ספר דברי הימים ב, פרק ט. דעם דאזיקן פרק האבן מיר געלערנט ברייט אין ספר מלכים: דארט האבן מיר מאריך געווען איבער דער באגעגעניש וואס שלמה האט געהאט מיט מלכת שבא, אין די חידות וואס זי האט אים פארגעלייגט און אין זיינע תשובות, אין די ווערטער פון די מדרשים וואס לייגן פאר דעם גאנצן משא ומתן און דעם שמועס צווישן זיי, ווי אויך אין דעם ענין וואס ווערט געברענגט אין חז"ל אז זי איז נתעבר געווארן פון אים. ווי אונדזער שטייגער דא אין דברי הימים חזר'ט מען נישט איבער די זאכן; ווער עס וויל הרחבה זאל נאכקוקן דארט, און מיר וועלן זיך אפשטעלן בלויז אויף די שינויים און אויף וואס עס ווערט דא נתחדש.
וּמַלְכַּת־שְׁבָא שָׁמְעָה אֶת־שֵׁמַע שְׁלֹמֹה וַתָּבוֹא לְנַסּוֹת אֶת־שְׁלֹמֹה בְחִידוֹת בִּירוּשָׁלַיִם בְּחַיִל כָּבֵד מְאֹד וּגְמַלִּים נֹשְׂאִים בְּשָׂמִים וְזָהָב לָרֹב וְאֶבֶן יְקָרָה, וַתָּבוֹא אֶל־שְׁלֹמֹה וַתְּדַבֵּר עִמּוֹ אֵת כָּל־אֲשֶׁר הָיָה עִם־לְבָבָהּ. - און מלכת שבא האט געהערט דעם רום פון שלמה, און זי איז געקומען קיין ירושלים אויסצופרובירן שלמה'ן מיט חידות, מיט א גאר גרויס פאלק, און קעמלען וואס האבן געטראגן בשמים און גאלד לרוב און טייערע שטיינער; און זי איז געקומען צו שלמה'ן און גערעדט מיט אים אלץ וואס איז געווען אין איר הארצן.
מלכת שבא האט געהערט די גרויסקייט פון שלמה, און זי האט אים געוואלט אויספרובירן מיט חידות כדי צו זען צי דאס וואס זי האט געהערט איבער זיין חכמה איז אמת צי נישט. אויף וואספארא אופן זי האט געהערט, און דער ענין פונעם תרנגול הבר וכדומה - דאס אלעס האבן מיר מאריך געווען אין זיין פלאץ אין ספר מלכים. "לנסות בחידות" איז ווי דער לשון פונעם פסוק ביי שמשון "אחודה נא לכם חידה": אים צו פרעגן פארבארגענע און שווערע זאכן, כדי צו בוחן זיין צי דאס וואס מען האט איר דערציילט איבער דער חכמה פון שלמה איז ריכטיג.
"וַתְּדַבֵּר עִמּוֹ אֵת כָּל־אֲשֶׁר הָיָה עִם־לְבָבָהּ" - דערקלערט דער מצודת דוד: אלעס וואס זי האט פארבארגן פון יעדן מענטש און געהאלטן ביי זיך אין הארצן, אלעס האט זי אנטפלעקט פאר שלמה'ן. אין אונדזערע צייטן פעלט דאס נישט אויס, די פאליציי ווייסט דאך שוין אלעס; אבער אין יענע צייטן איז אלץ וואס איז געווען מיט איר הארץ געווען בלויז אין איר הארץ, און דערפאר האט זי דאס געמוזט דערציילן פאר שלמה'ן כדי נאך איינער זאל דאס וויסן.
וַיַּגֶּד־לָהּ שְׁלֹמֹה אֶת־כָּל־דְּבָרֶיהָ, וְלֹא־נֶעְלַם דָּבָר מִשְּׁלֹמֹה אֲשֶׁר לֹא הִגִּיד לָהּ. - און שלמה האט איר פארענטפערט אלע אירע רייד, און קיין שום זאך איז נישט געווען פארבארגן פון שלמה'ן וואס ער האט איר נישט געענטפערט.
