הקדמה: מלכות אסא - רואיגקייט פון אינעווייניג און פון אינדרויסן
פרק י"ד אין דברי הימים ב' הייבט אן די תקופה פון דער מלכות פון אסא מלך יהודה. דער פרק באשטייט פון צוויי טיילן: אינעם ערשטן טייל ווערט באשריבן די פעולה פון אויסראטן די עבודה זרה פונעם לאנד און די רואיגקייט וואס אסא האט זוכה געווען צוליב דעם, און אינעם צווייטן טייל ווערט באשריבן די גרויסע מלחמה קעגן זרח הכושי - א מלחמה וואס איז אינגאנצן געשליכטעט געווארן בידי שמים. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויט די פירושים פונעם מלבי"ם.
הטוב והישר - צוויי געביטן
וַיַּעַשׂ אָסָא הַטּוֹב וְהַיָּשָׁר בְּעֵינֵי יְהֹוָה אֱלֹהָיו׃ - און אסא האט געטאן דאס וואס איז גוט און גלייך אין די אויגן פון ה' זיין גאט.
"הטוב" - אין זאכן וואס זענען בין אדם למקום. "והישר" - אין זאכן וואס זענען בין אדם לחברו. ביידע חלקים זענען ביי אים געווען בשלימות.
מזבחות, במות, מצבות און אשרים
וַיָּסַר אֶת־מִזְבְּחוֹת הַנֵּכָר וְהַבָּמוֹת וַיְשַׁבֵּר אֶת־הַמַּצֵּבוֹת וַיְגַדַּע אֶת־הָאֲשֵׁרִים׃ - און ער האט אראפגענומען די פרעמדע מזבחות און די במות, און צעבראכן די מצבות, און אפגעהאקט די אשרים.
דער מלבי"ם איז מסביר דעם חילוק צווישן די פארשידענע מינים. די מזבחות זענען געווען ערטער וואס מען פלעגט דערויף מקריב זיין אסאך קרבנות אויף א קביעות'דיגן אופן, און געווענליך זענען זיי געשטאנען אין א צענטראלן ארט פאר'ן ציבור. די במות זענען מער געווען פאר'ן יחיד און פאר א שעה - א מענטש פלעגט זיך אויפבויען א במה אין זיין הויף. ביידע פון זיי, סיי די מזבחות און סיי די במות, זענען געמאכט געווארן פון אסאך שטיינער מיט וועלכע מען האט אויפגעבויט דעם מזבח און אויף דעם מקריב געווען.
קעגנאיבער דעם איז א מצבה געמאכט פון איין איינציגן שטיין, און מען פלעגט נישט מקריב זיין דערויף נאר גיסן אויל אויפ'ן שפיץ, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי יעקב אבינו. די מצבה איז געווען באליבט אין די צייטן פון די אבות, אבער שפעטער האט דער אויבערשטער זי פיינט באקומען, ווייל די גוים האבן זי געמאכט פאר זייער עבודה זרה.
די מצבות און די אשרה-ביימער פלעגט מען געווענליך אוועקשטעלן פאר'ן מזבח. דורך די אשרה-ביימער פלעגט מען אראפציען די רוחניות'דיגע כוחות, ווייל די רוחניות'דיגע כוחות פלעגן זיך מתלבש זיין אין די ביימער, און אזוי פלעגט מען זיי צוציען אז זיי זאלן קומען און רוען אויפ'ן קרבן. און דאס איז וואס שטייט "לא תיטע לך אשרה כל עץ אצל מזבח ה' אלהיך" - זעט מען דאך אז גלייך לעבן מזבח פלעגט מען פלאנצן די אשרה. און באלד דערנאך: "ולא תקים לך מצבה". לויט'ן מלבי"ם האט מען סיי די אשרה און סיי די מצבה געמאכט נאנט צום מזבח: אויף דער מצבה האט מען געגאסן אויל, און די אשרה איז געווען באשטימט מקבל צו זיין די רוחניות'דיגע כוחות וואס זאלן רוען אויפ'ן קרבן.
די שלימות פון עבודה: עיון און מעשה, בכתב און בעל פה
וַיֹּאמֶר לִיהוּדָה לִדְרוֹשׁ אֶת־יְהֹוָה אֱלֹהֵי אֲבוֹתֵיהֶם וְלַעֲשׂוֹת הַתּוֹרָה וְהַמִּצְוָה׃ - און ער האט געזאגט פאר יהודה צו זוכן ה' דער גאט פון זייערע עלטערן, און צו טאן די תורה און די מצוה.
