הקדמה: חנוכת הבית - דאס פייער, דער וואלקן און די שמחה
קאפיטל ז' אין דברי הימים ב' איז דער דירעקטער המשך פון שלמה המלך'ס תפילה. שלמה האט געענדיגט מאריך זיין אין זיין תפילה און בעטן אויף אלע אומשטענדן וואס קענען זיך נאר מאכן, אז ווער עס וועט נאר קומען מתפלל זיין אין דעם הויז זאל זיין תפילה אנגענומען ווערן - און יעצט קומט דער ענטפער מן השמים: א פייער קומט אראפ און פארצערט די קרבנות, כבוד ה' פילט אן דאס הויז, און דאס גאנצע פאלק בייגט זיך און בוקט זיך. דער קאפיטל גייט ווייטער מיט די זיבן טעג פון חנוכת המזבח און די זיבן טעג פונעם יום טוב, מיטן באגלייטן און אהיימשיקן דאס פאלק, און צום סוף מיט דער התגלות פון השי"ת צו שלמה ביינאכט - אן אויספירליכער ענטפער אויף יעדער איינציגער בקשה וואס ער האט געבעטן, צוזאמען מיט א שטרענגער ווארענונג אויפן צוקונפט.
דאס אראפקומען פונעם פייער - און פארוואס ווערט עס נישט דערמאנט אין ספר מלכים
וּכְכַלּוֹת שְׁלֹמֹה לְהִתְפַּלֵּל וְהָאֵשׁ יָרְדָה מֵהַשָּׁמַיִם וַתֹּאכַל הָעֹלָה וְהַזְּבָחִים וּכְבוֹד ה' מָלֵא אֶת־הַבָּיִת׃ - און ווען שלמה האט געענדיגט מתפלל זיין, איז א פייער אראפגעקומען פון הימל און האט פארצערט די עולה און די זבחים, און דער כבוד פון השי"ת האט אנגעפילט דאס הויז.
מיטן ענדיגן די תפילה איז דאס פייער אראפגעקומען און פארצערט די עולה און די זבחים, און דאס איז געווען דער אפענער צייכן אז שלמה'ס תפילה איז נתקבל געווארן. "וּכְבוֹד ה' מָלֵא אֶת־הַבָּיִת" - דאס איז דער רויך און דער וואלקן וואס מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן קאפיטל.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויף דעם וואס אין ספר מלכים ווערט בכלל נישט דערמאנט די מעשה פון ירידת האש. חז"ל זאגן, און אזוי שטייט אויך אין סדר עולם און אין ספרא ויקרא, אז דאס פייער וואס איז אראפגעקומען אין די טעג פון משה רבינו האט זיך נישט אפגעטאן פונעם מזבח הנחושת ביז זיי זענען געקומען קיין בית עולמים. קומט אויס אז דאס פייער איז שוין געווען ביי זיי פאראן פונעם מזבח פון משה, און האט זיך נישט אפגעטאן ביז זיי זענען אנגעקומען קיין ירושלים. אויב אזוי, איז דאס נישט ממש א ניי פייער פונעם הימל, נאר א פייער וואס האט אריבערגעשפרונגען פונעם מזבח פון משה צום מזבח וואס שלמה האט אויפגעשטעלט אינעם בית המקדש - און דערפאר דערמאנט דאס ירמיהו הנביא אין ספר מלכים נישט. אבער עזרא דא אין דברי הימים דערמאנט עס יא, ווייל דער אריבערגאנג פונעם פייער פון יענעם מזבח צום מזבח פון שלמה איז אליין אן אות מן השמים.
נאר דער מלבי"ם וואונדערט זיך אויף דער שיטה פון רבי יוסי אין מסכת זבחים. ווייטער אין קאפיטל ווערט געזאגט אז שלמה "קידש את תוך החצר", און מען קריגט זיך אין דעם פשט: טייל זאגן אז ער האט געהייליגט דעם הויף אליין מקריב צו זיין דערויף קרבנות (ווייל די קרבנות זענען געווען זייער פיל און מען האט נישט געהאט קיין ברירה), און רבי יוסי זאגט אז ער האט געבויט נאך א מזבח, צוגעלייגט צום מזבח הנחושת. און אויב עס איז לכתחילה דארט געשטאנען דער מזבח פון משה, וויאזוי זאגט רבי יוסי אין סדר עולם אז דאס פייער האט זיך נישט אפגעריקט פונעם מזבח הנחושת? לויט זיינע ווערטער האט זיך דאס פייער דאך בהכרח געמוזט אריבערציען צום נייעם מזבח וואס שלמה האט געמאכט.
פארענטפערט דער מלבי"ם, אז די פסוקים דא זענען נישט געשריבן לויטן סדר. דאס וואס שטייט אין פסוק ז' אז ער האט געהייליגט דעם אינעווייניגסטן טייל פונעם הויף - וואס לויט דער שיטה פון רבי יוסי מיינט דאס אז ער האט געבויט א מזבח - איז נאך געווען פאר'ן אראפקומען פונעם פייער. ווייל אויב מען וואלט געזאגט אז קודם איז דאס פייער אראפגעקומען און ערשט דערנאך האט ער געבויט דעם מזבח, וואוהין איז דאס פייער אינצווישן אריבער? צי איז עס דען נאכגעגאנגען נאך אים? נאר על כרחך איז דער מזבח געבויט געווארן פריער, און דעמאלט איז דאס פייער אריבער פונעם מזבח פון משה צום מזבח וואס שלמה האט געבויט. מער פון דעם לייגט צו דער מלבי"ם, אז ער האט שוין געשריבן אין זיין פירוש אויף ספר מלכים אז דער פשטות פון די פסוקים דא אין דברי הימים, אז דער מזבח הנחושת איז דער וואס שלמה האט געמאכט, שטומט ווי די שיטה פון רבי יהודה אין זבחים - אז "קידש את תוך החצר" איז כפשוטו, אז ער האט געהייליגט דעם הויף אליין מקריב צו זיין דערויף.
וְלֹא יָכְלוּ הַכֹּהֲנִים לָבוֹא אֶל־בֵּית ה' כִּי־מָלֵא כְבוֹד־ה' אֶת־בֵּית ה'׃ - און די כהנים האבן נישט געקענט אריינגיין אינעם בית ה', ווייל דער כבוד פון השי"ת האט אנגעפילט דאס הויז פון השי"ת.
די כהנים האבן נישט געקענט אריינגיין אינעווייניג, צוליב דעם וואלקן וואס מיר האבן שוין געזען אינעם פריערדיגן קאפיטל, וואס האט אנגעפילט דאס הויז און זיי צוריקגעהאלטן פון אריינגיין.
כריעה אויפן פלאסטער - און פארוואס איז עס געווען מותר
וְכֹל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל רֹאִים בְּרֶדֶת הָאֵשׁ וּכְבוֹד ה' עַל־הַבָּיִת וַיִּכְרְעוּ אַפַּיִם אַרְצָה עַל־הָרִצְפָה וַיִּשְׁתַּחֲווּ וְהֹדוֹת לַה' כִּי טוֹב כִּי לְעוֹלָם חַסְדּוֹ׃ - און אלע בני ישראל האבן געזען ווי דאס פייער קומט אראפ און דער כבוד פון השי"ת איז אויפן הויז, און זיי האבן זיך געבויגן מיט די פנימ'ער צו דער ערד אויפן פלאסטער, און האבן זיך געבוקט און געלויבט השי"ת: ווייל ער איז גוט, ווייל אויף אייביג איז זיין חסד.