שלמה האט איר פארענטפערט אלע אירע פראגן, און פון אלץ וואס זי האט געפרעגט איז קיין זאך נישט געווען פארבארגן פון אים וואס ער זאל איר נישט האבן געענטפערט דערויף. און וויבאלד זי האט געזען אז אויף אלץ האט ער איר געענטפערט - האט זי מודה געווען אויף דער שמועה, און געזאגט אז עס איז אמת וואס מען האט געזאגט איבער דער חכמה פון שלמה.
וַתֵּרֶא מַלְכַּת־שְׁבָא אֵת חָכְמַת שְׁלֹמֹה וְהַבַּיִת אֲשֶׁר בָּנָה. וּמַאֲכַל שֻׁלְחָנוֹ וּמוֹשַׁב עֲבָדָיו וּמַעֲמַד מְשָׁרְתָיו וּמַלְבּוּשֵׁיהֶם וּמַשְׁקָיו וּמַלְבּוּשֵׁיהֶם וַעֲלִיָּתוֹ אֲשֶׁר יַעֲלֶה בֵּית ה', וְלֹא־הָיָה עוֹד בָּהּ רוּחַ. - און מלכת שבא האט געזען די חכמה פון שלמה און דעם פאלאץ וואס ער האט געבויט; און דאס עסן פון זיין טיש, און די זיץ-ערטער פון זיינע קנעכט, און דאס שטיין פון זיינע באדינער און זייערע קליידער, און זיינע געטראנקען און זייערע קליידער, און זיין אויפגאנג מיט וואס ער פלעגט ארויפגיין אין בית ה', און עס איז שוין אין איר נישט געבליבן קיין אטעם.
זי האט געזען די געוואלדיקע חכמה פון שלמה, און דעם הויז וואס ער האט געבויט - וואס איז געווען אויפגעשטעלט מיט גרויס חכמה. "ומאכל שולחנו" - זאגט דער מיוחס לרש"י: ברבורים און פארשידענע מיני מעדנים וואס זענען ארויפגעקומען אויף זיין טיש אין גרויסע מאסן. "ומושב עבדיו" - אז יעדער איינער פון זיי האט געקענט זיין פלאץ ווען זיי זענען געזעסן ביים טיש און געווען כסדר רואי פני המלך, און קיין מענטש האט נישט געהאט קיין רשות צו זיצן אין דעם פלאץ פון זיין חבר זיין גאנץ לעבן; זיי האבן געהאט אויסגעשטעלטע און קבועה'דיגע ערטער. "ומעמד משרתיו" - יעדער האט אנגעהאלטן זיין מעמד און זיין דינסט און נישט געטוישט זיין תפקיד. "ומלבושיהם" - נישט די קליידער וואס זיי האבן אנגעטאן היינט האבן זיי אנגעטאן מארגן, נאר אין יעדער צייט האבן זיי געהאט צוגעפאסטע מלבושים, לויטן תפקיד און לויט דער צייט. "ומשקיו" - די גרויסע פילקייט פון זיינע משקים. "ועליתו" - די וועגן און אויפגענג דורך וועלכע ער פלעגט ארויפגיין פון זיין הויז צום בית ה'.
מלכת שבא האט געהאלטן אז איר לאנד איז דער ארט פון חכמה, און אז אלע חכמים געפינען זיך ביי איר. וואס דען, אין מזרח איז דא א גרויסע חכמה, חכמת המזרח, און דערפאר איז זי געווען זיכער אז די חכמה געפינט זיך ביי זיי. און פארוואס איז זייער חכמה געווען אזוי גרויס? זאגט דער מיוחס לרש"י: וויבאלד זיי קוקן אויף די מזלות - זיי זענען געווען באהאוונט אין די מהלכים פון הימל, אין די ענינים פון די כוכבים און מזלות. און דערויף ווערט געזאגט ביי שלמה "ותרב חכמת שלמה מכל חכמת בני קדם" - קדם דאס מיינט דער מזרח, אז זיין חכמה איז געווען גרעסער פון דער גאנצער חכמה פונעם מזרח.