רבי יוסף קרא איז מדייק: נישט ווי די עשרת השבטים וואס האבן געפאדערט צו אלהים אחרים און דעם אלהי אבותיהם האבן זיי נישט געזוכט - דא באפעלט אסא דעם גאנצן שבט צו זוכן ה' אלהי אבותיהם.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "לדרוש" - דאס איז דער עיוני'דיגער טייל. "ולעשות" - דאס איז דער מעשה'דיגער חלק, דער קיום המצוות. "התורה" - תורה שבכתב, "והמצוה" - תורה שבעל פה. קומט אויס אז ער באפעלט זיי אויף דער גאנצער שלמות העבודה: עיון און מעשה, תורה שבכתב און תורה שבעל פה.
די חמנים - עובדי השמש
וַיָּסַר מִכׇּל־עָרֵי יְהוּדָה אֶת־הַבָּמוֹת וְאֶת־הַחַמָּנִים וַתִּשְׁקֹט הַמַּמְלָכָה לְפָנָיו׃ - און ער האט אראפגענומען פון אלע שטעט פון יהודה די במות און די חמנים, און די קעניגרייך איז געווען רואיג פאר אים.
"הבמות" - דאס זענען די במות אויף וועלכע יעדער מענטש פלעגט מקריב זיין ביי זיך אין שטוב. "החמנים" - עבודה זרה וואס איז געווען געמאכט אין דער געשטאלט פון דער זון. עובדי החמנים זענען מענטשן וואס האבן געדינט די זון, אזוי ווי מיר האבן געזען אז זיי פלעגן ארויסגיין פון בית המקדש "אחוריהם אל היכל ה' ופניהם קדמה" - זייערע פנימ'ער צו מזרח, כדי מקבל פנים צו זיין די אויפגייענדיגע זון ביים זרוח, ווי איינער וואס גייט מקבל פנים זיין א מלך.
פון דא לערנט מען למעשה: דער וואס דאווענט ביים נץ זאל נישט דאווענען קעגן אן אפענעם פענצטער אנטקעגן דער זון, ווייל דאס קוקט אויס ווי עובדי חמנים - ווי איינער וואס גייט מקבל פנים זיין די זון און בוקט זיך צו איר אינמיטן שמונה עשרה. מען זאל דאווענען קעגן א פארהאנג אדער קעגן דער וואנט, אבער נישט שטיין קעגן דער זון און דאווענען אנטקעגן איר, ווייל דאס איז דער דרך פון עובדי החמנים.
דריי זאכן וואס דערשרעקן א מלך ביים אנהייב פון זיין מלוכה
"ותשקוט הממלכה לפניו" - אין וואס קומט דאס צום אויסדרוק? זאגט דער מלבי"ם: א מלך ביים אנהייב פון זיין מלוכה שטייט פאר דריי ענינים.
דער ערשטער ענין - מען שטעלט זיך קעגן אים בנוגע דער מלוכה. ווי מיר האבן געזען ביי רחבעם, וואס ירבעם האט זיך קעגנגעשטעלט קעגן אים און אויפגעשטעלט א קעגנערישע קעניגרייך. אויך אביה האט זיך געמוזט פארמעסטן דערמיט, ווייל די מלוכה איז אריבערגעגאנגען צו אים פון די ברידער. ביי אסא אבער, ווידער, "ותשקוט הממלכה לפניו" - עס זענען נישט געווען ביי אים קיין שום פלעצער פון מרידה וואס האבן זיך אויפגעוועקט פון אינעווייניג פון זיין מלוכה. ירבעם האט שוין נישט געהאט קיין כח, און דאס הויז פון זיין פאטער האבן אלע מסכים געווען אויף זיין מלוכה ווייל ער איז געווען דער בכור, און ממילא האט ער זיך נישט געדארפט פארמעסטן מיט כוחות וואס זענען געקומען מבטל צו זיין זיין מלוכה.
וַיִּבֶן עָרֵי מְצוּרָה בִּיהוּדָה כִּי־שָׁקְטָה הָאָרֶץ וְאֵין־עִמּוֹ מִלְחָמָה בַּשָּׁנִים הָאֵלֶּה כִּי־הֵנִיחַ יְהֹוָה לוֹ׃ - און ער האט געבויט פעסטונג-שטעט אין יהודה, ווייל דאס לאנד איז געווען רואיג, און עס איז נישט געווען מיט אים קיין מלחמה אין די יארן, ווייל ה' האט אים געגעבן רו.