כלל ישראל זעט ווי די פייער קומט אַראָפּ און דעם כבוד ה' - דאָס וואָלקן וואָס שוועבט איבער דעם הויז - און זיי בייגן זיך מיט די פּנים צו דער ערד. און דאָ איז פאַראַן אַ כפילות: "אַפַּיִם אַרְצָה" באַטייט דאָך שוין צו דער ערד, וואָס לייגט צו "עַל־הָרִצְפָה"?
דער רד"ק ערקלערט אַז די רצפה איז דער באָדן פונעם בית המקדש, און זי הייסט רצפה ווייל זי איז געווען באַפלאַסטערט מיט מירמלשטיינער. און דער פּסוק באַטאָנט דאָס ווייל שלמה המלך אַליין האָט זיך נישט געבויגן אויף דער רצפה נאָר אויפן כיור - דער ים של שלמה, אַ הויכער אָרט אויף וועלכן ער איז געשטאַנען כדי יעדער זאָל אים זען. דערפֿאַר באַצייכנט דער פּסוק אַז דאָס פֿאָלק האָט זיך געבויגן אויף דער רצפה, אַנדערש ווי שלמה וואָס האָט זיך געבויגן אויפן כיור.
דער מלבי"ם ערקלערט אַנדערש: ס'איז דאָך פאַרווערט זיך צו בוקן אויף אַ שטיינערנעם באָדן אויסער בלויז אין בית המקדש, ווי עס שטייט "וְאֶבֶן מַשְׂכִּית לֹא תִתְּנוּ בְּאַרְצְכֶם". דאָ קומט דער פּסוק זאָגן אַז עס איז זיי מותר געווען זיך צו בוקן ממש אויף דער רצפה, ווייל דאָס איז דאָס מקום אשר בחר ה'. ביז אַהער האָט מען נאָך נישט געוואוסט צי די שכינה וועט דאָ רוען, און דערפֿאַר איז אויך געווען פאַרווערט זיך צו בוקן, ווי אין יעדן אָרט וואָס עס איז פאַרווערט זיך צו בוקן אויף אבן משכית. אָבער אַזוי ווי זיי האָבן איצט געזען די פייער אַראָפּקומען פונעם הימל און געזען דעם כבוד ה' רוען דאָ - האָבן זיי פֿאַרשטאַנען אַז דאָס איז אַן אָרט וווּ מען מעג זיך בוקן, און זיי האָבן זיך געבוקט אַפּיים אַרצה אויף דער רצפה.
די פילע קרבנות און די חנוכת הבית
וְהַמֶּלֶךְ וְכׇל־הָעָם זֹבְחִים זֶבַח לִפְנֵי ה'׃ - און דער מלך און דאָס גאַנצע פֿאָלק האָבן געבראַכט קרבנות פֿאַר גאָט.
וַיִּזְבַּח הַמֶּלֶךְ שְׁלֹמֹה אֶת־זֶבַח הַבָּקָר עֶשְׂרִים וּשְׁנַיִם אֶלֶף וְצֹאן מֵאָה וְעֶשְׂרִים אָלֶף וַיַּחְנְכוּ אֶת־בֵּית הָאֱלֹהִים הַמֶּלֶךְ וְכׇל־הָעָם׃ - און שלמה המלך האָט געשאָכטן אַ קרבן פֿון רינדער צוויי און צוואַנציק טויזנט, און שאָף הונדערט און צוואַנציק טויזנט, און דער מלך און דאָס גאַנצע פֿאָלק האָבן באַנייט דאָס הויז פֿון גאָט.
דער מלבי"ם זאָגט אַז פּסוקים ד' און ה' זענען אַן איבערשרייבונג פֿון ספר מלכים, בעת פּסוק ו' - אַז אַלע שטייען אויף זייערע משמרות - איז אַ הוספה פֿון עזרא. און פֿון די ריזיקע מאָסן, צוויי און צוואַנציק טויזנט רינדער און הונדערט און צוואַנציק טויזנט שאָף, פֿאַרשטייט מען פאַרוואָס ס'איז געווען אַ נויט צו הייליקן אויך די רצפה: ס'איז פּשוט נישט געווען קיין פּלאַץ מַקריב צו זיין דאָס אַלץ אויפן מזבח.
"וַיַּחְנְכוּ" - דער מצודת ציון טייטשט: דער אָנהייב פֿון אַ זאַך כדי זי זאָל בלייבן שטיין פֿון דאַן און ווייטער ווערט אָנגערופן חינוך אין לשון המקרא. דאָס איז די הגדרה פֿון "לחנוך": דער ערשטער באַנוץ, אַז פֿון דאַן און ווייטער זאָל די זאַך פֿונקציאָנירן אויף דעם אופֿן. אַזוי האָט מען מחנך געווען די כּלים, אַזוי האָט מען מחנך געווען דעם משכן, און אַזוי האָט מען דאָ באַנייט דעם בית המקדש - דער ערשטער באַנוץ וואָס מאַכט אים פּאַסיק צו שטיין אין דעם פֿון דאַן און ווייטער.
וְהַכֹּהֲנִים עַל־מִשְׁמְרוֹתָם עֹמְדִים וְהַלְוִיִּם בִּכְלֵי־שִׁיר ה' אֲשֶׁר עָשָׂה דָּוִיד הַמֶּלֶךְ לְהֹדוֹת לַה' כִּי־לְעוֹלָם חַסְדּוֹ בְּהַלֵּל דָּוִיד בְּיָדָם וְהַכֹּהֲנִים מַחְצְרִים נֶגְדָּם וְכׇל־יִשְׂרָאֵל עֹמְדִים׃ - און די כוהנים זענען געשטאַנען אויף זייערע משמרות, און די לווייִם מיט די כלי שיר פֿון ה' וואָס דוד המלך האָט געמאַכט צו דאַנקען ה' ווייל אייביק איז זיין חסד, ווען זיי האָבן געלויבט מיט דוד'ס תהילות אין זייערע הענט, און די כוהנים האָבן געבלאָזן מיט די חצוצרות קעגנאיבער זיי, און גאַנץ ישראל איז געשטאַנען.
"עַל־מִשְׁמְרוֹתָם" - דוד המלך האָט איינגעטיילט די כוהנים אין פיר און צוואַנציק משמרות, און יעדע משמרה דינט אין איר רייע; און פונקט אַזוי זענען די לווייִם איינגעטיילט געוואָרן אין פיר און צוואַנציק משמרות, און זיי זענען אויך געשטאַנען אויף זייערע משמרות. און דאָס אַלץ כדי צו דאַנקען גאָט מיט געזאַנג, מיט כלי שיר, און צו זאָגן "הודו לה' כי טוב כי לעולם חסדו".
"בְּהַלֵּל דָּוִיד בְּיָדָם" - די כלי שיר מיט וועלכע מען פלעגט זאָגן דעם הלל און די דאַנקוואָרטן פֿון דוד זענען געווען אין די הענט פֿון די לווייִם, און מיט זיי האָבן זיי געלויבט. "הלל דוד" מיינט די שירות ותשבחות וואָס דוד המלך האָט מייסד געווען, דאָס זענען די קאַפּיטלעך אין ספר תהילים. און דער רד"ק ברענגט נאָך אַ ביאור: די כלי שיר וואָס דוד האָט געמאַכט צו לויבן מיט זיי - די ווערן אָנגערופן "הלל דוד". "וְהַכֹּהֲנִים מַחְצְרִים נֶגְדָּם" - דער תפקיד פֿון די כוהנים איז געווען צו בלאָזן מיט די חצוצרות, ווי עס שטייט "וּבְנֵי אַהֲרֹן הַכֹּהֲנִים יִתְקְעוּ", און דאָס איז געווען אַ חלק פֿון זייער עבודה.
