פרק כ"ח אין דברי הימים א' איז איינע פון די געהויבענסטע פרקים אינעם ספר: דוד המלך פארזאמלט אלע שרי ישראל, ער לאזט זיי וויסן אז דער קדוש ברוך הוא האט אויסדערוויילט זיין זון שלמה צו בויען דעם בית המקדש, און ער איבערגעבט פאר שלמה סיי די רוחניות'דיגע צוואה און סיי דעם דעטאלירטן פלאן פונעם בית המקדש - יעדע מאס, יעדן כלי און יעדן געוויכט. אין דעם חלק וועלן מיר זיך פארטיפן אין די רייד פון דוד צו זיין זון שלמה פון פסוק ט' און ווייטער, און איבער דאס איבערגעבן די תבנית פונעם בית, לויט די פירושים פונעם מלבי"ם, דער מיוחס לרש"י, דער רד"ק און די מצודות.
"דע את אלהי אביך" - קבלה און ידיעה
וְאַתָּה שְׁלֹמֹה בְנִי דַּע אֶת אֱלֹהֵי אָבִיךָ וְעׇבְדֵהוּ בְּלֵב שָׁלֵם וּבְנֶפֶשׁ חֲפֵצָה, כִּי כׇל לְבָבוֹת דּוֹרֵשׁ יְהֹוָה וְכׇל יֵצֶר מַחֲשָׁבוֹת מֵבִין, אִם תִּדְרְשֶׁנּוּ יִמָּצֵא לָךְ וְאִם תַּעַזְבֶנּוּ יַזְנִיחֲךָ לָעַד׃ - און דו, שלמה מיין זון, דערקען דעם גא-ט פון דיין פאטער און דין אים מיט א גאנץ הארץ און מיט א ווילנדיגער נשמה, ווייל אלע הערצער פארשט דער אויבערשטער און יעדן געדאנקען-טריב פארשטייט ער, אויב דו וועסט אים זוכן וועט ער זיך לאזן געפינען צו דיר, און אויב דו וועסט אים פארלאזן וועט ער דיר פארלאזן אויף אייביג.
פון דא און ווייטער זענען די ציווים ספעציעל פאר שלמה'ן. דוד זאגט אים: דו, וואס דער קדוש ברוך הוא האט משפיע געווען אויף דיר באזונדערע חסדים, פון דיר פאדערט זיך "דע". "דע" מיינט אמונות ודעות. עס איז פאראן אן אמונה מצד קבלה - נישט אינעם זין פון מקובלים, נאר אינעם באדייט פון דעם וואס מיר האבן מקבל געווען פון אונזערע עלטערן. אויב מען קוקט אויפן פריערדיגן דור, אונזערע זיידעס און באבעס, האבן זיי געהאט א שטארקע אמונה מצד קבלה: אזוי האבן זיי מקבל געווען און אזוי האבן זיי געגלייבט. זיי זענען נישט געווען קיין חוקרים און נישט קיין פילאסאפן, און האבן זיך נישט פארטיפט אין ידיעת אלוקות, נאר זיי האבן געהאט א תמימות'דיגע, פשוט'ע אמונה. דער שפעטערדיגער דור וויל שוין וויסן, און עס איז דא אין דעם א מצוה: דער רמב"ם זאגט אז עס איז א מצוה צו וויסן אז עס איז פאראן א פועל ראשון, און אזוי אויך "וידעת היום והשבות אל לבבך". זיכער מוז דער יסוד זיין די קבלה - פארוואס גלייבט מען? ווייל אזוי האב איך מקבל געווען פון מיינע עלטערן, און עלטערן וועלן נישט איבערגעבן קיין ליגן פאר זייערע קינדער, ווי די ווערטער פונעם רמב"ן. דאס איז דער יסוד. אבער פון דיר, שלמה, פאדערט זיך אויך "דע": דו זאלסט פארשטיין און השגה האבן אין די דרכים פונעם אויבערשטן און אין דער אמת'דיגקייט פון זיין מציאות לויט דער ידיעה פונעם שכל, דורך חקירה, עיון און התבוננות.
"ועבדהו בלב שלם ובנפש חפצה"
און נאך דער ידיעה - "ועבדהו", אין מעשים: צו דינען אים ווי א קנעכט וואס ארבעט אן קיין שום הפסק. און נישט בלויז דאס, נאר "בלב שלם" - נישט פון קיין הכרח, נישט פון קיין צוואנג און נישט פון יראת העונש, נאר ווייל אזוי האט דער אויבערשטער באפוילן, צו דינען דעם אויבערשטן מאהבה, ביז די נפש וועט גאר גלוסטן אין דער אהבת השם.
און דער טעם: "כי כל לבבות דורש השם". דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער אז דאס הארץ באצייכנט תמיד דעם כוח הממשלה וואס איז אין דער נפש - די הערשאפט, דער כוח וואס הערשט איבערן גאנצן קערפער. די כוונה איז נישט צום פאמפ וואס הייסט הארץ; דאס הארץ איז א משל, פונקט ווי מען זאגט "כליות יועצות" און מען מיינט נישט אז א מענטש טראכט עצות מיט די נירן. דאס הארץ איז דער רוחניות'דיגער באגריף, און דאס גשמיות'דיגע הארץ איז בלויז א משל דערצו. "כל לבבות דורש השם" - דער כוח הממשלה אינעם הארצן דארף זיך משלט זיין אויף די רצונות, אויף די תאוות און אויף די שטרעבונגען, און דאס הארץ זאל הערשן איבער אלעס.
און דער מלבי"ם לייגט צו: די יצרי המחשבות גייען פאר דער בחירה פונעם הארץ. צום ערשט טראכט דער מענטש מחשבות, און די נפש ברענגט ארויף פון אירע טיפענישן פארשידענע ציורים, און רוב פון זיי ציען צום שלעכטן - ווי ציורים פון תאווה, גאווה און כעס. דא פאדערט זיך א מלחמה, דא דארף מען קעמפן. און ווער קען הערשן איבער דעם אלעם? דאס הארץ. דאס הארץ איז דער כוח וואס הערשט איבער די יצרי המחשבות, און דער קדוש ברוך הוא קלייבט אויס דאס הארץ: וועלכן וועג דאס הארץ זאל נאר אויסוועלן, דאס הארץ איז דאס וואס איז געוואונטשן פאר אים. "כל לבבות דורש" איז קעגן "עבדהו בלב שלם", און "וכל יצר מחשבות מבין" איז קעגן "בנפש חפצה" - ווייל פון וואספארא יצר מחשבות די זאכן קומען ארויס, אין דעם קוקט דער אויבערשטער אויך אריין.