דעריבער, אפילו אויב מען געפינט סיי וועלכע אלטע חכמה פון א כינעזישן זקן - איז די חכמה פון שלמה המלך געווען פיל גרעסער פון דער גאנצער חכמה פון אלע די וואס אין מזרח. און אזוי אויך "מכל חכמת מצרים", וואס אין מצרים זענען געווען גרויסע חכמים, חרטומים, אשפים און מכשפים, און זיין חכמה איז געווען גרעסער אויך פון אלע חכמי מצרים. און עס ווערט נאך געזאגט "וחכם היה בטייר" - דאס הייסט אין פייגל, ווייל פייגל ווערן אנגערופן "טייר" אין לשון ערבי, און ווי דער פסוק זאגט "ובעל הכנפים יגיד דבר". שלמה המלך האט געהאט א חכמה אין ביימער, אין טייטלבוים און אין פייגל, אזוי ווי מיר געפינען אין דער גמרא אויף רב עיליש וואס איז געווען באהאוונט אין דער שפראך פון פייגל - ער פלעגט הערן און וויסן וואס זיי רעדן און וואס זיי זענען מרמז מיט זייערע געזאנגען. אזוי איז שלמה געווען באהאוונט אין אלע חכמות, און צווישן זיי אויך אין דער דאזיקער חכמה.
וַתֹּאמֶר אֶל־הַמֶּלֶךְ: אֱמֶת הַדָּבָר אֲשֶׁר שָׁמַעְתִּי בְּאַרְצִי עַל־דְּבָרֶיךָ וְעַל־חָכְמָתֶךָ. וְלֹא־הֶאֱמַנְתִּי לְדִבְרֵיהֶם עַד אֲשֶׁר־בָּאתִי וַתִּרְאֶינָה עֵינַי, וְהִנֵּה לֹא הֻגַּד־לִי חֲצִי מַרְבִּית חָכְמָתֶךָ, יָסַפְתָּ עַל־הַשְּׁמוּעָה אֲשֶׁר שָׁמָעְתִּי. - און זי האט געזאגט צום מלך: אמת איז די זאך וואס איך האב געהערט אין מיין לאנד וועגן דיינע רייד און וועגן דיין חכמה. און איך האב נישט געגלייבט זייערע ווערטער ביז איך בין געקומען און מיינע אויגן האבן געזען, און אט איז מיר נישט דערציילט געווארן אפילו א העלפט פון דיין גרויסער חכמה, דו ביסט נאך מוסיף אויף דער שמועה וואס איך האב געהערט.
וואס מ'האט מיר דערציילט - האב איך געמיינט אז מ'האט מגזם געווען, און איך האב נישט געגלייבט זייערע ווערטער, ביז איך בין געקומען און מיינע אויגן האבן געזען. און דעמאלט זע איך אז מ'האט מיר גארנישט אלעס דערציילט: מען האט מיר אפילו נישט דערציילט א העלפט פון דער גרויסקייט פון דיין חכמה, און דערצו "יספת על השמועה" - די חכמה אין דיר איז פיל מער ווי דאס וואס מען האט מיר געזאגט. דער מלבי"ם באמערקט אז אין ספר מלכים איז דער לשון "והנה לא הוגד לי החצי, הוספת חכמה וטוב", און עס קומט דער ראב"ע און ערקלערט אז די כוונה איז: מען האט מיר נישט דערציילט א העלפט פון דער חכמה און דעם גוטס וואס דו האסט צוגעלייגט איבער דער שמועה.
אַשְׁרֵי אֲנָשֶׁיךָ וְאַשְׁרֵי עֲבָדֶיךָ אֵלֶּה הָעֹמְדִים לְפָנֶיךָ תָּמִיד וְשֹׁמְעִים אֶת־חָכְמָתֶךָ. - וואויל איז פאר דיינע מענטשן און וואויל איז פאר דיינע קנעכט די דאזיקע, וואס שטייען פאר דיר תמיד און הערן אויס דיין חכמה.
ווער עס געפינט זיך נאנט צו א חכם - וואויל איז אים, ווייל ער הערט שטענדיג פון אים ווערטער פון חכמה און ער קען זיך שטענדיג מבשם זיין פון זיין חכמה. וואויל איז פאר די וואס הערן תמיד די ווערטער פון דיין חכמה.