"ויקדש שלמה את תוך החצר" - די מחלוקת צווישן רבי יהודה און רבי יוסי
וַיְקַדֵּשׁ שְׁלֹמֹה אֶת־תּוֹךְ הֶחָצֵר אֲשֶׁר לִפְנֵי בֵית־ה' כִּי־עָשָׂה שָׁם הָעֹלוֹת וְאֵת חֶלְבֵי הַשְּׁלָמִים כִּי־מִזְבַּח הַנְּחֹשֶׁת אֲשֶׁר עָשָׂה שְׁלֹמֹה לֹא יָכוֹל לְהָכִיל אֶת־הָעֹלָה וְאֶת־הַמִּנְחָה וְאֶת־הַחֲלָבִים׃ - און שלמה האט געהייליגט דאס אינווייניגסטע פונעם הויף וואס איז פאר'ן הויז פון ה', ווייל ער האט דארט געברענגט די עולות און די פעטנס פון די שלמים, ווייל דער קופערנער מזבח וואס שלמה האט געמאכט האט נישט געקענט פארנעמען די עולה און די מנחה און די פעטנס.
דער מיוחס לרש"י ברענגט די מחלוקת: רבי יהודה זאגט אז ער האט געהייליגט דעם פלאסטער פון דער עזרה מיט דער קדושה פון א מזבח, כדי צו מקטיר זיין אויפ'ן פלאסטער אליין, וויבאלד דער קופערנער מזבח איז געווען צו קליין צו פארנעמען - מיר האבן דא געזען א שיעור פון ארום הונדערט און פערציג טויזנט קרבנות, און עס איז בלית ברירה געווען נויטיג צו הייליגן אויך דעם פלאסטער פון דער עזרה צו מקטיר זיין דערויף.
האט אים רבי יוסי געזאגט: שטייט דאך שוין "אלף עולות יעלה שלמה על המזבח" וואס משה האט געמאכט, און ווען מען קומט צו מאכן דעם חשבון פון די אמות און דער צאל עולות, וועט מען זען אז דער מזבח פון שלמה איז פיל גרעסער פון דעם פון משה. דער מקום המערכה פונעם מזבח פון משה איז געווען איין אמה אויף איין אמה, און דער מקום המערכה פון שלמה איז געווען פיר און צוואנציג אויף פיר און צוואנציג - דאס איז מיט 576 מאל גרעסער ווי פון משה. און אויב אויף איין אמה האט ער געקענט מקריב זיין טויזנט עולות, זיכער אז אזא מזבח קען פארנעמען פיל מאל מער. און פארשטענדליך אז דאס אלעס איז געזאגט געווארן אויך אויף אן אופן פון למעלה מן הטבע, ווייל אויף איין אמה אויף איין אמה איז אויף א נאטירלעכן אופן אוממעגליך צו מקריב זיין טויזנט קרבנות. אויב אזוי, וואס מיינט "קידש את תוך החצר"? אז ער האט דארט קובע געווען א מזבח פון שטיינער, צוגעשמידט צום פלאסטער.
און דער רד"ק ברענגט א דריטן ביאור: עס זענען דא וואס זאגן אז ער האט דארט געבויט א מזבח פאר א הוראת שעה - נישט א הייליגונג פונעם הויף אליין צום מקריב זיין, און נישט קיין קבועים'דיגן מזבח אבנים, נאר א צייטווייליגן מזבח.
די זיבן טעג פון דער חנוכה און די זיבן טעג פונעם יום טוב - און דאס עסן אין יום הכיפורים
וַיַּעַשׂ שְׁלֹמֹה אֶת־הֶחָג בָּעֵת הַהִיא שִׁבְעַת יָמִים וְכׇל־יִשְׂרָאֵל עִמּוֹ קָהָל גָּדוֹל מְאֹד מִלְּבוֹא חֲמָת עַד־נַחַל מִצְרָיִם׃ - און שלמה האט געפראוועט דעם יום טוב אין יענער צייט זיבן טעג, און גאנץ ישראל מיט אים, א גאר גרויסער עולם, פון לבוא חמת ביז'ן טייך פון מצרים.
וַיַּעֲשׂוּ בַּיּוֹם הַשְּׁמִינִי עֲצָרֶת כִּי חֲנֻכַּת הַמִּזְבֵּחַ עָשׂוּ שִׁבְעַת יָמִים וְהֶחָג שִׁבְעַת יָמִים׃ - און זיי האבן געמאכט אויפ'ן אכטן טאג אן עצרת, ווייל די חנוכת המזבח האבן זיי געפראוועט זיבן טעג, און דעם יום טוב זיבן טעג.
אין ספר מלכים שטייט "שבעת ימים ושבעת ימים", און עזרא קומט דא און צעטיילט עס: די ערשטע זיבן טעג זענען נישט געווען א יום טוב נאר בלויז חנוכת המזבח, און דערפאר זענען זיי געווען מותר אין מלאכת חול - נישט ווי א יום טוב. לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם, מצד די פסוקים וואלט מען געקענט זאגן אז זיי האבן טאקע געפאסט אין יום הכיפורים, ווייל יענער טאג איז נישט געווען קיין יום טוב נאר א טאג פון חנוכת המזבח. נאר עס איז אונז מקובל פון חז"ל אז זיי האבן געגעסן אין יום הכיפורים, און עס איז ארויסגעגאנגען א בת קול און זיי געזאגט אז עס איז זיי מוחל. און דאס אליין לערנט מען ארויס פון דעם וואס ספר מלכים רופט דאס "חג" - און עס באדייט אז עס איז גערעכנט געווארן ווי א יום טוב, וואס מען טאר דערין נישט פאסטן.
אויך דער רד"ק ברענגט די דרשת חז"ל אז זיי האבן געגעסן אין יום הכיפורים, ווייל די זיבן טעג פאר חג הסוכות נעמען אריין יום הכיפורים, און די חנוכה איז געפראוועט געווארן מיט שמחה - און שמחה איז דורך זבחי שלמים, מיט עסן און טרינקען. איז דאך על כרחך אז זיי האבן געגעסן אין יום הכיפורים, און עס איז זיי נישט פאררעכנט געווארן פאר קיין עבירה, און א בת קול איז ארויס און האט זיי געזאגט: כולכם מזומנים לחיי העולם הבא.
דאס אוועקשיקן דאס פאלק - דער אכטער אדער דער ניינטער?
וּבְיוֹם עֶשְׂרִים וּשְׁלֹשָׁה לַחֹדֶשׁ הַשְּׁבִיעִי שִׁלַּח אֶת־הָעָם לְאׇהֳלֵיהֶם שְׂמֵחִים וְטוֹבֵי לֵב עַל־הַטּוֹבָה אֲשֶׁר עָשָׂה ה' לְדָוִיד וְלִשְׁלֹמֹה וּלְיִשְׂרָאֵל עַמּוֹ׃ - און אויפ'ן דריי און צוואנציגסטן טאג פונעם זיבעטן חודש האט ער אוועקגעשיקט דאס פאלק צו זייערע געצעלטן, פרייליך און מיט א גוט הארץ איבער דער טובה וואס ה' האט געטאן פאר דוד און פאר שלמה און פאר זיין פאלק ישראל.