"ערי מצורה" זענען פעסטונג-שטעט, שטעט וואס אויב מען מאכט א מצור קען מען זיך אין זיי פארפעסטיגן. און דא איז דער צווייטער ענין: א מלך וואס האט מורדים אינעווייניג אין זיין מלוכה קען נישט בויען קיין ערי מצורה און שווער מאכן דעם עול אויפן פאלק, ווייל צום בויען פאדערט זיך פועלים - ווי מיר האבן געזען אז אפילו שלמה האט ארויפגעלייגט א שטייער, און מענטשן האבן געמוזט אוועקגעבן א טייל פון זייער צייט און קומען ארבעטן ביי אים. ביי אסא איז נישט געווען קיין שום פראבלעם צו באארבעטן דאס פאלק: דאס לאנד איז געווען רואיג, און דאס בויען האט נישט אנגעמאכט קיין אינערליכע קאכעניש פון "יעצט קומט ער אונז פארקנעכטן". דאס פאלק איז געווען מיט אים בשלום, ער האט נישט געהאט קיין מורדים פון אינעווייניג פון זיין מלוכה, און דעריבער האט ער געקענט בויען ערי מצורה.
דער דריטער ענין - א מלך ביים אנהייב פון זיין מלוכה, אפטמאל שטייען אויף קעגן אים כוחות פון אינדרויסן מלחמה צו האלטן מיט אים, ווייל זיי זעען אז ער איז נאך שוואך און הערשט יעצט געווארן געזאלבט אלס מלך, און זיי זאגן: מען קען זיך פארמעסטן קעגן אים. אויף דעם שטייט "ואין עמו מלחמה" - מען האט נישט געקעמפט קעגן אים פון אינדרויסן. און אויב דו וועסט זאגן, אפשר איז די תקופה אליין געווען א רואיגע תקופה? דערויף איז דער כתוב מדייק "בשנים האלה" - דווקא אין יענע יארן זענען געווען שנות מלחמה, און אפילו אזוי איז ביי אים נישט געווען קיין מלחמה. און דאס איז קעגן דעם טבע. און דער ענטפער ליגט אינעם סוף פסוק: "כי הניח ה' לו". מיינט נישט אז דאס איז געווען מצד הטבע, ווייל מצד הטבע זענען דאס געווען מלחמה-יארן. נאר וויבאלד ער האט געטון דאס גוטע און דאס ערליכע אין די אויגן פון ה' און אראפגענומען די מזבחות הנכר, האט אים ה' געגעבן רו און נישט געלאזט די שונאים צוקומען נאנט צו זיין מלוכה.
"דרשנו... דרשנו" - נאַטירלעכע השתדלות און עבודה אָן אַ גבול
וַיֹּאמֶר לִיהוּדָה נִבְנֶה אֶת־הֶעָרִים הָאֵלֶּה וְנָסֵב חוֹמָה וּמִגְדָּלִים דְּלָתַיִם וּבְרִיחִים עוֹדֶנּוּ הָאָרֶץ לְפָנֵינוּ כִּי דָרַשְׁנוּ אֶת־יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ דָּרַשְׁנוּ וַיָּנַח־לָנוּ מִסָּבִיב וַיִּבְנוּ וַיַּצְלִיחוּ׃ - און ער האָט געזאָגט צו יהודה: לאָמיר בויען די דאָזיקע שטעט און אַרומרינגלען מיט אַ מויער און מגדלים, טירן און ריגלען, בעת דאָס לאַנד איז נאָך פֿאַר אונדז, ווײַל מיר האָבן געזוכט ה' אונדזער גאָט, מיר האָבן אים געזוכט און ער האָט אונדז באַרואיקט פֿון אַרום; און זיי האָבן געבויט און מצליח געווען.
אַסָא זאָגט צו יהודה: ווער ווייסט וואָס אַ טאָג וועט געבערן? אונדזער מנוחה איז נישט מחויב מצד דער צײַט, און אַדרבה - מצד דער צײַט איז דאָס געווען אַן עת חירום, אַ תּקופֿה פֿון מלחמות, און פֿונדעסטוועגן האָבן מיר שטילקייט. דאָס איז אַ נס, און נישט יעדן טאָג געשעט אַ נס; מען טאָר זיך נישט פֿאַרלאָזן אויף אַ נס אויף אַ לאַנגער צײַט. דערפֿאַר איז בעסער אַז מיר זאָלן טאָן השתדלות מיט נאַטירלעכע מיטלען, אַז מיר זאָלן זיך שטאַרקן אויך בדרך הטבע.