ווען א מענטש טוט עפעס וואס מען האט אים געבעטן, ווייסט מען נישט וואס זיינע כוונות זענען געווען; עס קען זיין אז ער טוט דאס מיט עקל און ער שילט אין הארצן. אבער ביים קדוש ברוך הוא איז נישט אזוי: "כל יצר מחשבות מבין". אפילו די מחשבות בשעת דער עבודה פארשטייט ער - צי מען טוט עס כדי אפצושטויסן, כדי צו פארטיגן, כדי פטור צו ווערן. מען דערמאנט זיך אין א מעשה מיט א בחור אין ישיבה וואס האט אנגעהויבן אויפשטיין דאווענען כוותיקין שבת, און ער איז נישט געווען פונקט דער טיפ דערצו. ווען מען האט אים געפרעגט וואס האט אים געברענגט דערצו, האט ער געענטפערט א זאץ וואס בלייבט לאנג אין זינען: "גלייב מיר, איך האב געזען אז ס'איז דאס בעסטע צו דאווענען כוותיקין - מען ענדיגט דערמיט גלייך אין דער פרי און שוין". מען זעט דאך אז ביי טייל מענטשן איז די תפילה ווי א מין אפעראציע, ווי אראפנעמען א געוויקס, עפעס וואס מען מוז פטור ווערן דערפון, און דאס איז עס - מען איז שוין נאכדעם און דער טאג איז פריי. אויף דעם ווערט געזאגט "וכל יצר מחשבות מבין": דער קדוש ברוך הוא ווייסט מיט וואספארא כוונה מען האט געטאן די מצוה, וואס דער דעת איז געווען און וויפיל מען האט אריינגעלייגט אין איר. און דאס איז "בנפש חפצה" - אז א מענטש דערגרייכט א מדרגה וואס זיין נפש גלוסט און באגערט עבודת השם, א הויכע מדרגה וואס צייגט אויף א גרויסן זיכוך, אז דער מענטש ווערט שוין געצויגן צו די מצוות און טראכט נישט וויאזוי פטור צו ווערן פון זיי.
און ביז אזוי ווייט, זאגט דער מלבי"ם, אז ביי אזא מענטש איז נישט פאראן קיין שום ציור און דמיון צו עפעס וואס איז קעגן עבודת השם, און ער גלוסט כלל נישט צו קיין שלעכטס, ביז עס שטעלט זיך אין זיין נפש אפילו נישט אויף קיין שום מלחמה און ער דארף נישט אייננעמען זיין יצר, ווייל זיין הארץ איז פול מיט יראת השם און ער פרייט זיך מיט זיין עבודה. ער איז אנגעקומען צו אזא השגה אז יעדע קיום מצוה און יעדער נסיון איז ביי אים א שמחה, און ער טוט דאס בלב שלם ובנפש חפצה אן צו דארפן קעמפן.
"אם תדרשנו ימצא לך" - זאלסט נישט זאגן אז דאס איז קעגן דעם מענטש'ס טבע
און זאלסט נישט זאגן אז די זאך איז קעגן דעם טבע פונעם מענטש, וואס קען מען דען טאן אז דער מענטש איז אין זיין טבע גראב און א בעל תאוה. אויף דעם לייגט ער צו: "כי כל לבבות דורש השם וכל יצר מחשבות מבין, אם תדרשנו ימצא לך" - אויב דו וועסט דאס פארלאנגען און שטרעבן דערצו, וועסטו עס געפינען.
א דוגמא דערויף איז פון וואס חז"ל זאגן: "כך היא דרכה של תורה - פת במלח תאכל, ועל הארץ תישן, וחיי צער תחיה, ובתורה אתה עמל", און נאך דעם אלעם "אשריך בעולם הזה וטוב לך לעולם הבא". "טוב לך לעולם הבא" - דערויף חתמ'ענען מיר אלע. אבער "אשריך בעולם הזה"? ער שלאפט דאך אויף דער ערד! און דער תנא באגנוגנט זיך נישט מיט דעם, נאר לייגט צו "וחיי צער תחיה", דאס הייסט: אויב ביז איצט האסטו אפשר געשפירט עפעס א הנאה - אויך דאס נישט. און נאך דעם אלעם "אשריך בעולם הזה"? זאגן די בעלי מוסר: דער תנא האט מדגיש געווען "אם אתה עושה כן". דיר דאס אויסמאלן פון אינדרויסן וועט גארנישט העלפן, דו וועסט עס נישט פארשטיין און זאגן: וואס פאר א הנאה איז דא אין דעם? דאס איז פונקט ווי אראפמאלן פאר א קינד אז עס איז פאראן א הנאה העכער פון א מוצץ. פארן קינד איז דער מוצץ אלעס אויף דער וועלט, אן אים שלאפט ער נישט איין א גאנצע נאכט; אבער ווען א מענטש וואקסט אויף פארשטייט ער אז דאס איז גארנישט, הגם יענער האט וועגן דעם נישט געשלאפן א גאנצע נאכט. אזוי אויך, ווען א מענטש ווערט מער רוחניות'דיג, פארשטייט ער אז עס רעדט זיך פון גאר אנדערע מדריגות, פון אן אנדער סארט הנאה און פון אן אנדער סארט עבודה. דעריבער: זאג נישט אז עס איז שווער און קעגן דעם מענטשנ'ס טבע - "אם תדרשנו ימצא לך". מען קען עס נישט מסביר זיין, מען דארף עס טון; און ווען מען טוט אזוי, זעט מען "אשריך בעולם הזה וטוב לך לעולם הבא".
און דאס איז וואס מיר זעען ביי די גרויסע מענטשן, וואס אין אלע ענינים פון גשמיות האבן זיי גענומען דעם מינימום שבמינימום. זייערע הייזער זענען געווען הייזער וואס האבן שוין יארן לאנג נישט געזען קיין קאלך, א פאדלאגע פון פופציג און זעכציג יאר צוריק, אן אייזקאסטן לויט דעם שטייגער און אזוי ווייטער - און מען זעט אז די דאזיגע מענטשן זענען געווען די גליקליך סטע מענטשן אויף דער וועלט. פרייליכע מענטשן, מענטשן וואס איז זיי גוט, מענטשן וואס האבן זיך אפגעשאקלט פון פאראויס פונעם געיעג נאך דערגרייכונגען, און זיי געפינען זיך אויף א גאר אנדערן פלאץ. דאס איז "אם תדרשנו": ווער עס זוכט אים - געפינט, און דעמאלט זעט מען אז דאס איז דער ריכטיגער וועג צו וועלכן מען דארף שטרעבן.
ידיעה איז א חיבור - און די השפעה פון אויבן
און בנוגע דער ידיעה: דורך דעם וואס "תדע את אלהי אביך", וועט דער הקדוש ברוך הוא דיר משכיל זיין אין די אמיתיות. ווען א מענטש זוכט דעת דעם אויבערשטן, איז דאס אזוי ווי די נביאים וואס האבן זיך געאיבט אין נבואה - די תלמידי הנביאים פלעגן גיין מיט די נביאים און זיך פראקטיצירן אין נבואה, טון פעולות דורך וועלכע זיי פלעגן זיך הייליגן ביז עס האט גערוהט אויף זיי רוח הקודש. אזוי אויך ווען דו זוכסט די אלוקות, מאכט דער אויבערשטער דיר פארשטענדליך מיט דעם ליכט פון זיין אמת.