כ"ג אינעם זיבעטן חודש איז דער ניינטער טאג פון חנוכת הבית, בשעת אין ספר מלכים שטייט אז אויפ'ן אכטן טאג האט ער אוועקגעשיקט דאס פאלק. דער אכטער אדער דער ניינטער? פארענטפערט דער מיוחס לרש"י: אויפ'ן אכטן טאג האט ער זיי געגעבן רשות צו גיין נאכ'ן יום טוב, און אויפמארגנס, ווען דער יום טוב איז אויסגעגאנגען, זענען אלע געגאנגען צוזאמען. קומט אויס אז דער אכטער טאג איז געווען דער טאג פונעם רשות געבן, און דאס ארויסגיין בפועל איז ערשט געווען אויפמארגנס, ווייל אינעם יום טוב אליין קענען זיי דאך נישט ארויסגיין.
אויך דער מלבי"ם פארענטפערט אויף אן ענליכן אופן, לויט חז"ל וואס האבן געזאגט אז שמיני עצרת איז טעון לינה - אז מען דארף בלייבן נעכטיגן אין ירושלים. דעריבער האט ער זיי פארשיקט כ"ב נאר פון דער ענין פון חנוכת הבית, אבער נישט צו גיין צו זייערע היימען. און דייק גוט: עס שטייט נישט דארט אז כ"ב האט ער זיי געשיקט "לאהליהם", נאר ערשט דא: "וּבְיוֹם עֶשְׂרִים וּשְׁלֹשָׁה... שִׁלַּח אֶת־הָעָם לְאׇהֳלֵיהֶם". כ"ב האט ער זיי געזאגט כביכול: מיר האבן געענדיגט די חנוכת המקדש, איר קענט שוין גיין - אבער נאכנישט צו אייערע געצעלטן, ס'איז דאך טעון לינה, איר דארפט שלאפן דא אין ירושלים, און ערשט אויף מארגן וועט איר גיין.
נאך אן הסבר ברענגט דער מיוחס לרש"י: אויפן אכטן טאג האט ער געגעבן רשות צו גיין, און ער האט פארשיקט די וואס האבן געוואוינט אינאיינעם מיטן תחום שבת - יעדער וואס האט געקענט גיין אויך אום יום טוב, איז געגאנגען צו זיין שטוב; בעת די וואס האבן געוואוינט ווייטער פונעם תחום און האבן נישט געקענט ארויסגיין, זענען געגאנגען ערשט נאך יום טוב. און נאך ברענגט ער פון בראשית רבה, אז זיי האבן גענומען רשות פון אים און האבן דארט געווארט נאך איין טאג, און האבן גענומען רשות אויף מארגן א צווייט מאל, און צוליב דעם שטייט אויפן כ"ג טאג פונעם חודש. און דאס איז אזוי ווי חז"ל זאגן, אז דער וואס געזעגנט זיך פון זיין רבין אין אוונט און איז נאכנישט ארויסגעגאנגען, דארף קומען און זיך געזעגענען פון אים נאכאמאל אינדערפרי - און אזוי זענען זיי געקומען און זיך געזעגנט פון שלמה א צווייט מאל.
"שמחים וטובי לב" - אויף וואס האבן זיי זיך געפרייט
דער מיוחס לרש"י טייטשט: "הטובה אשר עשה ה' לדויד ולשלמה" - אז דער אויבערשטער האט גערעדט מיט זיין מויל און געזאגט אז שלמה וועט בויען א בית לשמו, און אט יעצט האט ער דאס מקיים געווען: פאר דוד'ן האט ער געגעבן א זון וואס זאל זיצן אויף זיין כסא, און פאר שלמה'ן וואס ער האט זוכה געווען בסוף צו בויען דעם בית און משלים זיין די מלאכה. "וּלְיִשְׂרָאֵל עַמּוֹ" - אזוי ווי עס שטייט אין מלכים "לא נפל דבר אחד מכל אשר צוה", אז דער הקב"ה האט מקיים געווען פאר זיינע קינדער אלעס וואס ער האט צוגעזאגט. און נאך ברענגט ער: "לישראל עמו" - אז זיי האבן געהאט א מושל אז זיי זאלן זיצן בהשקט ובבטחה, אזוי ווי עס שטייט "וישב יהודה וישראל... איש תחת גפנו ותחת תאנתו". אויף דעם האבן כלל ישראל מודה געווען צום אויבערשטן, וואס ער האט זיי געשטעלט א קלוגן מלך וואס האט זיי געפירט מיט שכל.
און מיר האבן שוין פריער דערמאנט אז די בעסטע תקופה פון אלע צייטן ביי עם ישראל איז געווען די תקופה - די צייטן פון שלמה המלך. דאס איז געווען דער שפיץ פון שלמות, די תקופה אין וועלכער כלל ישראל איז דערגאנגען צו די העכסטע מדרגות פון אלע גוטע הבטחות וואס שטייען אין דער תורה. דערנאך האט מען אנגעהויבן קאליע מאכן: דער ענין פון בת פרעה ווי מיר וועלן זען שפעטער, און נאכדעם אן אלגעמיינער ירידה, די מלוכה צעטיילט זיך, ירבעם מאכט די עגלים, און פון דארט האט זיך אנגעהויבן דער גרויסער גליטש אראפ ביזן גלות. אבער אין יענער תקופה זענען אין זיי מקוים געווארן אלע גוטע הבטחות וואס די תורה האט צוגעזאגט אין "אם בחוקותי תלכו".
"וכל הבא על לב שלמה... הצליח"
וַיְכַל שְׁלֹמֹה אֶת־בֵּית ה' וְאֶת־בֵּית הַמֶּלֶךְ וְאֵת כׇּל־הַבָּא עַל־לֵב שְׁלֹמֹה לַעֲשׂוֹת בְּבֵית־ה' וּבְבֵיתוֹ הִצְלִיחַ׃ - און שלמה האט געענדיגט דאס הויז פון ה' און דאס הויז פונעם מלך, און אלעס וואס איז געקומען אויפן הארצן פון שלמה צו טאן אין בית ה' און אין זיין הויז, האט ער מצליח געווען.
שלמה ענדיגט צוערשט דעם בית ה' און ערשט דערנאך דעם בית המלך, ווי מיר האבן געזען. און די מדגישקייט "ואת כל הבא על לב שלמה... הצליח" - אלעס וואס איז אים ארויפגעקומען אויפן הארץ איז ארויס לפועל. און עס איז דאך געווענליך נישט אזוי: א מענטש פלאנעוועט פלענער, און עס זענען דא שוועריקייטן און באגרעניצונגען - בודזשעט-באגרעניצונגען און אילוצים פון דער מציאות אויפן פלאץ. פרעגט יעדן וואס האט זיך אמאל פארנומען מיט בויען: דא וועלן מיר אראפנעמען א וואנט, דא וועלן מיר לייגן אזוי, און פלוצלונג פאנגט מען אן צו ארבעטן און מען זעט אז ס'איז א טראג-וואנט, און אלע פלענער ווערן בטל. מען האט געקענט א מענטש וואס מען האט אראפגענומען א וואנט אין א בנין כדי צו פארברייטערן אינעם אויבערשטן שטאק, און עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז דאס איז געווען א טראג-וואנט; דער בנין איז אריין אין א סכנה, דער דאך האט אנגעהויבן זיך בייגן, עס איז געקומען אן אינזשעניר, און מען האט געדארפט אינוועסטירן אן אוצר - ארום הונדערט טויזנט שקל בלויז כדי צו שטעלן יסודות אינעווייניג אין שטוב און אויפשטעלן דעם דאך. א רענאוואציע וואס וואלט געדארפט פארטיג ווערן פאר עטליכע צענדליגער טויזנטער שקלים האט זיך אויסגעלאזט מיט הוצאות אן אן אויפהער, און צום סוף האבן זיי אויך נישט געקענט אויספירן וואס זיי האבן געוואלט: עס זענען זיי געבליבן שטיצ-זיילן אריינגעשטעקט אינמיטן שטוב אויף א מיאוס'ן אופן, מען האט געמוזט ציען באלקנס, און ס'איז געווען א גאר גרויסע עגמת נפש.