און ס'איז נישטאָ אין דעם קיין שום שמץ פֿון אַ מרידה אין ה', ווײַל אַ מענטש דאַרף טאָן פּעולות אויך בדרך הטבע. אַ מלך פֿלעגט אָנברייטן אַ מיליטער, און דוד מיט זײַן גאַנצן בטחון אין ה' האָט נישט געזאָגט "איך וועל זיצן אין אַ זײַט און הקב"ה וועט פֿירן מײַן מלחמה", נאָר "ארדוף אויבי ואשיגם ולא אשוב עד כלותם". מען דאַרף טאָן אַ נאַטירלעכע השתדלות. דערפֿאַר זאָגט אַסָא: לאָמיר בויען בעת דאָס לאַנד איז פֿאַר אונדז, כּל זמן מיר האָבן די מעגלעכקייט און די דאָזיקע שטילקייט, וואָס איז אַ ניסימדיקע שטילקייט.
און פֿאַרוואָס איז די כּפֿילות "כי דרשנו את ה' אלהינו דרשנו" - עס וואָלט דאָך געווען גענוג איין מאָל? דערקלערט דער מלבי"ם: צו דרישת ה' איז נישטאָ קיין תכלית און קיין קץ, עס איז נישטאָ קיין גבול וויפֿל אַ מענטש דאַרף זוכן און דאַרשענען דעם אייבערשטן. עבודת ה' איז אַן עבודה אין מדריגות אָן קיין באַגרענעצונג און אָן אַן עק. און ווי מער מיר האָבן מוסיף געווען צו זוכן דעם אייבערשטן, אַלץ מער האָט אונדז דער אייבערשטער צוגעגעבן מנוחה. "דרשנו... דרשנו" - און דערפֿאַר "וינח לנו מסביב", פּינקטלעך צוגעפּאַסט לויט דער מאָס פֿון דער דרישה.
דאָס מיליטער פֿון אַסָא
וַיְהִי לְאָסָא חַיִל נֹשֵׂא צִנָּה וָרֹמַח מִיהוּדָה שְׁלֹשׁ מֵאוֹת אֶלֶף וּמִבִּנְיָמִן נֹשְׂאֵי מָגֵן וְדֹרְכֵי קֶשֶׁת מָאתַיִם וּשְׁמוֹנִים אָלֶף כׇּל־אֵלֶּה גִּבּוֹרֵי חָיִל׃ - און אַסָא האָט געהאַט אַן אַרמיי וואָס טראָגט צנה און שפּיז פֿון יהודה דרײַ הונדערט טויזנט, און פֿון בנימין טרעגער פֿון שילד און בויגן־שפּאַנער צוויי הונדערט און אַכציק טויזנט, אַלע די דאָזיקע גבורי חיל.
"דורכי קשת" - מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז זייער שטייגער איז געווען צו שפּאַנען דעם בויגן מיט דער פֿוס: מען לייגט אַרויף די פֿוס אויפֿן האָלץ פֿונעם בויגן און מען ציט מיט אַלע כּוחות די שנור מיט די הענט, און דורך דעם שיסט עס אויף ווײַט. אַ "צינה" איז אַ גרויסער שילד קעגן דער שווערד, און ער האָט געהאַט סײַ שפּיזן און סײַ שילדן, און דער מגן באַשיצט קעגן פֿײַלן פֿונעם בויגן.
זרח הכושי גייט אַרויס אין מלחמה
וַיֵּצֵא אֲלֵיהֶם זֶרַח הַכּוּשִׁי בְּחַיִל אֶלֶף אֲלָפִים וּמַרְכָּבוֹת שְׁלֹשׁ מֵאוֹת וַיָּבֹא עַד־מָרֵשָׁה׃ - און עס איז אַרויסגעגאַנגען קעגן זיי זרח הכושי מיט אַן אַרמיי פֿון טויזנט מאָל טויזנט, און דרײַ הונדערט ריידוועגנער, און ער איז געקומען ביז מרשה.
וַיֵּצֵא אָסָא לְפָנָיו וַיַּעַרְכוּ מִלְחָמָה בְּגֵיא צְפַתָה לְמָרֵשָׁה׃ - און אַסָא איז אַרויסגעגאַנגען פֿאַר אים, און זיי האָבן געשטעלט די מלחמה אין גיא צפתה לעבן מרשה.