און מיר האבן שוין פריער גערעדט אז עס איז א טעות צו מיינען אז דער תפקיד פון א נביא איז איבערצוגעבן מסרים פארן פאלק. ווער עס טראכט אזוי האט נאך נישט אנגעהויבן צו פארשטיין וואס א נביא איז. וויפיל נביאים זענען געווען ביי עם ישראל? כפליים כיוצאי מצרים, א מיליאן און צוויי הונדערט טויזנט. און וויפיל פון זיי האבן איבערגעגעבן מסרים? אכט און פערציג נביאים און זיבן נביאות. אויב נבואה איז א סארט איבערגעבן אינפארמאציע פון רוחניות צו גשמיות - מיט וועמען האבן אלע איבעריגע גערעדט? נאר א נביא גייט נישט רעדן צו קיינעם; נבואה איז אן השגה פון קרבת אלוקים, וואס דער הקדוש ברוך הוא פירט אים אין זיין עבודה. דאס איז די העכסטע מדריגה פון התקרבות - פאר זיך אליין, נישט פאר קיין מסרים. און העכער דעם, ווען דער הקדוש ברוך הוא וויל איבערגעבן א מסר, איז דאך שוין דא אן אפענער קאנאל וואס הייסט א נביא, און ער גיט איבער דעם מסר דורך אים. אבער דער עצם ענין פון מקבל זיין נבואה איז כדי צו ברענגען דעם נביא צו רוחניות'דיגע השגות און צו א חיבור צום ריבונו של עולם.
און ווען א מענטש קומט אן צו א געוויסער דרגה אין עבודת השם, שפעט דער הקדוש ברוך הוא אויף אים שפע, אזוי ווי די ווערטער פונעם מסילת ישרים אויף קדושה: תחילתה עבודה וסופה מתנה. מען קען נישט צוקומען צו דער בחינה פון קדושה בכוחות עצמנו, און אזוי אויך ביי אהבה - מען קען נישט משיג זיין אהבת השם בכוחות עצמנו, נאר ווען דו ארבעטסט אויף דער אהבה און פלאגסט זיך דערין, שפיגלט דער הקדוש ברוך הוא אראפ אויף דיר; און ווען דו ארבעטסט אויף קדושה, איז דער הקדוש ברוך הוא משפיע אויף דיר. אזוי אויך דא: "אם תדרשנו ימצא לך" - אינעם ענין פון ידיעה וועט ער דיר משכיל זיין אין אמיתיות און אין ענינים אלוקיים. און וואס איז ידיעה? ידיעה איז א חיבור: "וידע אדם את חוה אשתו", "כי אתכם ידעתי מכל העמים". ווען דו ווייסט דעם אלוקי אביך, קומט אויס אז דו ביסט באהאפטן געווארן, און דער אויבערשטער וועט דיר אנטפלעקן די אמת פונעם מציאות און ער וועט דיר אנטפלעקן רזים וואס זענען סודות התורה - אזוי ווי יענע געוואלדיגע השגות וואס דער האר"י הקדוש און אנדערע האבן משיג געווען, מכוח דעם חיבור צום אלוקות. און אזוי אויך אין עבודת השם: הבא להיטהר מסייעין לו - ווער עס זוכט רוחניות און קומט זיך מטהר זיין, גיט אים דער הקדוש ברוך הוא סייעתא דשמיא אז ער זאל קענען משיג זיין די רוחניות.
"ואם תעזבנו יזניחך לעד"
און עס איז אויך פאראן דער פארקערטער צד: "ואם תעזבנו יזניחך לעד". דער מיוחס לרש"י איז מדייק: עס שטייט נישט דא "יעזבך" נאר "יזניחך", וואס דאס איז שווערער דערפון, ווי "והאזניחו נהרות", "זנח השם מזבחו". און דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פועל "זנח" ווייזט אז עס ווערט געמאכט א רושם אין דער זאך וואס ווערט דערווייטערט דערפון. "עזב" איז אויף א פאסיוון אופן - נישט אנכאפן עפעס הייסט עס פארלאזן, איך האב עס אראפגעלייגט און עס מאכט נישט קיין רושם אינעם חפץ אליין. אבער "להזניח" איז אן אפשניידונג וואס לאזט איבער א שלעכטן רושם אין דער זאך אליין. און דאס שטימט מיט די ווערטער פונעם מיוחס לרש"י אז זנח איז שווערער פון עזב: פארלאזן מיינט אראפלייגן און גיין, און זנח מיינט מאכן דערין א שלעכטן רושם דורך דער זניחה אליין.
"בלב שלם" - ולא בלבב
אויך דער מיוחס לרש"י באשעפטיגט זיך מיטן ענין פון לב שלם ונפש חפצה, און ער איז מדייק: עס שטייט נישט "בלבב שלם", נאר "בלב שלם". און פארוואס? ווייל יעדעס פלאץ וואס עס שטייט "לבב" אדער "לבבות" מיינט עס צוויי, און ווי באקאנט האט דער מענטש צוויי הערצער - נישט פונעם קארדיאלאגישן שטאנדפונקט, נאר פונעם רוחניות'דיגן שטאנדפונקט: עס איז פאראן דאס הארץ וואס איז דער צוגאנג צום גוטן, דער יצר הטוב, דער רצון הלב ("תאוות לבו נתת לו"), און עס איז פאראן דער יצר הרע, די רצונות פונעם הארץ וואס ציען צום שלעכטן. און דא פאדערט דוד פון זיין זון צו דינען דעם אויבערשטן "בלב שלם" - נישט מיט צוויי יצרים, נאר עס זאל זיין בלויז איין הארץ צו דיין פאטער אין הימל. און אזוי האט דער פייטן מתקן געווען אין קדושת דמוסף: "שני לבבות לך כאחד לאחד" - ווי עס זעט אויס א נוסח וואס איז געווען מער אנגענומען ביי בני אשכנז. און אזוי אויך: "והיה לבבכם שלם עם השם אלוהינו" - "שלמים" שטייט נישט נאר "שלם", אז זייערע צוויי הערצער זאלן זיין איין גאנץ הארץ.
און ווי חז"ל דרש'ענען אויפן פסוק "וסעדו לבכם ואחר תעבורו" - דאס לערנט אונז אז מלאכים האבן בלויז איין הארץ. פארוואס "לבכם" און נישט "לבבכם"? ווייל דארט רעדט זיך פון מלאכים, און ביי מלאכים איז דא נאר איין הארץ. און אברהם אבינו האט דאך נישט געוואוסט אז זיי זענען מלאכים, ער איז געווען זיכער אז דאס זענען געסט - טא פארוואס האט ער זיי געזאגט "וסעדו לבכם"? דער ענטפער: א מעין התנבא ולא ידע מה שהתנבא. מיר זעען דאס פילע מאל אין די מקראות, אז א מענטש ווייסט נישט דעם ענין און כביכול מען האט געלייגט די ווערטער אין זיין מויל - ער האט מכוון געווען צו עפעס און נישט געוואוסט אז ער האט מכוון געווען צו דעם. און אזוי אויך לעתיד לבוא: "שיתו לבכם לחילה" - "לבכם" און נישט "לבבכם", ווייל לעתיד לבוא וועט ביי אונז זיין איין הארץ אים צו דינען בלבב שלם, "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קודשי", וממילא "שיתו לבכם".