ביי שלמה - אלעס וואס ער האט געפלאנט, האט ער אויסגעפירט. עס איז נישט געווען קיין זאך וואס איז נישט געגאנגען לויטן פלאן. און לכאורה איז עס ווייל "סוף מעשה במחשבה תחילה": ערשטנס, קיין בודזשעט-פראבלעמען האט ער נישט געהאט; און אויסער דעם, האט זיין גרויסע חכמה אים געברענגט צו בארעכענען יעדן איינציגן פרט פון פאראויס, און דעריבער האט ער אלעס צוגעגרייט ווי עס פאסט און האט אויסגעפירט אלע זיינע פלענער מכח אל הפועל.
דער מלבי"ם שטעלט זיך דערויף, אז אין ספר מלכים שטייט "ואת כל חשק שלמה אשר חפץ לעשות", און דא דערמאנט עזרא נישט "חשק שלמה", נאר "כל הבא על לב שלמה". פארוואס? ווייל עזרא דערמאנט שפעטער אז ער האט געבויט פילע בנינים - יענע בנינים זענען דער "חשק שלמה". דא קומט דער פסוק מדגיש צו זיין אז ער האט מצליח געווען אין וואס ער האט געוואלט טאן ביי די צוויי בנינים וואס זענען געווען ביי אים דער עיקר: בית ה' און בית המלך; בעת דאס איבריגע פון "חשק שלמה" וועט באשריבן ווערן שפעטער.
די התגלות פון הקב"ה ביינאכט - אן ענטפער אויף יעדער בקשה
וַיֵּרָא ה' אֶל־שְׁלֹמֹה בַּלָּיְלָה וַיֹּאמֶר לוֹ שָׁמַעְתִּי אֶת־תְּפִלָּתֶךָ וּבָחַרְתִּי בַּמָּקוֹם הַזֶּה לִי לְבֵית זָבַח׃ - און ה' האט זיך באוויזן צו שלמה'ן ביינאכט, און ער האט צו אים געזאגט: איך האב אויסגעהערט דיין תפילה, און איך האב אויסגעוועלט דעם דאזיגן ארט פאר מיר פאר א בית קרבנות.
ה' האט זיך באוויזן צו שלמה אין א נאכט-חזיון, און מיט דער זעלבער לשון וואס שלמה האט געבעטן - "ואתה תשמע השמים" - ענטפערט אים דער הקב"ה: "שמעתי את תפלתך". און גיט אכט אז אויף אלץ וואס ער האט געבעטן, ענטפערט אים דער הקב"ה איינס ביי איינס: ער האט מתפלל געווען אויף עצירת גשמים - "הן אעצור השמים ולא יהיה מטר"; ער האט מתפלל געווען אויף הונגער און ארבה - "והן אצוה על חגב", וואס דאס איז פון די מיני ארבה; ער האט מתפלל געווען אויף מגפת הדבר - "ואם אשלח דבר בעמי".
דער מלבי"ם זאגט אז די דאזיגע מראה און איר גאנצער תוכן ווערן דערמאנט אין ספר מלכים, נאר דא אין די פסוקים י"ג-ט"ז זענען פאראן נאך זאכן וואס זענען דארט נישט דערמאנט געווארן, און די איבעריגע זאכן זענען דארט געזאגט געווארן מיט קליינע שינויים. שלמה האט מתפלל געווען אויף צוויי ענינים: איינס - אז דער אויבערשטער זאל משכין זיין זיין שכינה אין בית המקדש און אויסהערן די מתפללים פאר אים; און דאס צווייטע - די התמדה פון מלכות בית דוד. אויף השראת השכינה ענטפערט אים דער הקב"ה: "ובחרתי במקום הזה לי לבית זבח" - דא וועט רוען די שכינה. און אויף די פרטיות'דיגע תפלות, וואס וועט זיין אין א צייט פון צרות, אויף דעם ענטפערט ער אין די קומענדיגע פסוקים.
הֵן אֶעֱצֹר הַשָּׁמַיִם וְלֹא־יִהְיֶה מָטָר וְהֵן־אֲצַוֶּה עַל־חָגָב לֶאֱכוֹל הָאָרֶץ וְאִם־אֲשַׁלַּח דֶּבֶר בְּעַמִּי׃ - אויב איך וועל איינהאלטן דעם הימל און ס'וועט נישט זיין קיין רעגן, און אויב איך וועל באפעלן דעם היישעריק אויפצופרעסן דאס לאנד, און אויב איך וועל שיקן א דבר צווישן מיין פאלק.
וְיִכָּנְעוּ עַמִּי אֲשֶׁר נִקְרָא־שְׁמִי עֲלֵיהֶם וְיִתְפַּלְלוּ וִיבַקְשׁוּ פָנַי וְיָשֻׁבוּ מִדַּרְכֵיהֶם הָרָעִים וַאֲנִי אֶשְׁמַע מִן־הַשָּׁמַיִם וְאֶסְלַח לְחַטָּאתָם וְאֶרְפָּא אֶת־אַרְצָם׃ - און מיין פאלק, אויף וועמען מיין נאמען ווערט גערופן, וועלן זיך אונטערווארפן מיט הכנעה און מתפלל זיין און זוכן מיין פנים, און זיי וועלן תשובה טון פון זייערע שלעכטע וועגן, וועל איך אויסהערן פונעם הימל און מוחל זיין זייער זינד און היילן זייער לאנד.
די הדגשה איז "וְיִכָּנְעוּ עַמִּי". דער הקב"ה נעמט נישט אוועק די מגפה אומזיסט. די מגפה האט א ציל: אויפצומונטערן, נישט חלילה זיך מתעלל זיין. און אזוי ווי איר ציל איז אויפצומונטערן, מוז דער ציל דערגרייכט ווערן - "ויכנעו עמי אשר נקרא שמי עליהם ויתפללו ויבקשו פני", אין דעם בית המקדש וואס איז מיוחד אנצונעמען די תפלות. און בעיקר: "וישובו מדרכיהם הרעים", ווייל ס'איז נישט גענוג בלויז צו בעטן אז דער אויבערשטער זאל אוועקנעמען די צרה. א מענטש קען נישט בעטן אז די צרה זאל פון אים אראפגענומען ווערן און בשעת מעשה ווייטער גיין אויף זיינע שלעכטע וועגן; ער מוז פאררעכטן זיינע מעשים. און דעמאלט - "ואני אשמע מן השמים ואסלח לחטאתם וארפא את ארצם". דער מלבי"ם איז מסביר: דער חטא איז די מכה, און די תשובה איז די רפואה. דער חטא איז דער וואס שלאגט דעם מענטש, און ווען דער מענטש טוט תשובה - איז דאס די רפואה צו דער מכה. "ואסלח לחטאתם", און ממילא "ארפא את ארצם".
