶץ וְהָעִיר שָׁקָטָה וְאֶת־עֲתַלְיָהוּ הֵמִיתוּ בֶחָרֶב׃ - און דאָס גאַנצע פֿאָלק פֿונעם לאַנד האָט זיך געפֿרייט, און די שטאָט איז געווען רויִק, און עתליהון האָבן זיי געטייט מיט דער שווערד.
"והעיר שקטה" - עס האָט זיך מער נישט אויפֿגעוועקט קיין מלחמה, זאָגט דער מצודת דוד: זינט מען האָט געהרגט עתליהו'ן, איז מער נישט געבליבן ווער עס זאָל אָנצינדן אַ מלחמה, ווײַל אַלע קינדער פֿון אחזיה און זײַנע ברידער זענען דאָך אַלע געשטאָרבן, און די איינציקע וואָס איז געבליבן איז געווען עתליהו. אין דער רגע וואָס מען האָט אויך איר אומגעבראַכט איז מער גאָרנישט געבליבן, און דורך דעם האָבן זיך אַלע געפֿרייט אַז זיי האָבן איצט אַ מלך וואָס איז אָנגענומען בײַם גאַנצן פֿאָלק.
קאפיטל כ"ג באשרייבט די מהפכה פון יהוידע: דאס שליסן דעם ברית מיט די שרי המאות, דאס צונויפנעמען די לויים און די ראשי האבות, די גענויע איינטיילונג פון די באי השבת און יוצאי השבת פאר דער שמירה פון אינווייניג און פון אינדרויסן, דאס ארויסברענגען דעם זיבן-יעריגן יהואש, ארויפשטעלן דעם נזר און די עדות און אים מליך זיין. עתליהו דערוויסט זיך פונעם קשר, זי שרייט "קשר קשר", מען פירט איר ארויס אינדרויסן פונעם מקדש און מען הרג'עט איר ביים שער הסוסים. נאך איר ווערט געשלאסן א ברית צו זיין א פאלק פאר ה', מען צוברעכט דעם בית הבעל, מען שטעלט צוריק די סדרי המקדש און די שוערים אויף זיינע טויערן, און דער מלך ווערט געזעצט אויפן כסא הממלכה - "וישמחו כל עם הארץ והעיר שקטה". דער שטייגער פון עזרא דורכאויס דעם גאנצן קאפיטל איז משלים צו זיין וואס עס איז אויסגעלאזט געווארן אין ספר מלכים: דאס אויסרעכענען די נעמען פון די שרי המאות, דאס שליסן דעם ברית מיט די לויים, די איינטיילונג פון די באי השבת אויף דריי חלקים, "לא פטר את המחלקות", און די אזהרה אז קיינער טאר נישט אריינקומען אין בית ה' אחוץ א כהן און א לוי.