יְהִי ה' אֱלֹהֶיךָ בָּרוּךְ אֲשֶׁר חָפֵץ בְּךָ לְתִתְּךָ עַל־כִּסְאוֹ לְמֶלֶךְ לַה' אֱלֹהֶיךָ, בְּאַהֲבַת אֱלֹהֶיךָ אֶת־יִשְׂרָאֵל לְהַעֲמִידוֹ לְעוֹלָם, וַיִּתֶּנְךָ עֲלֵיהֶם לְמֶלֶךְ לַעֲשׂוֹת מִשְׁפָּט וּצְדָקָה. - זאל דער אויבערשטער דיין גאט זיין געבענטשט, וואס האט געוואלט אין דיר, דיר צו זעצן אויף זיין שטול פאר א קעניג צום אויבערשטן דיין גאט; צוליב דער ליבשאפט פון דיין גאט צו ישראל אים אויפצושטעלן אויף אייביג, האט ער דיך געגעבן איבער זיי פאר א קעניג צו טון משפט און צדקה.
דאס וואס דער אויבערשטער האט דיך אויפגעשטעלט איבער דעם פאלק, איז נישט קיין ספק אז דאס איז ווייל דער אויבערשטער האט ליב כלל ישראל; ווייל אויב נישט, פארוואס האט ער אויפגעשטעלט אזא חכם'דיקן מלך אויף דעם פאלק? מוז מען דאך זאגן - ווייל ער האט זיי ליב. און היות דער דאזיקער בענקל איז דער כסא ה', ווערט דער מלך אליין מיוחס כביכול צו דער מלכות שמים. און דערפאר שטייט "באהבת אלהיך את ישראל להעמידו לעולם" - צוליב זיין ליבשאפט האט ער געוואלט זיי זאלן בלייבן שטיין אויף אייביג. און אויף וואספארא אופן? דורך דעם וואס ער האט זיי געגעבן א מלך וואס טוט משפט און צדקה. "מלך במשפט יעמיד ארץ" - ווען דאס לאנד שטייט אויף משפט, עקזיסטירט דאס לאנד; אבער ווען ס'איז נישטא קיין משפט, איז דאס א תוהו ובוהו, דאס איז א מבול. דער משפט איז דער יסוד און דער באזיס פאר אלעס.
פון דא זעט מען אז אפילו ביי די אומות העולם קענען זיין פילע עבירות און דער אויבערשטער פארטיליקט זיי נישט. ווען פארטיליקט ער יא? ווען ס'איז נישטא קיין משפט. אזוי איז געווען ביים דור המבול, אזוי אין סדום, און אזוי אין נינוה: אין אלע די דאזיקע ערטער איז געווען גזל, ס'איז געווען חמס, ס'איז נישט געווען קיין משפט - און דעמאלט פארטיליקט דער אויבערשטער. דאס הייסט אז אפילו פאר פעלקער איז דעמאלט נישטא קיין קיום. אבער ווען מען באגייט אסאך עבירות, אפילו עבירות פון עריות - מצרים איז דאך געווען דער צענטער פון זימה, ערוות הארץ, "כמעשה ארץ מצרים לא תעשו" - און דאך האט דער אויבערשטער זיי נישט אינגאנצן פארטיליקט. אבער אן ארט וואו ס'איז נישטא קיין משפט, נישטא קיין יושר און נישטא קיין צדק - קען אזא ארט נישט האבן קיין קיום, ווייל אויב ס'איז נישטא קיין משפט "איש את רעהו חיים בלעו".