עַתָּה עֵינַי יִהְיוּ פְתֻחוֹת וְאׇזְנַי קַשֻּׁבוֹת לִתְפִלַּת הַמָּקוֹם הַזֶּה׃ - איצט וועלן מיינע אויגן זיין אפן און מיינע אויערן צוגעהערט צו דער תפלה פון דעם דאזיגן ארט.
דער מלבי"ם איז מסביר: דארט וועט זיין השראת השכינה שטענדיג, און דערפאר נעמט דארט דער הקב"ה אן די תפלות מיט צוגעהערטע אויערן. און חסדי ה' כי לא תמנו - אז אויך אויפן כותל המערבי האט דער הקב"ה געשוואוירן אז ער וועט קיינמאל נישט חרוב ווערן, און די שכינה איז פון דארט קיינמאל נישט אפגעטרעטן. דערפאר איז דאס א מקום פון השראת השכינה, און דארט זענען "עיני פתוחות ואזני קשובות".
וְעַתָּה בָּחַרְתִּי וְהִקְדַּשְׁתִּי אֶת־הַבַּיִת הַזֶּה לִהְיוֹת־שְׁמִי שָׁם עַד־עוֹלָם וְהָיוּ עֵינַי וְלִבִּי שָׁם כׇּל־הַיָּמִים׃ - און איצט האב איך אויסדערוויילט און געהייליגט דעם דאזיגן בית אז מיין נאמען זאל דארט זיין ביז אייביג, און מיינע אויגן און מיין הארץ וועלן דארט זיין אלע טעג.
וואס מיינט "והיו עיני ולבי שם כל הימים"? תרגום יונתן טייטשט: "ותהא שכינתי שריא בה, אם רעותי מתעבדא תמן כל יומייא" - מיין שכינה וועט דארט רוען אלע טעג, בתנאי אז מיין רצון וועט דארט געטון ווערן אלע טעג. אבער אין דעם מאמענט וואס מ'טוט דארט נישט זיין רצון - וואויל ווי אזוי האט דען מנשה אריינגעברענגט א צלם אין היכל, און אלע קלקולים וואס זענען פארגעקומען במשך די דורות - איז נישטא קיין הבטחה אז די שכינה זאל דארט רוען. די הבטחה איז א תנאי'דיגע: מיין שכינה וועט דארט רוען נאר אויב מ'וועט דארט טון מיין רצון אלע טעג.
"כיסא מלכותך" און נישט "כיסא ממלכתך"
וְאַתָּה אִם־תֵּלֵךְ לְפָנַי כַּאֲשֶׁר הָלַךְ דָּוִיד אָבִיךָ וְלַעֲשׂוֹת כְּכֹל אֲשֶׁר צִוִּיתִיךָ וְחֻקַּי וּמִשְׁפָּטַי תִּשְׁמוֹר׃ - און דו, אויב דו וועסט גיין פאר מיר אזוי ווי דיין פאטער דוד איז געגאנגען, און טון אלץ וואס איך האב דיר באפוילן, און מיינע חוקים און משפטים וועסטו היטן.
וַהֲקִימוֹתִי אֵת כִּסֵּא מַלְכוּתֶךָ כַּאֲשֶׁר כָּרַתִּי לְדָוִיד אָבִיךָ לֵאמֹר לֹא־יִכָּרֵת לְךָ אִישׁ מוֹשֵׁל בְּיִשְׂרָאֵל׃ - וועל איך אויפשטעלן דעם טראן פון דיין מלכות, אזוי ווי איך האב געשלאסן א בונד מיט דיין פאטער דוד, אזוי צו זאגן: עס וועט פון דיר נישט פארשניטן ווערן א מאן וואס הערשט אין ישראל.
אין ספר מלכים שטייט "כאשר הלך דוד אביך בתום לבב ובישר", און דארט איז די הבטחה "והקימותי את כסא ממלכתך על ישראל לעולם, כאשר דברתי על דוד אביך לאמר לא יכרת לך איש מעל כסא ישראל". ערקלערט דער מלבי"ם אז עס איז פאראן א חילוק צווישן א "כיסא מלוכה" - אז דו וועסט קעניגן און דו וועסט האבן א טראן, ביז א "כיסא ממלכה" - וואס רעדט פונעם פאלק איבער וועמען ער הערשט, אז זיין מלוכה זאל זיין איבער גאנץ כלל ישראל, און דאס זאל זיין אויף אייביג. ווארום אויך רחבעם האט געהאט א כיסא מלוכה, א קליינע, פון צוויי שבטים; אבער "ממלכה" מיינט א גרויס פאלק איבער וועלכן ער הערשט - א מלוכה איבער גאנץ כלל ישראל לעולם. און אויף דעם האט דער אויבערשטער נישט געשלאסן א ברית מיט דוד'ן, נאר בלויז גערעדט צו אים.
עזרא דא לייגט צו אן אנדערן ענין: אין מלכים איז די גרויסע הבטחה אפהענגיק אין גיין מיט תמימות און יושר, וואס דאס איז די פולקאמע מעשה אן קיין שום פנייה חיצונית. און דא לייגט ער צו אז אפילו אויב די מעשה וועט נישט זיין אויף אזא הויכער מדרגה פון תום ויושר, נאר ער וועט היטן מצוות ה' אפילו שלא לשמה - וועט דער אויבערשטער אים אויף יעדן פאל אויפשטעלן זיין כיסא מלכות. דעריבער שטייט דא בלויז "ולעשות ככל אשר צויתיך וחקי ומשפטי תשמור", אן "בתום ובישר": עס איז נישטא דא קיין הנהגה אויף א הויכער מדרגה, נאר א נידעריגערע מדרגה פון היטן שלא לשמה, און אויף דעם איז נישטא קיין הבטחה פון "כיסא ממלכתך" - א ממשלה איבער גאנץ כלל ישראל - נאר בלויז "כיסא מלכותך", א באגרענעצטע מלוכה. און דערפאר שטייט אויך דא נישט "לעולם", ווי עס שטייט אין מלכים "על ישראל לעולם", ווייל עס איז נישטא דא קיין שלימות. און אויף דעם איז געווען א כריתת ברית - אז עס זאל זיין פון זיינע קינדער אויף יעדן פאל א "איש מושל בישראל", אפילו אויב עס וועט נישט זיין קיין אלגעמיינע ממשלה איבערן גאנצן פאלק. און אזוי האבן מיר טאקע געזען: כאטש שלמה האט אנגעהויבן קאליע מאכן בסוף ימיו, האט רחבעם יא געקעניגט, אבער א טיילווייזע מלוכה, בלויז איבער צוויי שבטים, און די עשרת השבטים זענען געגעבן געווארן פאר ירבעם.
די ווארענונג פונעם חורבן - "למשל ולשנינה"
וְאִם־תְּשׁוּבוּן אַתֶּם וַעֲזַבְתֶּם חֻקּוֹתַי וּמִצְוֺתַי אֲשֶׁר נָתַתִּי לִפְנֵיכֶם וַהֲלַכְתֶּם וַעֲבַדְתֶּם אֱלֹהִים אֲחֵרִים וְהִשְׁתַּחֲוִיתֶם לָהֶם׃ - און אויב איר וועט זיך אפקערן, און איר וועט פארלאזן מיינע חוקים און מיינע מצוות וואס איך האב געלייגט פאר אייך, און איר וועט גיין און דינען פרעמדע געטער און זיך בוקן צו זיי.