אויב אזוי, פארוואס שטייט דא "כי כל לבבות דורש השם" בלשון רבים, און נישט "כל לב"? ווייל דער הקדוש ברוך הוא דארף און פארלאנגט סיי צום גוטן און סיי צום שלעכטן - ער דארף און ווייסט וואס עס איז אין דיין הארץ, סיי דאס גוטע און סיי דאס שלעכטע, און דערפאר דארף שטיין "לבבות", ווייל ער דורש'ט זיי ביידע, זוכט זיי ביידע און קוקט אריין אין זיי ביידע. און "כל יצר מחשבות מבין" - חז"ל זאגן אז איידער די באשעפעניש ווערט באשאפן, פארשטייט שוין דער הקדוש ברוך הוא וואס ער גייט טראכטן; נאך איידער ער ווערט געשאפן, ווייסט שוין דער הקדוש ברוך הוא וואס ער וועט אין דער צוקונפט טראכטן. "אם תדרשנו ימצא לך" - ווי "ודרשו כל מצוות השם"; און אויב דו וועסט פארלאזן - "יזניחך לעד", אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען.
און דער מצודת דוד ערקלערט: "דע את אלהי אביך" - פארש מיט דיין שכל אים צו דערקענען, ווי מיר האבן מסביר געווען לויטן מלבי"ם אז דאס איז דער מושג פון ידיעה; און אויב אין יעדן פאל וועסטו קורץ ווערן פון משיג זיין, דאס הייסט עס וועלן דיר בלייבן קשיות און דו וועסט נישט אנקומען ביז צום גרונט פונעם פארשטאנד - פארלאז אים נישט, ווייל ער איז "אלהי אביך". דעריבער שטייען דא צוויי זאכן: "דע" - אויפן וועג פון חקירה, און "אלהי אביך" - מצד דעם וואס ער איז דער גאט פון דיין פאטער. זאלסט אים דערקענען דורך חקירה, און אויב עס בלייבן ביי דיר שווערע זאכן - קער זיך צוריק צו דער אמונה, צו דעם וואס ער איז אלוקי אביך: אזוי האב איך מקבל געווען פון מיין פאטער און אזוי גיי איך ווייטער.
"חזק ועשה" - דער מקדש אינעם הארץ
רְאֵה עַתָּה כִּי יְהֹוָה בָּחַר בְּךָ לִבְנוֹת בַּיִת לַמִּקְדָּשׁ חֲזַק וַעֲשֵׂה׃ - זע איצט אז דער אויבערשטער האט דיך אויסגעוועלט צו בויען א הויז פאר א מקדש, שטארק זיך און טו.
זאגט דער מיוחס לרש"י: נישט צו בויען פאר אים א הויז צו וואוינען דערין, ווארום "השמים ושמי השמים לא יכלכלוך", ווי שלמה אליין זאגט. דער דגש איז "לבנות בית למקדש" - א הויז וואס זאל זיין א הייליגער ארט פארן ארון, פאר דער מנורה און פאר אלעם וואס מען דארף לייגן אינעם מקדש, אבער נישט קיין וואוינונגס-הויז פארן הקדוש ברוך הוא. און אזוי ווי עס שטייט "ונסעו הקהתים נושאי המקדש" - וואס איז דער מקדש? דאס איז דער ארון; אזוי אויך דא, "בית למקדש" מיינט א הויז פארן ארון. און וויסן זאלסטו: ער האט דיך נישט אויסגעוועלט צוליב דעם וואס דו ביסט בעסער פון אנדערע מענטשן, נאר ער האט דאס געטאן למענו און צוליב זיינע רחמים.
און דער מלבי"ם זאגט: "ראה עתה" - פארטיף זיך אז דער הקדוש ברוך הוא האט מערקווירדיג פארמערט די טובות וואס ער האט דיר געגעבן מיט גרויס כח, און ער האט דיך אויסגעוועלט אז דו זאלסט בויען דעם מקדש, און דעריבער "חזק ועשה" - שטארק זיך אין דער מלאכה, ווי די פרטים וועלן גלייך מבאר זיין. און נאך א יסוד וואס דער מלבי"ם חזר'ט איבער עטליכע מאל ביים ענין פון בנין בית המקדש: דער אלף בית פון בויען דאס בית המקדש איז "בלבבי משכן אבנה" - דער מקדש וואס א מענטש דארף בויען אין זיין הארץ. לאמיר דאס אזוי מגדיר זיין: צו בויען א בית המקדש פעלט נישט אויס קיין גוטער קאנטראקטאר; צו בויען א בית המקדש דארף מען עמיצן מיט א הארץ וואס אין אים איז פאראן א מקדש, און דעמאלט, פון דער מציאות פונעם מקדש וואס איז אינעווייניג אין אים, קען ער בויען דאס רוחניות'דיגע הויז פארן הקדוש ברוך הוא. און דאס איז וואס עס שטייט דא: דער הקדוש ברוך הוא וועט רוהען אין דיר, אין דיין גייסט, אין דיין נפש - "כי בחר השם בך לבנות בית למקדש", מען דארף אן אויסדערוויילטן מענטש וואס האט אין זיך א בחינה פון קדושה, א בחינה פון א מקדש אין זיך, און דאן קען ער בויען אויך דעם מקדש פאר גאט.
איבערגעבן די תבנית פאר שלמה
וַיִּתֵּן דָּוִיד לִשְׁלֹמֹה בְנוֹ אֶת תַּבְנִית הָאוּלָם וְאֶת בָּתָּיו וְגַנְזַכָּיו וַעֲלִיֹּתָיו וַחֲדָרָיו הַפְּנִימִים וּבֵית הַכַּפֹּרֶת׃ - און דוד האט געגעבן פאר זיין זון שלמה די תבנית פונעם אולם, און פון זיינע הייזער און זיינע גנזכים און זיינע אויבערשטע צימערן און זיינע אינעווייניגסטע קאמערן און דאס בית הכפורת.
"תבנית האולם" - די לענג, די ברייט און די הויך. "גנזכיו" - דער ארט וואו עס זענען געלעגן די אוצרות פון די קדשים, וואס מיר רופן היינט א גנזך; און דער מלבי"ם ערקלערט: די לשכות וואס מען האט דארט געמאכט כדי צו באהאלטן די אוצרות הקדשים. "האולם", לויטן מלבי"ם, איז דער אויסערלעכער חצר פארן היכל; "הבתים" זענען די יציעים פון ארום; "חדריו הפנימיים" - דער היכל און די צימערן ארום אים; "בית הכפורת" - קדשי קדשים. און וואס מיינט "ויתן דוד לשלמה בנו את תבנית"? דער מצודת דוד ערקלערט אז ער האט אים געלערנט און איבערגעגעבן אין זיין האנט; און מען קען זאגן אז ער האט ממש געגעבן - געמאלטע און געשריבענע פלענער, און אויף דעם שטימט דאס לשון "ויתן".