דערפאר איז איינע פון די שבע מצוות בני נח אויפצושטעלן שופטים. און לויט וואס זאלן זיי משפט'ן? לויט זייערע געזעצן. אבער דער עיקר איז אז עס זאל זיין א געזעץ. מ'האט שוין אמאל געזאגט: אפילו אויב דער געזעץ איז נישט אינגאנצן יושר'דיק - און מ'מיינט נישט א געזעץ ווי אין סדום - פונדעסטוועגן אין דעם מאמענט וואס עס איז פאראן א געזעץ איז דער ארט מסודר. מ'האט געברענגט אלס משל איראק: קוקט וואס איז געווען אין איראק אין דער צייט פון סאדאם און וואס איז דער מצב היינט. און אזוי אויך סיריע: וואס איז געווען אין דער צייט פון אסאד דעם פאטער און וואס איז היינט. מען קען זאגן אז דאס איז געווען א מלכות הרשעה, פארדארבן, און אז ס'איז דארט געווען מאסן רציחות - ריכטיג, אבער דער פלאץ איז געווען מסודר, עס איז געווען א מלוכה. און היינט - כנופיות און פאלאנגען; יעדן טאג רייסן זיך אויף אויטא-באמבעס, יעדן טאג הרג'עט מען, צעריסענע גרופעס, יעדער איינער הרג'עט זיין חבר. נישט אז אונזער אויג איז ענג, אבער מען פארשטייט אויף יעדן פאל אז כדי אויפצוהאלטן אן ארט דארף עס זיין געבויט אויף משפט, אפילו אויב דער משפט איז נישט אינגאנצן גלייך. "אלמלא מוראה של מלכות" - ווי חז"ל זאגן, איש את רעהו חיים בלעו. און דערפאר, אז דער אויבערשטער וויל "להעמידו לעולם", אויפצושטעלן כלל ישראל אויף אייביג - וויאזוי קען דאס זיין? נאר ווען ער שטעלט איבער זיי א מלך וואס טוט משפט און צדקה. ווען עס איז פאראן משפט און צדקה - איז פאראן א קיום פאר דער וועלט.
וַתִּתֵּן לַמֶּלֶךְ מֵאָה וְעֶשְׂרִים כִּכַּר זָהָב וּבְשָׂמִים לָרֹב מְאֹד וְאֶבֶן יְקָרָה, וְלֹא הָיָה כַּבֹּשֶׂם הַהוּא אֲשֶׁר־נָתְנָה מַלְכַּת־שְׁבָא לַמֶּלֶךְ שְׁלֹמֹה. - און זי האט געגעבן צום מלך הונדערט און צוואנציג כיכר גאלד, און בשמים גאר אסאך, און טייערע שטיינער; און עס איז קיינמאל נישט געווען אזוי ווי יענער בושם וואס מלכת שבא האט געגעבן פאר שלמה המלך.
זי האט אים געגעבן הונדערט און צוואנציג כיכר גאלד, און אויך אסאך מיני בשמים, וואס אין יענע צייטן זענען זיי גערעכנט געווארן פאר א זעלטענע און גאר טייערע זאך. די בשמים פלעגן פארקויפט ווערן פאר גאר הויכע פרייזן; דער אפרסמון איז פאררעכנט געווארן אלס א גאר טייערע שמן - און דאס איז נישט אונזער אפרסמון, נאר א באזונדערער סארט בושם. היינטיגע צייטן האבן מיני בשמים כמעט נישט קיין האנדלס-ווערט, אויסער בשמים פאר פארפומעריע, און זיי האבן נישט דעם זעלבן ווערט וואס זיי האבן געהאט אין יענע צייטן. "ולא היה כבושם ההוא" - אז עס איז נישט געווען אזא ריבוי פון בשמים ווי יענער בושם וואס זי האט געגעבן, און ס'איז אויך נישט געווען אזא ריבוי פון מינים: סיי אין כמות און סיי אין מינים אזעלכע איז ביז דעמאלט נישט געווען.
וְגַם־עַבְדֵי חוּרָם וְעַבְדֵי שְׁלֹמֹה אֲשֶׁר־הֵבִיאוּ זָהָב מֵאוֹפִיר, הֵבִיאוּ עֲצֵי אַלְגּוּמִּים וְאֶבֶן יְקָרָה. - און אויך די קנעכט פון חורם און די קנעכט פון שלמה וואס האבן געברענגט גאלד פון אופיר, האבן געברענגט עצי אלגומים און טייערע שטיינער.