וּנְתַשְׁתִּים מֵעַל אַדְמָתִי אֲשֶׁר נָתַתִּי לָהֶם וְאֶת־הַבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר הִקְדַּשְׁתִּי לִשְׁמִי אַשְׁלִיךְ מֵעַל פָּנָי וְאֶתְּנֶנּוּ לְמָשָׁל וְלִשְׁנִינָה בְּכׇל־הָעַמִּים׃ - וועל איך זיי אויסרייסן פון מיין ערד וואס איך האב זיי געגעבן, און דעם דאזיגן בית וואס איך האב געהייליגט פאר מיין נאמען וועל איך פארשטויסן פון מיין פנים, און איך וועל אים מאכן פאר א שפאט-ווארט און פאר א רייד צווישן אלע פעלקער.
"אם תשובון אתם" - אויב איר וועט זיך אפקערן פון הינטערן אויבערשטן, און איר וועט פארלאזן זיינע חוקים און מצוות, און איר וועט גיין דינען פרעמדע געטער און זיך בוקן צו זיי - "ונתשתים מעל אדמתי", כלל ישראל וועט גיין אין גלות; "ואת הבית הזה... אשליך מעל פני", דער בית המקדש וועט חרוב ווערן. און דאס איז ווי דער תנאי וואס שטייט אין דער תורה: "ואם לא תשמעו לי... והשימותי את מקדשיכם" - דער בית המקדש וועט פארוויסט ווערן, דאס הויז וועט פארשטויסן ווערן.
און נישט נאר דאס, נאר "ואתננו למשל ולשנינה בכל העמים". זאגט דער מיוחס לרש"י: אזוי ווי מען מאכט א משל אויף איינעם וואס עס האט אים פאסירט אן אומגליק. און חז"ל דרש'ענען "לשנינה" - מען וועט רעדן פון דיר, מען וועט חזר'ן אויף דיר. און עס איז דערשטוינענד צו זען ווי שטארק די זאך האט זיך אויסגעפירט ביי כלל ישראל אין גלות. אין אייראפע איז געווען א צייטונג וואס איז אינגאנצן געווען געווידמעט צו זיין א משל ושנינה אויפן אידישן פאלק, "דער שטירמער" האט זי געהייסן: קאריקאטורן, ווערטער טריפנדיג מיט גיפט, פארשטעלן דעם איד אלס א פארלאנגערישן וואס וויל איינשלינגען די גאנצע וועלט, די "פראטאקאלן פון די זקני ציון", און וואס נישט. די גאנצע צייט ישננו בך. און אויך אינעם צוואנציגסטן יארהונדערט און ביז היינט צו טאג - איבער וואס רעדט די וועלטס-מעדיע? ארץ ישראל. נישט קיין חילוק ווען, נישט קיין חילוק פארוואס, נישט קיין חילוק אין וועלכן שייכות: תמיד איז ישראל אין די קעפלאך, און מערסטנס אויף א נעגאטיוון אופן. דאס איז "וישננו בך", תמיד וועט מען רעדן פון דיר.
מען פארציילט איבערן כינעזישן אמבאסאדאר וואס האט געפרעגט אן ישראלישן מיניסטער: זאג מיר, די גאנצע צייט הערט מען אויף אייך, מען רעדט איבער אייך, איר זענט שטענדיג אין די ערשטע נייעס - וויפיל זענט איר בכלל? האט ער אים געזאגט: מיר זענען, אין יענע טעג, בערך פינף מיליאן. האט ער אים געזאגט: וואס? פינף מיליאן? זאלסט פארשטיין - ווען מיר מאכן א ציילונג פון איינוואוינער אין כינע, איז פינף מיליאן בלויז די גרייז פונעם מוסטער. דאס איז א פארשטאט, א קליינע געגנט אין כינע. און איר מאכט אזא רעש? און דאס איז די הבטחה פון דער תורה: ישננו בך, "ובגוים ההם לא תרגיע", דו וועסט זיין למשל ולשנינה.
און וואס מיינט "למשל"? ווען מען וויל זאגן אויף איינעם: היט זיך עס זאל דיר נישט פאסירן ווי יענעם, וואס ווילסטו אויסלאזן ווי פלוני? דער מענטש ווערט א משל וואס יעדער חזר'ט, מען ברענגט אים אלס א ביישפיל פאר א צרה, פאר אן אסון, פאר עפעס שרעקליך. דאס איז די שווערסטע מציאות וואס א מענטש קען דערגרייכן: אז מען ווערט דער מוסטער צום שלעכטן, דער מוסטער וואס עס פאסירט ווען א מענטש פארדארבט און וואספארא קלעפ ער כאפט.
"אם תשובון" קעגן "אם שוב תשובון" - דער דיוק פונעם מלבי"ם
דער מלבי"ם איז מדייק: אין מלכים שטייט "אם שוב תשובון אתם ובניכם... והכרתי את ישראל... ואת הבית אשלח". דארט רעדט מען אז ער און זיינע קינדער וועלן זיך אפקערן פון הינטערן אויבערשטן, דאס הייסט כסדר - און דאס איז "שוב תשובון". דער מלבי"ם האט א יסוד וואס ער חזר'ט איבער אויף עטליכע פלעצער: דער מקור וואס קומט פארן פועל ווייזט אויף א קעסדערדיגקייט פון דער פעולה. "תשובון" איז א פועל, אן אקציע; "שוב" איז א מקור, דער עצם נאמען פון דער פעולה, אזוי ווי "שיבה". און אזוי ווי די פעלים "כעסתי, כועס, יכעסון, תכעסו" זענען פעולות, בשעת "כעס" איז דער עצם מושג - אזוי אויך דא. און א כלל איז: יעדעס ארט וואו דער מקור קומט פארן פועל, ווייזט דאס אז די זאך וועט זיין בהתמדה. "שוב תשובון" - אז איר וועט זיך אפקערן פון הינטערן אויבערשטן די גאנצע צייט, און דערפאר איז אויך דער עונש דארט טאטאל: ער וועט פארשניידן ישראל אינגאנצן, און ער וועט פארשיקן דעם בית המקדש לגמרי - א פולקאמער חורבן.
אבער דא שטייט בלויז "אם תשובון", אן "שוב" - דאס הייסט נישט אויף אן אופן וואס ווייזט אויף אן התמדה פון דער פעולה, נאר ער אליין וועט זיך אפקערן פונעם אויבערשטן. און דערפאר איז אויך דער עונש ווייניגער שארף: "ונתשתים" - דער אויבערשטער וועט פארלאזן ישראל, אויסווארצלען דאס איינגעפלאנצטע פון זיין פלאץ, אבער נישט זיי אינגאנצן פארשניידן; "ואת הבית הזה... אשליך" - אז ער וועט נישט משגיח זיין דערויף צו לאזן רוען דארט זיין שכינה, כאטש ער וועט נישט חרוב ווערן. דארט, ווידעראום, "את הבית אשלח" - א פולקאמע פארשיקונג, א מוחלט'דיגער חורבן.
וְהַבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר הָיָה עֶלְיוֹן לְכׇל־עֹבֵר עָלָיו יִשֹּׁם וְאָמַר בַּמֶּה עָשָׂה ה' כָּכָה לָאָרֶץ הַזֹּאת וְלַבַּיִת הַזֶּה׃ - און דאָס דאָזיקע הויז וואָס איז געווען אַזוי דערהויבן, וועט יעדער וואָס גייט פֿאַרביי אים ווערן פֿאַרגלאָזט פֿון שרעק, און וועט זאָגן: פֿאַר וואָס האָט דער אייבערשטער אַזוי געטאָן צו דעם דאָזיקן לאַנד און צו דעם דאָזיקן הויז?