וְתַבְנִית כֹּל אֲשֶׁר הָיָה בָרוּחַ עִמּוֹ לְחַצְרוֹת בֵּית יְהֹוָה וּלְכׇל הַלְּשָׁכוֹת סָבִיב לְאֹצְרוֹת בֵּית הָאֱלֹהִים וּלְאֹצְרוֹת הַקֳּדָשִׁים׃ - און די תבנית פון אלעם וואס איז געווען ברוח ביי אים פאר די חצרות פון בית ה' און פאר אלע לשכות ארום, פאר די אוצרות פון בית האלקים און פאר די אוצרות הקדשים.
"תבנית כל אשר היה ברוח עמו" - פון וואו איז דאס געווען ברוח ביי אים? זאגט דער מיוחס לרש"י: עס שטייט דאך "המה ייסד דוד ושמואל הרואה". און וואס איז שמואל'ס שייכות אהער? חז"ל דרש'ענען אויף דעם וואס עס ווערט געזאגט ביי דוד "הנה בניות ברמה" - וואו זענען שמואל און דוד געווען? "בניות ברמה", אז זיי האבן זיך אפגעגעבן מיט נויו של עולם; און דער מיוחס לרש"י ברענגט "בניינו של עולם", "בניות" א לשון פון בנין. עס זענען דא שינויי נוסחאות, אבער דער יסוד איז איינער: זיי האבן זיך דארט אפגעגעבן מיטן בנין פון דער וועלט.
מיר האבן שוין מער ווי איינמאל מסביר געווען אז אין קיין שום פלאץ אין דער תורה ווערט נישט דערמאנט וואו מען וועט בויען דאס בית המקדש און וואו דער מקום המקדש איז. און דער טעם איז: ווען עס זאל שטיין דער מקום המקדש, וואלטן די מוסלעמענער געלאפן בויען דארט א מעטשעט און געזאגט אז זיי זענען געווען פריער. און פון וואו ווייסט מען אז אזוי וואלטן זיי געטאן? ווייל כאטש מיר זענען געווען פריער, פונדעסטוועגן זענען זיי געלאפן און געגאנגען און געבויט דארט און געזאגט אז זיי זענען געווען פריער - כאטש זיי זענען נישט געווען פריער. על אחת כמה וכמה ווען זיי וואלטן געוואוסט פון פריער. און אין גניבות זענען אונזערע פעטערס-קינדער די מומחים: פון וואו שפייזט זיך די פאלעסטינער אויטאריטעט? פון וואו שפייזט זיך כאַמאַס? אלעס פון גניבות. און אזוי אויך אין די אוצרות פון גייסט - ביי די בני ישמעאל איז פאראן אין זייערע לעגענדעס א מעשה וועגן "עקידת ישמעאל". אויך דאס האבן זיי גע'גנב'עט. ווען עס וואלט זיך געהאנדלט אין א מער געבילדעטן מענטש, וואלט ער אויסגעטראכט עפעס נישט ווייניגער גוט; אבער וויבאלד זיי זענען שוואך אין שכל, קאפירן זיי פשוט און טוישן איין פרט: נישט עקידת יצחק נאר עקידת ישמעאל, און אזוי איז דאס שוין געבויט אויף עפעס אן אלטע זאך - כאילו מען האט זיך פארטוישט און געשריבן יצחק. דאס איז דער שטייגער: קבר יוסף אין שכם, מערת המכפלה, אלע אונזערע הייליגע ערטער - זענען זיי געגאנגען און איינגענומען דעם ארט, אויפגעשטעלט דארט א מעטשעט און געזאגט אז דאס געהערט צו זיי. און פארוואס? ווייל א קבר פון א נביא וואס זיי האבן אליין אויסגעטראכט ברענגט נישט קיין מענטשן; אבער "נבי סמואל" - א נביא וואס ציט מענטשן, א מענטש וואס איז געווען מורם מעם - אויף דעם כאפט מען די בעלות. דעריבער האט דער הקדוש ברוך הוא נישט אנטפלעקט דעם מקום המקדש, כדי עובדי עבודה זרה זאלן דאס נישט אייננעמען.
און דעריבער ווען מען האט געדארפט דן זיין דערין, איז דוד געזעסן און דורכגעשמועסט מיט שמואל וואס איז דער פאסיגער און ריכטיגער ארט צו בויען דארט דאס בית המקדש, און זיי זענען געקומען צו א מסקנא - "בניות ברמה". און חז"ל דרש'ענען אז דער שענסטער פלאץ ביים אקס איז נישט דער העכסטער טייל פון אים נאר צווישן זיינע פלייצעס, דאס הייסט אביסל נידעריגער פונעם העכסטן ארט, ווייל דאס העכסטע ארט איז עין עיטם. דארט זענען זיי געקומען צום באשלוס וואס דער מקום המקדש איז. קומט אויס אז ביי יענער געלעגנהייט האט דוד מקבל געווען פון שמואל אלע ענינים פון בית המקדש, ביז חז"ל זאגן אז ער האט אים געלערנט אין יענער שעה וואס קיין שום תלמיד ותיק קען נישט לערנען אין עטליכע יאר. אלע פרטים פון בית המקדש און אלעס וואס פעלט אויס זענען דעמאלט געווען - און דאס איז "כל אשר היה ברוח עמו", אין דוד'ס גייסט פון דעם וואס ער האט מקבל געווען פון שמואל. "ולכל הלשכות סביב לאוצרות בית האלוהים" - דא רעדט מען נישט פון די זעלבע קדשים וואס דוד און די ראשי האבות האבן מקדיש געווען, וואס אויף זיי איז מען געווען ממונה ביז מען וועט בויען דאס בית המקדש; נאר די אוצרות זענען געווען אויף כל זמן דער בנין שטייט, און דאס איז דער כוונה "לאוצרות בית האלוהים ולאוצרות הקדשים".
אויך דער רד"ק זאָגט: "כל אשר היה ברוח עמו" - מיט אַ גײַסט פֿון נבואה, אַז אויפֿן יסוד פֿון רוח הקודש האָט ער געוווּסט די גאַנצע תבנית פֿונעם בית המקדש, אָדער דורך זיך אַליין אָדער דורך שמואל הנביא, ווײַל דוד איז געווען דער ראש פֿאַר אַלע בעלי רוח הקודש. און כאָטש דוד איז נישט געווען קיין נביא, איז ער אָבער געווען דער ראש פֿון די בעלי רוח הקודש, און זיכער האָט ער געהאַט התגלות אין זײַן רוח הקודש.
"ברוח עמו" - דוד אַליין ווי די תבנית פֿונעם מקדש
דער מלבי"ם לייגט צו, אַז אַחוץ פֿונעם פשט איז דאָ דאָ אַ רמז אויף ענינים פֿון פנימיות. ווען מען רעדט וועגן מקדש, געפֿינען חז"ל פּאַראַלעלן צווישן בית המקדש, וואָס איז אַ בחינה פֿון אַן עולם קטן, און צווישן דעם גאַנצן עולם הגדול; און אַזוי אויך זענען פֿאַראַן פּאַראַלעלן צום נאָך קלענערן עולם קטן, וואָס דאָס איז דער מענטש. דער מענטש איז מקביל צום מקדש, און דער מקדש איז מקביל צו דער וועלט - אַלע פֿון זיי זענען געמאַכט געוואָרן לויט דער זעלבער מתכונת.