די קנעכט פון חורם און די קנעכט פון שלמה וואס האבן געברענגט גאלד פון אופיר, האבן אויך געברענגט עצי אלגומים. אויף איין פלאץ שטייט "אלמוגים" און אויף אן אנדער פלאץ "אלגומים", און וואס איז דאס ריכטיגע? זאגט דער מיוחס לרש"י: זייער נאמען איז "אלגומים", און זיי ווערן אנגערופן "אלמוגים" צוליב דעם וואס עס פלעגט זיך צוגיין און זיך איינבייגן פון גרויס ווייכקייט, אזוי ווי כוסות וואס בייגן זיך פון זייער וויכטיגקייט. עס זענען דא וואס ווילן זאגן אז דאס זענען די אלמוגים וואס געפינען זיך אין ים, ולכאורה איז דא א פלאץ דאס צו פארבינדן, ווייל דער פסוק רעדט דאך פון די שיפן וואס האבן געברענגט גאלד פון אופיר, און וויבאלד ס'איז געברענגט געווארן מיט שיפן, איז מעגליך אז אויך די אלמוגים זענען געברענגט געווארן מיט זיי. און די גמרא ברענגט ווי אזוי מען פלעגט ארויסנעמען די אלמוגים פון ים: מען פלעגט אנפילן א שיף מיט שטיינער, די שיף פלעגט זינקען, מען האט געבונדן שטריק צו די עצי אלמוגים אויפן גרונט פונעם ים, און דערנאך פלעגט מען אנהייבן ארויסווארפן די שטיינער - די שיף פלעגט זיך אויפהייבן, און צוזאמען מיט איר האבן זיך אויפגעהויבן די זעלבע עצי אלמוגים. אבער בפשטות, לויט ווי עס קוקט אויס פון די מפרשים, רעדט מען פון א מין משובח'דיגע און באזונדערע ביימער.
וַיַּעַשׂ הַמֶּלֶךְ אֶת־עֲצֵי הָאַלְגּוּמִּים מְסִלּוֹת לְבֵית־ה' וּלְבֵית הַמֶּלֶךְ, וְכִנֹּרוֹת וּנְבָלִים לַשָּׁרִים, וְלֹא־נִרְאוּ כָהֵם לְפָנִים בְּאֶרֶץ יְהוּדָה. - און דער מלך האט געמאכט פון די עצי אלגומים טרעפ פאר בית ה' און פארן קעניגס הויז, און פידלען און הארפן פאר די זינגער, און אזעלכע זענען פריער קיינמאל נישט געזען געווארן אין ארץ יהודה.
"מסילות לבית ה'" - טרעפ. אין ספר מלכים שטייט "מסעד", וואס מען פלעגט מאכן פאר די וואס גייען ארויף אין א וועג פון מעלות און מדרגות. טייל זאגן אז "מסעד" און "מסילה" זענען איין ענין: דער מסעד איז געווענליך די זאך וואס מען האלט זיך אן בשעת'ן ארויפגיין, און טייל זאגן אז ס'איז נישטא קיין חילוק צווישן זיי, און די כוונה איז אויפן ארט וואו מען טריט און גייט ארויף. דער רד"ק ערקלערט "מסעד לבית ה'" - אז דאס זענען געווען שטיצן פאר די דעכער, דאס הייסט ער האט פון זיי געמאכט עמודים וואס האבן געשטיצט די דעכער און די דעכער זענען געשטאנען אויף זיי. און דאס איז נישט די מעזיבה, ווייל די מעזיבה איז דער אויבערשטער טייל: מען פלעגט מאכן א דאך פון האלץ, און כדי צו פארזיכערן אז ס'זאל זיין פארחתמ'עט פלעגט מען לייגן א מעזיבה, א מין ליים וואס פארשליסט און קריצט צו אז עס זאל נישט אריינקומען קיין וואסער. און דא רעדט מען פון שטיצן, פון עמודים וואס האבן געהאלטן די דעכער. און אויך דער מלבי"ם ערקלערט אז "מסעד" איז א זאך וואס זאל אים שטיצן אויף זיין וועג אויף די מסילות, א מין גאלאנדער וואס מען שטיצט זיך דערין ביים ארויפגיין אויף די מסילות.