"גיא צפתה למרשה" - דערקלערט די מצודת דוד: אין דעם טאָל וואָס מען זעט און קוקט זיך אָן פֿאַר דעם וואָס שטייט אין מרשה. זרח הכושי איז אַ מלך וואָס איז געקומען מלחמה האַלטן כּדי אײַנצונעמען, און גייט אַרויס מיט אַ מיליטער פֿון אַלף אלפים - אַ מיליאָן מאַן - און דרײַ הונדערט ריידוועגנער. אַ מורא'דיקע אַרמיי.
די תפילה פון אסא
וַיִּקְרָא אָסָא אֶל־יְהֹוָה אֱלֹהָיו וַיֹּאמַר יְהֹוָה אֵין־עִמְּךָ לַעְזֹר בֵּין רַב לְאֵין כֹּחַ עׇזְרֵנוּ יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ כִּי־עָלֶיךָ נִשְׁעַנּוּ וּבְשִׁמְךָ בָאנוּ עַל־הֶהָמוֹן הַזֶּה יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ אַתָּה אַל־יַעְצֹר עִמְּךָ אֱנוֹשׁ׃ - און אסא האט אויסגערופן צו ה' זיין גאט, און ער האט געזאגט: ה', ביי דיר איז נישטא קיין חילוק צו העלפן צווישן א מעכטיגן ביז דעם וואס האט גארנישט קיין כוח; העלף אונז, ה' אונזער גאט, ווארום אויף דיר שטיצן מיר זיך, און מיט דיין נאמען זענען מיר געקומען אויף דעם דאזיגן גרויסן מחנה, ה' אונזער גאט ביסטו, זאל קיין מענטש נישט האבן קיין כוח קעגן דיר.
לכאורה זעט אויס ווי די לשון דא איז נישט מסודר, און מען וואלט געקענט מיינען אז דאס זענען די רייד פון א מענטש וואס געפינט זיך אין א גרויסן דרוק. אבער פארשטייט זיך אז דאס איז בכלל נישט די כוונה, נאר עס איז דא דא א קלארער סדר וואס מיר דארפן פארשטיין, און דערפאר דארפן מיר די מפרשים.
דער מלבי"ם ערקלערט: די הילף פון א בשר ודם איז מיט א באגרענעצטן כוח. דעריבער, ווען מען קומט העלפן איינעם וואס פארמאגט שוין אן אייגענעם כוח, איז די זאך פיל גרינגער - מען קומט מיט כוח, ער אליין האט אויך כוח, און מני ומיניה וועט מען זיך קענען איבערקומען. אבער ביים הקדוש ברוך הוא איז דער כוח בלי תכלית, דאס הייסט אומבאגרענעצט, און ער דארף נישט אז דער וואס ווערט געהאלפן זאל אים צולייגן א האנט. ער קען ישועה ברענגען אפילו ווען דער וואס דארף די הילף איז אינגאנצן הילפלאז. און דאס איז דער טייטש "ה' אין עמך לעזור" - דו דארפסט נישט נאך א כוח זאל ארויסהעלפן צוזאמען מיט דיר; "בין רב לאין כוח" - עס איז נישטא קיין שום חילוק צי דער געהאלפענער איז שטארק צי ער האט גארנישט קיין כוח. ווען א בשר ודם קומט העלפן, איז וויכטיג צו וויסן צי דער נויטבאדערפטיגער האט נאך אביסל כוח, ווייל אויב ער האט בכלל נישט קיין כוח וועט די הילף מעגליך גארנישט אויפטון. אבער ביים הקדוש ברוך הוא מאכט דאס נישט אויס, ווייל עס איז נישטא נאך איינער וואס העלפט ארויס צוזאמען מיט אים - אלעס קומט בלויז פון זיין כוח, דו ביסט דער איינציגער וואס העלפט אליין.
די צוויי טעמים פון דער בקשה
און פון דא בעט אסא מצד צוויי ענינים. דער ערשטער - פון אונזער זייט: "עזרנו ה' אלהינו כי עליך נשענו". אזוי ווי דער חובת הלבבות זאגט, אז דער הקדוש ברוך הוא העלפט און שטייט צו דער זייט פון דעם וואס איז בוטח אין אים. ווער עס בטח'ט אינעם אויבערשטן - העלפט אים דער אויבערשטער; און ווער עס איז נישט בוטח אין אים, זאגט אים דער אויבערשטער: גיי און שטיץ זיך אויף דעם אין וועמען דו האסט זיך פארלאזט. דו מיינסט אז די ארמיי וועט דיר העלפן? גיי צו איר. דו מיינסט אז איך וועל דיר העלפן? קום צו מיר - און דעמאלט נעם איך די אחריות. אבער אויב פארלאזטו זיך אויף א כיפת ברזל אדער אויף אלערליי נארישקייטן, זאגט דער אויבערשטער "יקומו ויעזרוכם, יהי עליכם סתרה" - גיי צו זיי זאלן דיר העלפן. און דא זאגט אסא: מיר זענען בוטח אין דיר, און דעריבער איז פאסיג אז דו זאלסט משפיע זיין דיין גאנצן כוח אונז צו באשיצן.