און דאָס איז וואָס דער מלבי"ם זאָגט: אויסגעשטעלט און מסודר לויטן סדר פֿונעם מקדש פֿאַר יודעי דעת. פּונקט ווי אינעם מקדש זענען פֿאַראַן מער געהויבענע, העכערע און דערהויבענע ערטער, אַזוי אויך אינעם מענטש. צום ביישפּיל, זאָגט דער רמב"ם אַז דער מוח פֿונעם מענטש איז אַ בחינה פֿון קדשי קדשים, און ווען אַ מענטש ברענגט אַרײַן אַ מחשבה זרה אין זײַן מוח, איז דאָס ווי ער שטעלט אַרײַן אַ צלם בהיכל, און ערגער פֿון דעם וואָס טיטוס האָט געטאָן. ווי אַזוי? טיטוס איז אַ גוי, און אַ גוי וואָס גייט אַרײַן אין בית המקדש געשעט אים גאָרנישט, אָבער אַ מענטש מישראל וואָס גייט אַרײַן ווערט געטייט. ווער עס פֿלעגט אַרײַנגיין אין קדשי קדשים שלא כדין, פֿלעגט מען אים אַרויסשלעפּן מיט אַ קייט; צו טיטוס איז גאָרנישט געשען - און אויך אַ הונט וואָס זאָל אַרײַנגיין וועט אים גאָרנישט געשען, ווײַל די מעלה איז בײַ ישראל. און דער רמב"ם זאָגט אַז עס איז פֿאַראַן עפּעס וואָס איז נאָך ערגער פֿון דעם: די מחשבה זרה וואָס אַ מענטש ברענגט אַרײַן אין זײַן אייגענעם בית המקדש, אין זײַן מוח וואָס איז דער קדשי קדשים. מען ברענגט דאָס נאָר ווי אַ משל, צו פֿאַרשטיין אַז די מציאות פֿונעם מענטש אויף דער וועלט איז קעגנאיבער דער מציאות פֿונעם מקדש, און דער מקדש איז קעגנאיבער דער גאַנצער וועלט. קומט אויס, אַז אין דודס גײַסט, זאָגט דער מלבי"ם, איז געלעגן די תבנית פֿונעם משכן און די תבנית פֿונעם מקדש, אַלע זיינע חצרות און לשכות - אַזוי ווי עס שטייט "כי בית יעשה לך השם": דו, דוד, אַליין ביסט ווי דער ציור פֿונעם בית המקדש למעלה בקודש. און דאָס איז "ברוח עמו", אַז דוד אַליין איז געווען די בחינה פֿונעם מקדש.
ווער עס וויל בעסער פֿאַרשטיין די דאָזיקע זאַכן, זאָל אַרײַנקוקן אין די ווערטער פֿונעם בן איש חי אין זײַן ספר "עוד יוסף חי" איבער ענין תיקון הנפש, און אַזוי שרײַבט ער: עס פּאַסט פֿאַר אַן ערלעכן מענטש (אַ חסיד) צו כוונה האָבן און אָפּשאַצן זיך כאילו ער איז אַ דירה און אַ כסא צו אצילות און קדושה, און דערמיט וועט חל זײַן און רוען אויף אים אַן עליונה'דיקע קדושה, און ער וועט דאַן קענען דורך דער כוונה פֿאַרבינדן אַלע עולמות - ער זאָל מאַכן פֿון זיך אַ כסא פֿאַר דער קדושה. די זאַך ווערט געברענגט אינעם סידור "עבודת השם" אין תיקון הנפש, און ער ערקלערט דאָרט אויף וואָס פֿאַר אַן אופֿן: ער זאָל טראַכטן אַז זײַן קאָפּ איז אַ בחינה פֿון אַ כסא פֿאַר שם הוי"ה מיטן ניקוד קמץ, וואָס דאָס איז כתר; און די צוויי מוחות אין אים וואָס זענען דער סוד פֿון י"ה - חכמה אויף דער רעכטער זײַט, און ער זאָל אינזינען האָבן שם הוי"ה מיטן ניקוד פתח, און בינה אויף דער לינקער זײַט מיטן ניקוד צירי; און בײַ זײַנע אויגן זאָל ער אינזינען האָבן אַז עין איז בגימטריא פֿינף מאָל הוי"ה, און אַזוי ווײַטער. מען זעט דאָ אַ גאַנצן ציור פֿון דער תבנית פֿונעם מענטש: מוח ימין, מוח שמאל, גולגלתא, דעת תחתון און אַלע מדריגות - אַז אַ מענטש דאַרף אָנקוקן זיך אַליין ווי אַ מרכבה לשכינה, ווײַל דער מענטש איז באַשאַפֿן בצלם דמות תבניתו לויט דער אויבערשטער תבנית פֿון דעם מעמד הספירות. קומט אויס אַז דוד המלך, זײַן נפש און זײַן גאַנצע מציאות זענען געווען אויסגעשטעלט און מסודר לויטן סדר פֿונעם מקדש; דוד אַליין איז געווען די תבנית פֿונעם מקדש - "בית יעשה לך השם", ווי דער ציור פֿונעם בית למעלה בקודש, און דאָס איז "אשר היה ברוח עמו": אין זײַן פנימיות איז געלעגן די בחינה פֿון דער תבנית פֿונעם מקדש, אינגאַנצן קודש להשם, און אַלע זײַנע אברים אַ בחינה פֿון דער התפשטות. און פּונקט אַזוי איז אויך אינעם מקדש געווען אַ בחינה פֿון כתר, אַ בחינה פֿון חכמה און אַ בחינה פֿון בינה אין יעדן איינציקן אָרט - "זה לעומת זה עשה אלוקים".
המחלקות והכלים
וּלְמַחְלְקוֹת הַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם וּלְכׇל מְלֶאכֶת עֲבוֹדַת בֵּית יְהֹוָה וּלְכׇל כְּלֵי עֲבוֹדַת בֵּית יְהֹוָה׃ - און פֿאַר די מחלקות פֿון די כהנים און די לוים, און פֿאַר דער גאַנצער אַרבעט פֿון דער עבודה פֿון בית ה', און פֿאַר אַלע כּלים פֿון דער עבודה פֿון בית ה'.
די כהנים און די לוים האָט ער צעטיילט אויף פֿיר און צוואַנציק משמרות, ווי מיר האָבן פֿריִער געזען. "ולכל כלי עבודת בית השם" - וויפֿל איז די וואָג פֿון די כּלים, ווי מען וועט גלײַך זען מיט אַ גענויעם חשבון. און דער מלבי"ם ערקלערט: "לכל מלאכת" מיינט מען דעם סדר פֿון דער עבודה און דעם שיר און דעם שטאַנד פֿון די משרתי העבודה, און אויך די כלי המקדש.