"וכינורות ונבלים לשרים" - פון וועלכע שרים רעדט מען? איין ביאור: די בני לוי וואס פלעגן זינגען מיט כלי שיר, און פאר זיי האט ער געמאכט כינורות פון די באזונדערע עצי אלגומים. און לעומת זה ברענגט דער מיוחס לרש"י בשם רבי אליעזר, אז די כוונה איז אויף די שרים וואס זינגען אונטערצוהאלטן פארן מלך - דאס הייסט צום תענוג פונעם מלך. ער האט געהאט א תזמורת; אלע מלכים האבן געהאט א פריוואטע תזמורת וואס האט געשפילט פאר זיי. און אויף דעם שטייט "ויהי שירו חמישה ואלף", אז עס רעדט זיך פון שירות של חול וואס ער האט געמאכט צו זינגען, פאר תענוג.
ביים משתה וואס אחשוורוש האט געמאכט - דארט זענען נישט געווען קיין כלי נגינה, און פילע פון די מפרשים שטעלן זיך דערויף: אלעס איז דארט געווען, און בלויז כלי נגינה האט ער ארויסגענומען. עס זענען געזאגט געווארן דערויף פילע ביאורים, און ווער עס וויל קען הערן אין די שיעורים אויף מגילת אסתר. איין ביאור קען מען זאגן, און כמדומני אז ס'איז פון די ווערטער פונעם חיד"א: עס איז נישט געווען קיין תזמורת, ווייל ביי א תזמורת האט יעדער איינער זיין טעם, זיין סגנון און זיינע ניגונים. וואס זאל ער ברענגען? פערסישע ניגונים? עס זענען דא וואס האבן בעסער ליב מדי'שע ניגונים. יעדע ניגון וואס ער וועט ברענגען - קען זיין אז פאר איינעם וועט עס געפעלן און פאר א צווייטן נישט. און די כוונה פונעם מלך ביים משתה איז דאך געווען "לעשות כרצון איש ואיש". ביי מאכלים און משקאות קען מען געבן פאר יעדן איינעם ווי געהעריג פאר אים, אבער א תזמורת שפילט פאר אלעמען צוזאמען: עס איז דא איינער וואס די מוזיק באלעסטיגט אים, און אן אנדערער האט תענוג דערפון. דערפאר האט ער נישט געוואלט א זאך וואס פאר איינעם וועט עס זיין א ליידן און פאר א צווייטן נישט. עס זענען דא דערויף נאך טעמים, און מען וועט זיך באגנוגענען מיט דעם.
וְהַמֶּלֶךְ שְׁלֹמֹה נָתַן לְמַלְכַּת־שְׁבָא אֶת־כָּל־חֶפְצָהּ אֲשֶׁר שָׁאָלָה מִלְּבַד אֲשֶׁר־הֵבִיאָה אֶל־הַמֶּלֶךְ, וַתַּהֲפֹךְ וַתֵּלֶךְ לְאַרְצָהּ הִיא וַעֲבָדֶיהָ. - און דער מלך שלמה האט געגעבן פאר מלכת שבא איר גאנצן באגער וואס זי האט פארלאנגט, אויסער דאס וואס זי האט געברענגט צום מלך; און זי האט זיך אומגעקערט און איז געגאנגען צו איר לאנד, זי און אירע קנעכט.
גיט אכט אז עס איז דא דא א שוועריקייט אינעם פסוק: ער האט איר געגעבן איר גאנצן באגער וואס זי האט פארלאנגט "מלבד אשר הביאה אל המלך" (אויסער דאס וואס זי האט געברענגט צום מלך). ווער דרוקט זיך דען אזוי אויס? מען קען זאגן אז ער האט איר געגעבן אלץ וואס זי האט פארלאנגט אויסער דעם וואס ער האט איר פריער געגעבן, חוץ דעם וואס ער האט איר געשענקט מער פון דעם - אבער צו זאגן אז ער האט איר געגעבן אלץ וואס זי האט פארלאנגט חוץ דעם וואס זי האט אים געברענגט? דאס איז לכאורה א נישט ריכטיגער אויסדרוק, און מען פירט זיך נישט אזוי אויסצודרוקן. דער רד"ק באמערקט אז אין ספר מלכים שטייט "מלבד אשר נתן לה כיד המלך שלמה", און דאס שטימט גוט פארשטענדליך: חוץ פון דעם וואס ער האט איר געגעבן כיד המלך, האט ער איר אויך געגעבן איר גאנצן באגער.