א באמערקונג אינעם לשון: "נשענו" - דער נו"ן האט א דגש, און דער דגש קומט אנשטאט א צווייטן נו"ן. ווייל דאס ווארט "נשען" איז א ווארט פאר זיך און זיין נו"ן איז אן אייגענער נו"ן פונעם שורש, און דער נו"ן פון "נו" איז א צוגעגעבענער נו"ן פון דער נטיה, און לויט דעם וואלט מען געדארפט זאגן "נשעננו". נאר ווען מען לייגט א דגש אינעם נו"ן, קען מען שרייבן "נשענו" און דער ארויסרעד הערט זיך ווי מען זאגט "נשעננו".
די צווייטע זאך - מצד זיין הייליגן נאמען: "ובשמך באנו על ההמון הזה ה' אלהינו". מצד דיין גרויסן נאמען, וויבאלד מיר פארלאזן זיך אויף דיר, פאסט אז דו זאלסט אונז ווייזן וואונדער און עס זאל געהייליגט ווערן דיין נאמען. און דעריבער זאגט מען "ה' אלהינו אתה" - מיר בעטן אז דו אליין זאלסט אלעס טון, און דורך דעם וועט קענטיג ווערן אז דער הקדוש ברוך הוא איז קרוב לכל קוראיו, לכל אשר יקראוהו באמת, און יעדער וועט זען אז דער וואס איז בוטח אין ה' האט אן עזר וסיוע.
"אל יעצור עמך אנוש" - דריי פירושים
לויטן מלבי"ם: "אל יעצור עמך אנוש" - מיינט נישט בלויז אז קיינער העלפט דיר נישט ארויס, ווארום דאס איז דאך שוין געזאגט געווארן אינעם אנפאנג פונעם פסוק, "ה' אין עמך לעזור". נאר דא בעט אסא אז בפועל זאלסטו אליין טון די זאכן, און עס זאל נישט זיין דערין קיין שום מענטשליכע קראפט - ווייל בלויז אזוי וועט קענטיג זיין אז אלעס קומט פונעם אויבערשטן אליין. ווייל אויב עס זאל שטיין א מענטש צוזאמען מיט אים, וועלן מענטשן זאגן: עס זענען דא געווען גיבורים, פול מיט מוט, וואס האבן געקעמפט מיט אלע כוחות - און מען וועט האבן פאר וועמען אפצוגעבן כבוד און קרעדיט. אבער אסא בעט אז דער שבח זאל גיין בלויז צו אים יתברך. עליך נשענו ובשמך באנו, און אויב אזוי איז פאסיג און ריכטיג אז דו זאלסט אלעס טון און עס זאל נתקדש ווערן דיין נאמען, און קיינער זאל נישט צונעמען דעם לויב פאר דעם נצחון אין דער מלחמה.
דער רד"ק ערקלערט אז "יעצור" איז מלשון יורש עצר: זאל קיין בשר ודם נישט הערשן צוזאמען מיט דיר - אלעס זאל קומען נאר פון דיר. און לויט זיין מהלך קען מען אויך מפרש זיין אויף די שונאים וואס קומען קעמפן קעגן אונז: עס זאל נישט זיין קיין שום הערשער וואס זאל אונז קענען בייקומען און מנצח זיין. און פארוואס ווערט א יורש עצר אזוי אנגערופן? ווייל זיין ראלע איז צו צוריקהאלטן דאס פאלק, זיי צו באגרענעצן - "אל תעוטו אל השלל" - זיי זאלן זיין אונטערווארפן אונטער דעם ווארט פונעם מלך. און דאס איז וואס שאול האט נישט געטאן, און דאס איז געווען די טענה קעגן אים, ווייל דאס איז דאך דער תפקיד פון א מלך. און נאך אן הסבר: "אל יעצור" איז מלשון עצירת כוח - זאל קיין מענטש נישט איינזאמלען קיין כוח קעגן דיר.