"אשר היה עליון" - יעדער האָט דערקענט זיין גרויסקייט, עס איז געווען דערהויבן און וואונדערלעך אין די אויגן פֿון יעדן פֿאַרבייגייער; אַלע האָבן געוואוסט אַז צו דעם דאָזיקן בית קומט מען און מען דאַוונט און מען ווערט געהאָלפֿן, אַזוי ווי שלמה האָט געבעטן, אַז אויף יעדער זאַך וואָס מען וועט קומען און דאַווענען, זאָל דער הקב"ה ענטפֿערן פֿון הימל. און איצט דאָס זעלבע הויז אַליין - "לכל עובר עליו ישום", יעדער וואָס וועט דורכגיין וועט עס זען פֿאַרוויסט. און מען קען טייטשן "ישום" ווי אין דעם עניין פֿון "ישום וישרוק": ווי אַ מענטש וואָס איז משתומם, ער שפּייַפֿט און שאָקלט מיטן קאָפּ - אַן אויסדרוק פֿון דעם וואָס ער שטייט דערציטערט און דערשטוינט פֿאַר דער גרויס פֿון דער טראַגעדיע און קאַטאַסטראָפֿע.
קידוש השם - דורך דיר אָדער אויף דיין רוקן
וְאָמְרוּ עַל אֲשֶׁר עָזְבוּ אֶת־ה' אֱלֹהֵי אֲבֹתֵיהֶם אֲשֶׁר הוֹצִיאָם מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם וַיַּחֲזִיקוּ בֵּאלֹהִים אֲחֵרִים וַיִּשְׁתַּחֲווּ לָהֶם וַיַּעַבְדוּם עַל־כֵּן הֵבִיא עֲלֵיהֶם אֵת כׇּל־הָרָעָה הַזֹּאת׃ - און זיי וועלן זאָגן: צוליב דעם וואָס זיי האָבן פֿאַרלאָזט דעם אייבערשטן דעם גאָט פֿון זייערע עלטערן, וואָס האָט זיי אַרויסגעפֿירט פֿון לאַנד מצרים, און זיי האָבן זיך אָנגעהאַלטן אין פֿרעמדע געטער און זיך געבקט צו זיי און זיי געדינט, דערפֿאַר האָט ער געבראַכט אויף זיי די דאָזיקע גאַנצע שלעכטס.
די זעלבע מענטשן וואָס וועלן זען די גרויסע צרה וועלן זאָגן: פֿאַר וואָס איז געקומען די דאָזיקע צרה? דערויף וואָס זיי האָבן פֿאַרלאָזט דעם אייבערשטן דער גאָט פֿון זייערע אבות וואָס האָט זיי אַרויסגעפֿירט פֿון לאַנד מצרים, און האָבן זיך געהאַלטן אין אלוהים אחרים און זיך געבקט צו זיי און זיי געדינט - און דערפֿאַר איז געקומען אויף זיי די דאָזיקע רעה מיט גערעכטיקייט.
און דאָס איז ווי עס איז שוין עטלעכע מאָל מבואר געוואָרן בשם הרב דעסלער: דער רצון ה' וועט מקוים ווערן סייַ ווי סייַ. "כל הנברא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו" - די גאַנצע בריאה איז באַשאַפֿן געוואָרן צו מקדש זיין שם שמים, און דעם מענטשן איז געגעבן די בחירה צי שם שמים וועט געהייליקט ווערן דורך דיר אָדער אויף דיין רוקן. ווען דאָס הויז וואָלט געווען דערהויבן ווי עס פּאַסט, אַן אָרט פֿון השראת השכינה, וואָס יעדער וואָס קומט און דאַוונט ווערט זיין תפילה אָנגענומען - וואָלטן אַלע געשטאַנען פֿאַרחידושט און געזאָגט: יש אלוקים בישראל! און עס וואָלט נתקדש געוואָרן שם שמים. אָבער אַז מען פֿאַרדאַרבט די וועגן, ברענגט הקב"ה אויף אונדז קאַטאַסטראָפֿעס, און ווידער זאָגן אַלע: עס איז פֿאַראַן אַ באַשעפֿער אין הימל. שם שמים וועט נתקדש ווערן סייַ ווי סייַ; אין דיין האַנט איז צו וועלן צי דאָס וועט זיין דורך דיר און וועסט זוכה זיין דערצו, אָדער אויף דיין רוקן און וועסט כאַפּן קלעפּ. דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: אַלע וועלן זאָגן "קום און זע, דאָס איז ווייל זיי האָבן פֿאַרלאָזט דעם אייבערשטן זייער גאָט" - שם שמים ווערט אין סוף פֿון טאָג נתקדש אויך דורך די דאָזיקע מעשים, נאָר אַ שאָד אַז דער מענטש האָט מקדש געווען שם שמים און געכאַפּט קלעפּ, אַנשטאָט צו מקדש זיין שם שמים און זוכה זיין דורך דעם צו חיי העולם הבא.
לסיכום: קאַפּיטל ז' הייבט זיך אָן ביים שפּיץ: דאָס פֿייַער קומט אַראָפּ, כבוד ה' פֿילט אָן דאָס הויז, דאָס פֿאָלק בייגט זיך אויף דער ערד און דאַנקט "כי לעולם חסדו", און שלמה הייליקט דאָס אינעווייניקסטע פֿונעם הויף צוליב דער ריבוי קרבנות. די זיבן טעג פֿון חנוכת המזבח און די זיבן טעג פֿונעם יום טוב ענדיקן זיך מיטן אַהיימשיקן דאָס פֿאָלק אין כ"ג לחודש, שמחים וטובי לב - די שענסטע און דערהויבנסטע תּקופֿה אין דער געשיכטע פֿון עם ישראל, ווען אַלע גוטע הבטחות פֿון דער תּורה זענען מקוים געוואָרן. אין דער צווייטער העלפֿט פֿונעם קאַפּיטל באַווייַזט זיך דער אייבערשטער צו שלמה ביינאַכט און ענטפֿערט אים אויף אַלע זיינע בקשות: די אויסדערוויילונג פֿונעם אָרט פֿאַר אַ בית זבח, אָפֿענע אויגן און אויפֿמערקזאַמע אויערן צום דאַוונען, און אַ הבטחה אַז יעדע צרה וועט אָפּגעטאָן ווערן ווען מען וועט זיך מכניע זיין, מתפּלל זיין און דער עיקר תּשובה טאָן פֿון די שלעכטע וועגן - וואָרעם דער חטא איז די מכה און די תשובה איז די רפואה. אָבער לעבן דער הבטחה קומט די וואָרענונג: אויב זיי וועלן פֿאַרלאָזן דעם אייבערשטן - וועלן זיי אויסגעוואָרצלט ווערן פֿון זייער ערד, און דאָס הויז וועט ווערן למשל ולשנינה. און פֿון דאַנען דער גרויסער לקח: שם שמים וועט סייַ ווי סייַ נתקדש ווערן, און אין די הענט פֿונעם מענטש ליגט צו וועלן צי דאָס וועט נתקדש ווערן דורך אים און ער וועט זוכה זיין, צי אויף זיין רוקן חלילה.