לַזָּהָב בַּמִּשְׁקָל לַזָּהָב לְכׇל כְּלֵי עֲבוֹדָה וַעֲבוֹדָה לְכֹל כְּלֵי הַכֶּסֶף בְּמִשְׁקָל לְכׇל כְּלֵי עֲבוֹדָה וַעֲבוֹדָה׃ - פֿאַר גאָלד לויט דער וואָג פֿאַר גאָלד פֿאַר אַלע כּלים פֿון יעדער עבודה, פֿאַר אַלע זילבערנע כּלים לויט דער וואָג פֿאַר אַלע כּלים פֿון יעדער עבודה.
דאָס הייסט: פֿאַר יעדן כּלי באַזונדער וואָס איז זײַן פּאַסיקע וואָג, אין גאָלד און אין זילבער. און די מצודת דוד זאָגט, אַז מען זאָל נישט גלײַכשטעלן די וואָג פֿון זילבער צו דער וואָג פֿון גאָלד - יעדער איינער איז געמאַכט געוואָרן מיט אַן אַנדער וואָג.
וּמִשְׁקָל לִמְנֹרוֹת הַזָּהָב וְנֵרֹתֵיהֶם זָהָב בְּמִשְׁקַל מְנוֹרָה וּמְנוֹרָה וְנֵרֹתֶיהָ וְלִמְנֹרוֹת הַכֶּסֶף בְּמִשְׁקָל לִמְנוֹרָה וְנֵרֹתֶיהָ כַּעֲבוֹדַת מְנוֹרָה וּמְנוֹרָה׃ - און די וואָג פֿאַר די גאָלדענע מנורות און זייערע גאָלדענע ליכט, לויט דער וואָג פֿון יעדער מנורה און אירע ליכט, און פֿאַר די זילבערנע מנורות לויט דער וואָג פֿאַר אַ מנורה און אירע ליכט, לויט דער עבודה פֿון יעדער מנורה.
אויך די וואָג פֿון די גאָלדענע מנורות האָט ער אים איבערגעגעבן - צען מנורות האָט שלמה געמאַכט. אָבער די מפרשים פֿרעגן: וואָס זענען די "מנורות הכסף"? מיר האָבן דאָך נישט געפֿונען אַזאַ זאַך אין בית המקדש. פֿאַרענטפֿערט דער רד"ק, אַז ער האָט געמאַכט זילבערנע מנורות זיי זאָלן שטיין אין די לשכות פֿון די כהנים, צו לײַכטן פֿאַר זיי, ווײַל זיי פֿלעגן דאָרט עסן און שלאָפֿן - מנורות לצורך באַלײַכטונג אינעם אָרט פֿון זייער עסן און שלאָפֿן. און די גאָלדענע מנורות זענען געשטאַנען אין היכל, צען מנורות: פֿינף אויף דער רעכטער זײַט פֿון דער מנורה וואָס משה האָט געמאַכט, און פֿינף אויף איר לינקער זײַט. און אויך שולחנות זענען געווען צען, גאָלדענע שולחנות פֿאַרן לחם הפנים; און די זילבערנע שולחנות זענען געווען באַשטימט צו שעכטן אויף זיי און אַראָפּצולייגן אויף זיי דאָס פֿלייש פֿון דער עולה, ווײַל ווען מען פֿלעגט צעשנײַדן די עולה אויף אירע שטיקער (נתחים), פֿלעגט מען דאָס טאָן אויף אַ זילבערנעם שולחן. און כאָטש די זאַך ווערט נישט דערמאָנט אין דער געשיכטע פֿון בנין הבית, זאָגט דער רד"ק אַז מיר האָבן דאָס געלערנט פֿונעם בנין הבית וואָס יחזקאל האָט געזען אין מראה הנבואה - דאָרט ווערן די דאָזיקע פּרטים באַשריבן, און ווער עס וויל קען אַרײַנקוקן אין ספר יחזקאל אין דער באַשרײַבונג פֿונעם בית און אינעם שפּאַציר וואָס דער מלאך מאַכט מיט יחזקאל אין דריטן בית המקדש.
און דער מלבי"ם פארענטפערט עס אויף אַן אַנדער אופן: שלמה האָט טאַקע נישט געמאַכט קיין זילבערנע מנורות, ווייל "אין כסף נחשב בימי שלמה למאומה" (זילבער איז אין די טעג פון שלמה גאָרנישט גערעכנט געווען). און אויב אַזוי, וועגן וואָס רעדט מען דאָ? נאָר דוד אין זיין תוכנית האָט יאָ צוגעגרייט זילבערנע מנורות, ווייל דוד האָט נישט געוואוסט אַז זיי וועלן אַזוי רייך ווערן און אַז זיי וועלן אָנקומען צו אַ מצב וואו כסף איז נישט נחשב למאומה. מ'קען זאָגן בדרך צחות: וואָס מיינט "אין כסף נחשב למאומה"? אַ קינד בעט עפּעס פונעם טאַטן, און דער טאַטע זאָגט אים "איך האָב נישט קיין געלט" - דאָס איז אַ "מאומה", דאָס קינד גלייבט עס נישט; דער טאַטע האָט דאָך ברוך השם, און דערפאַר איז דאָס "איך האָב נישט קיין געלט" נחשב למאומה - ווער ס'זאָגט "ס'איז נישטאָ קיין געלט", קיינער קויפט נישט די מעשה. און לענייננו: דוד האָט נישט געוואוסט אַז זיי וועלן זיין אַזוי רייך, און דערפאַר האָט מען צום סוף געמאַכט אַלע מנורות פון גאָלד.
וְאֶת הַזָּהָב מִשְׁקָל לְשֻׁלְחֲנוֹת הַמַּעֲרֶכֶת לְשֻׁלְחַן וְשֻׁלְחָן וְכֶסֶף לְשֻׁלְחֲנוֹת הַכָּסֶף׃ - און דאָס גאָלד לויטן געוויכט פאַר די שולחנות המערכת פאַר יעדן באַזונדערן שולחן, און זילבער פאַר די שולחנות פון זילבער.
"לשולחן ושולחן" - פאַר יעדן באַזונדערן שולחן פון די צען שולחנות המערכת, אויף וועלכע מען פלעגט אויסשטעלן דעם לחם הפנים. און דאָס געוויכט פונעם זילבער - פאַר די שולחנות אין דער עזרה, וואָס לויט ווי דער מיוחס לרש"י זאָגט פלעגט מען אויף זיי אַראָפּנעמען די הויט פון די קרבנות, און אויך דאָס געוויכט פון די מזלגות און מזרקות. און דער מלבי"ם דערקלערט אויך דאָ אַז ער האָט נישט געמאַכט קיין זילבערנע שולחנות, וויבאַלד מען האָט נישט געדאַרפט קיין זילבער - כסף איז נישט געווען נחשב למאומה, און זיי האָבן געהאַט גאָלד. אָדער וויל ער זאָגן אַז דער שולחן אויף וועלכן מען פלעגט אַראָפּלייגן דעם לחם הפנים פון דרויסן איז געווען פון זילבער, ווייל חז"ל זאָגן אַז ווען מען האָט אַריינגעבראַכט דעם לחם הפנים פלעגט מען עס קודם אַראָפּלייגן אויף אַ זילבערנעם שולחן און ערשט דערנאָך אַריינברענגען אינעווייניג צום גאָלדענעם שולחן, כדי ס'זאָל זיין בגדר "מעלין בקודש"; און די דאָזיקע אויסערלעכע שולחנות זענען געווען פון זילבער.