די מפלה: ה' האט געשלאגן און זיי זענען בלויז נאכגעלאפן
וַיִּגֹּף יְהֹוָה אֶת־הַכּוּשִׁים לִפְנֵי אָסָא וְלִפְנֵי יְהוּדָה וַיָּנֻסוּ הַכּוּשִׁים׃ - און דער אויבערשטער האט געשלאגן די כושים פאר אסא און פאר יהודה, און די כושים זענען אנטלאפן.
אזוי ווי ער האט געבעטן, אזוי איז טאקע געווען: דער אויבערשטער האט געשלאגן די כושים פאר אסא אן קיין שום מלחמה כלל.
וַיִּרְדְּפֵם אָסָא וְהָעָם אֲשֶׁר־עִמּוֹ עַד־לִגְרָר וַיִּפֹּל מִכּוּשִׁים לְאֵין לָהֶם מִחְיָה כִּי־נִשְׁבְּרוּ לִפְנֵי־יְהֹוָה וְלִפְנֵי מַחֲנֵהוּ וַיִּשְׂאוּ שָׁלָל הַרְבֵּה מְאֹד׃ - און אסא און דאס פאלק וואס איז מיט אים זענען זיי נאכגעלאפן ביז גרר, און עס זענען געפאלן פון די כושים ביז עס איז זיי נישט געבליבן קיין לעבן, ווייל זיי זענען צעבראכן געווארן פארן אויבערשטן און פאר זיין מחנה, און זיי האבן גענומען זייער אסאך שלל.
נאך דער מפלה, וואס איז זיי איבערגעבליבן? בלויז נאכצויאגן. און דאס איז וואס שטייט ביי אסא "וירדפם" - ער זאגט: איך קריג זיך נישט, איך יאג נאר נאך. "לאין להם מחיה" - דערקלערט דער מלבי"ם אז מען האט צוגענומען פון זיי די חיות, און דער טעם: "כי נשברו לפני ה'" - שוין פריער זענען זיי צעבראכן געווארן פארן אויבערשטן, און זיי האבן שוין נישט געהאט קיין כוח און קיין לעבן. דערפאר האבן זיי מיטגענומען זייער א סך שלל און צוגענומען זייער גאנצן שלל, ווייל ס'איז דאך נישט געווען ווער עס זאל זיך שטעלן קעגן זיי. און נאך מער: ווען מען איז פארנומען אונטערצוגעבן דעם שונא, איז מען ווייניגער פריי צו קלויבן שלל, ווייל מען איז דאך פארנומען מיט דער מלחמה אליין; אבער דא זענען זיי בכלל נישט געווען פארנומען מיט מלחמה, וויבאלד דער שונא איז געפאלן פון זיך אליין. און ווי חז"ל זאגן: פארן אויבערשטן זענען זיי צעבראכן געווארן און נישט פאר אסא - ער איז בלויז נאכגעלאפן, און דער הקדוש ברוך הוא אליין האט אלעס געטאן. ממילא איז זיי גארנישט איבערגעבליבן נאר צו נעמען דעם שלל.
שלל קעגן ביזה
וַיַּכּוּ אֵת כׇּל־הֶעָרִים סְבִיבוֹת גְּרָר כִּי־הָיָה פַחַד־יְהֹוָה עֲלֵיהֶם וַיָּבֹזּוּ אֶת־כׇּל־הֶעָרִים כִּי־בִזָּה רַבָּה הָיְתָה בָהֶם׃ - און זיי האבן געשלאגן אלע שטעט ארום גרר, ווייל דער שרעק פונעם אויבערשטן איז געווען אויף זיי, און זיי האבן גערויבט אלע שטעט, ווייל עס איז געווען אין זיי א גרויסע ביזה.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אויפן שינוי הלשון: פריער שטייט "וישאו שלל הרבה מאוד", און דא "ויבוזו את כל הערים כי בזה רבה היתה בהם". וואס איז דער חילוק צווישן שלל און ביזה? האט דער מלבי"ם שוין מבאר געווען אין ישעיהו קאפיטל ח' אז "שלל" איז דאס וואס בלייבט איבער פון זיך אליין: ווען די בעלים זענען געפאלן אין דער מלחמה, פאלט אלעס וואס איז דארט געבליבן אלס שלל אין די הענט פונעם באזיגער. און דא איז דער שלל געווען אן א שיעור און מען האט נישט געדארפט צוקומען צו קיין ביזה, וואס דאס איז גזילה און רויבן מיט כוח. אלעס איז געפאלן ווי א צייטיגע פרוכט - די כושים האבן איבערגעלאזט זייער שלל און זענען געשטארבן, און עס איז נאר איבערגעבליבן עס צו קלויבן.