דעריבער ערקלערט דער רד"ק דא: "מלבד אשר הביאה אל המלך" - חוץ פון דעם וואס ער האט איר געגעבן פון זיך אליין אלס אויסטויש קעגן דעם וואס זי האט אים געברענגט. עס איז פאראן אין דער גמרא א מושג פון א חשש פון "גומלין", אז ווען איינער גיט דיר א זאך דארפסטו אים צוריקגעבן; און אזוי איז אויך די הלכה ביי משלוח מנות, און אויך ביי סבלונות און מתנות וואס מען גיט צו א חתונה. ווען איינער גיט דיר עפעס, דארפסטו אים געבן דערקעגן, ווייל אזוי איז דער שטייגער. אויב אזוי, חוץ פון דעם וואס זי האט אים געגעבן און ער האט איר געדארפט צוריקגעבן דערקעגן ווי עס פירט זיך - אויסער דעם האט ער איר אויך געגעבן פון זיך אליין איר גאנצן באגער וואס זי האט געבעטן, זאכן פיל מער פון דעם וואס ער איז געווען מחויב איר צוריקצוגעבן.
און דער רד"ק לייגט נאך צו, אז ער האט איר געגעבן כיד המלך פון די זאכן וואס געפינען זיך אין ארץ ישראל און געפינען זיך נישט אין איר לאנד, ווייל די דאזיגע זאכן זענען זעלטן ביי איר. און מען קען אויך טייטשן אז "כל חפצה אשר שאלה" באדייט וואס זי האט געפרעגט פון רעטענישן און חכמות: זי האט אים דאך געפרעגט דברי חכמה און רעטענישן, און אויף אלץ האט ער איר געגעבן אן ענטפער. און אזוי ווי דער רד"ק ערקלערט, אזוי לייגט אויך דער מלבי"ם אויס דעם ענין פון "מלבד אשר הביאה אל המלך".
און חז"ל דרש'ענען אויף "כל חפצה אשר שאלה" - אז זי איז נתעבר געווארן פון אים. און עס זענען דא וואס ברענגען א ראיה דערצו ביזן היינטיגן טאג: אז אין כוש און אין חבש זענען די נעמען "שלמה" און "דוד" זייער געוויינליכע נעמען - "מבצע שלמה", די עטיאפיער. דאס הייסט, אין כוש איז זייער איינגעפירט דער נאמען שלמה, ווייל לכאורה איז דארט געווען א מלך וואס איז געווען אן אייניקל פון שלמה, ווי עס ווערט געזאגט בנוגע מלכת שבא "את כל אשר שאלה", און דערפאר רופן זיי נאך אלץ מיט די דאזיגע נעמען.
קאפיטל ט' הויבט זיך אן מיט דער וויזיט פון מלכת שבא, וואס איז געקומען אויספרובירן שלמה'ן מיט רעטענישן און האט אויסגעפונען אז מען האט איר אפילו נישט דערציילט א העלפט פון זיין גרויסער חכמה - א חכמה וואס איז גרעסער פון דער חכמה פון בני קדם, פון דער חכמה פון מצרים און פון אלע חכמות. פון איר ברכה לערנען מיר צוויי יסודות: וואויל איז פאר די וואס שטייען שטענדיג פאר א חכם און הערן זיין חכמה, און אז דער קיום פון א פאלק - און אפילו פון די אומות העולם - ווענדט זיך אין א מלך וואס פירט משפט און צדקה, ווייל אן משפט איז נישטא קיין קיום פאר דער וועלט. פון דארט גייט דער פסוק איבער צו דער שילדערונג פון שלמה'ס רייכטום: דאס גאלד, די טייערע בשמים, די אלגומים-האלץ פון וועלכע ער האט געמאכט טרעפ פאר בית ה' און פידלען און הארפן פאר די זינגער, און די מתנות וואס ער האט צוריקגעגעבן פאר מלכת שבא כיד המלך - אלעס כדי צו ווייזן אז שלמה איז געווען גרעסער פון אלע מלכי הארץ סיי אין עשירות און סיי אין חכמה.