אבער ווידעראום די שטעט ארום גרר, וואס זענען געווען פלשתים, זענען נישט געפאלן דורך דעם אויבערשטן, און דארט האט מען יא געדארפט שלאגן - דערפאר "ויכו את כל הערים סביבות גרר". "כי היה פחד ה' עליהם" - דער שרעק וואס איז שוין פריער געווען אויף זיי האט געברענגט ביי זיי א הכנעה, און דאס האט געהאלפן אז מען זאל זיי קענען שלאגן, וואס מען האט נישט געקענט טאן קעגן די כושים, וואו דער הקדוש ברוך הוא אליין האט געפירט די גאנצע מלחמה. און דארט שטייט דווקא "ויבוזו", ווייל ווען מען קריגט זיך, געבט דער שונא נישט אויף אזוי לייכט אויף זיין פארמעגן און פארמאג, און מען דארף עס רויבן און צונעמען פון אים מיט כוח; און די זאך איז זיי נישט געפאלן אלס שלל פון זיך אליין, משא"כ ביי די כושים וואס זענען געפאלן און אויסגעגאנגען פון זיך אליין, אז אלעס וואס איז דארט איבערגעבליבן איז זיי געווארן פאר שלל.
שבי - ביי א זאך וואס האט א רוח חיים
וְגַם־אׇהֳלֵי מִקְנֶה הִכּוּ וַיִּשְׁבּוּ צֹאן לָרֹב וּגְמַלִּים וַיָּשֻׁבוּ יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - און אויך די געצעלטן פון פיך האבן זיי געשלאגן, און האבן געפאנגען שאף לרוב און קעמלען, און האבן זיך אומגעקערט קיין ירושלים.
"וגם אהלי מקנה הכו" - דער מיין איז נישט אז מען האט געשלאגן די געצעלטן, נאר מען האט געשלאגן די מענטשן פון די געצעלטן פונעם פיך, דאס זענען די אראבער וואס האבן דארט געפאשעט. "וישבו צאן לרוב וגמלים" - א לשון פון שבי (געפענגעניש), און דער מלבי"ם ערקלערט אז שבי איז אן אויסדרוק אויף א זאך וואס האט א רוח חיים. ביי א זאך וואס האט אין זיך א רוח חיים, סיי ביי א מענטש און סיי ביי א בהמה, זאגט דער פסוק נישט קיין "ביזה" און נישט קיין "שלל", נאר "שבי".
צום סך הכל: אסא האט געטאן דאס גוטע און דאס ערליכע, ער האט אויסגעראטן די מזבחות, די במות, די מצבות, די אשרים און די חמנים, און האט אנגעזאגט יהודה אויף דער שלימות פונעם עבודה סיי בעיון און סיי במעשה, סיי בתורה שבכתב און סיי בתורה שבעל פה. בזכות דעם האט ער זוכה געווען צו דריי זאכן וואס קיין מלך איז נישט זוכה צו זיי ביים אנהייב פון זיין מלוכה: עס זענען נישט געווען קיין מתנגדים קעגן זיין מלכות, די מעגליכקייט צו בויען פעסטונג-שטעט (ערי מצורה) אן קיין אומרוען, און א רואיגקייט פון אינדרויסן אין יארן וואס זענען בטבע געווען מלחמה-יארן - "כי הניח ה' לו". און מיט דעם אלעם האט ער זיך נישט פארלאזט אויפן נס, נאר געטאן השתדלות בדרך הטבע, געבויט און געבויט און מצליח געווען, פון א הכרה אז "דרשנו... דרשנו" - אז ס'איז נישטא קיין עק צו זוכן דעם אויבערשטן, און וויפיל מען זוכט אלץ מער, אזוי פיל באקומט מען מנוחה. און ווען זרח הכושי איז ארויסגעקומען קעגן אים מיט א מיליאן מענטשן, האט אסא מתפלל געווען אז אלעס זאל געטאן ווערן בלויז בידי שמים אליין, כדי א מענטש זאל נישט נעמען קיין חלק אינעם שבח, און אזוי איז טאקע געווען: דער אויבערשטער האט געשלאגן די כושים, און פאר אסא איז בלויז איבערגעבליבן נאכצויאגן, צונויפנעמען דעם שלל, און זיך אומקערן קיין ירושלים.