וְהַמִּזְלָגוֹת וְהַמִּזְרָקוֹת וְהַקְּשָׂוֺת זָהָב טָהוֹר וְלִכְפוֹרֵי הַזָּהָב בְּמִשְׁקָל לִכְפוֹר וּכְפוֹר וְלִכְפוֹרֵי הַכֶּסֶף בְּמִשְׁקָל לִכְפוֹר וּכְפוֹר׃ - און די גאָפּלען (המזלגות) און די מזרקות און די קשוות פון ריין גאָלד, און פאַר די גאָלדענע בעקנס (כפורי הזהב) לויטן געוויכט פאַר יעדן באַזונדערן בעקן, און פאַר די זילבערנע בעקנס לויטן געוויכט פאַר יעדן באַזונדערן בעקן.
"כפורי הזהב" - חז"ל זאָגן אַז דאָס זענען געווען די מזרקים. און פאַרוואָס הייסן זיי אַזוי? ווייל מען פלעגט אָפּווישן דאָס בלוט אויפן ראַנד פונעם כלי כדי דאָס בלוט זאָל אַראָפּרינען אינעווייניג אינעם כלי, ווי די גמרא זאָגט: "ודם הסכין במה מקנח לה? בשפת מזרק". מען פלעגט אַריבערפירן דעם שאַרף פונעם מעסער אויפן ראַנד פונעם כלי - ווי אויפן ראַנד פון אַ כוס - און דעמאָלט פליסט דאָס בלוט פונעם מעסער אַריין אינעווייניג. דערפאַר הייסט עס "כפורי", ווייל "כפורי" איז אַ לשון פון רייניקן און אָפּווישן; און אַזוי אויך יעדער לשון פון כפרה איז אַ רייניקונג און קינוח, אויך כפרת עוונות איז דער עניין אָפּצומעקן און רייניקן כלל ישראל פון זייערע עבירות.
און אויף "המזלגות והמזרקות" זאָגט דער מלבי"ם אַז די מזרקות זענען געווען צוויי מינים: מזרקות זענען די כלי אין וועלכער ס'איז געווען דאָס בלוט וואָס מען פלעגט שפּריצן אויפן דופן המזבח, און זיי זענען געווען טייל פון געשליפענעם קופּער און טייל פון גאָלד. און כאָטש אין ספר מלכים ווערן מזלגות בכלל נישט דערמאָנט, האָט עזרא געשריבן אַנשטאָט "מזרקות" - "מזלגות", דאָס הייסט אַז מיטן פּסוק "והמזלגות והמזרקות" האָט ער מרמז געווען אויף די צוויי סאָרטן מזרקות.
וּלְמִזְבַּח הַקְּטֹרֶת זָהָב מְזֻקָּק בַּמִּשְׁקָל וּלְתַבְנִית הַמֶּרְכָּבָה הַכְּרוּבִים זָהָב לְפֹרְשִׂים וְסֹכְכִים עַל אֲרוֹן בְּרִית יְהֹוָה׃ - און פאַרן מזבח הקטורת געלייטערט גאָלד לויטן געוויכט, און פאַר דער געשטאַלט פון דער מרכבה, די גאָלדענע כרובים, וואָס שפּרייטן אויס זייערע פליגלען און דעקן איבער דעם ארון ברית ה'.
"זהב מזוקק" - געלייטערט גאָלד לויטן געוויכט, ווי "מזוקק שבעתיים", דאָס בעסטע און שענסטע גאָלד. "ולתבנית המרכבה" - די מרכבה מיינט די חיות הקודש וואָס זענען פני הכרוב; לויט דער געשטאַלט פון דער מרכבה האָט ער געמאַכט די כרובים פון גאָלד. "לפורשים וסוככים" - די כרובים זענען געווען ווי "כרביא", ווי די דמות וואָס אין דער מרכבה, און זייערע פליגלען האָבן געדעקט פאָראויס, און דאָס איז "לפורשים וסוככים על ארון ברית השם". און פאַרוואָס באַטאָנט ער דאָס? פּשוט, כדי אָפּצוזונדערן די דאָזיקע כרובים פון די אַנדערע כרובים וואָס שלמה האָט געמאַכט, וואָס זענען געשטאַנען ביים מערב-זייט פון קודש הקודשים און זייערע פּנימער צום ארון - צוויי גרויסע כרובים. נישט וועגן זיי רעדט מען, נאָר וועגן די סוככים, די וואָס זייערע פליגלען זענען געווען איבער דעם ארון ברית השם.
הַכֹּל בִּכְתָב מִיַּד יְהֹוָה עָלַי הִשְׂכִּיל כֹּל מַלְאֲכוֹת הַתַּבְנִית׃ - אַלעס אין שריפט פון דער האַנט פון ה' האָט ער מיר פאַרשטענדלעך געמאַכט, אַלע אַרבעטן פון דער תבנית.
דאָס קומט צוריק צו דעם וואָס מיר האָבן פריער געזען אין פּסוק י"א, אַז דוד האָט איבערגעגעבן פאַר שלמה אַלעס אין שריפט. זאָגט אים דוד: וויסן זאָלסטו, הכל מיד השם עלי השכיל - דאָס אַלעס האָב איך משיג געווען דורך נבואה אָדער מיט רוח הקודש אָדער מיד שמואל, ווי מיר האָבן מסביר געווען. "עלי השכיל" - דער שכל הטוב קומט מבחינת רוח הקודש, איך האָב משיג געווען מיט רוח הקודש די גאַנצע פּרטי פּרטים. און דערפאַר האָבן מיר פריער געזאָגט אַז די אַלע ענינים פונעם בית המקדש זענען נישט געבויט געוואָרן לויט קיין אַרכיטעקטורישע עצה, נאָר אַלעס איז מיד השם - מ'קען גאָרנישט ענדערן, און אויב מ'ענדערט - האָט מען עס פּסול געמאַכט. עס מוז זיין פּונקט אַקוראַט געצילט. דאָס איז פּונקט ווי אַ מענטש זאָל באַשליסן צו פאַרריכטן דאָס אינווייניגסטע פון אַ קאָמפּיוטער אויף אַ שענערן אופן: טויש אויס איין קליינעם טשיפּ, און ער צינדט זיך שוין נישט אָן. "אָבער אַזוי איז דאָך שענער" - וואָס גייט מיך אָן שיין? עס דאַרף דאָך אַרבעטן! אַזוי אויך דאַרף דער בית המקדש "אַרבעטן"; דאָס הייסט, זיין געצילט קעגן די ספירות און קעגן אַלע הויכע רוחניות'דיקע ענינים. האָסטו געביטן די מאָסן - האָסטו געביטן די זאַכן וואָס זענען מרמז אויף די רוחניות'דיקע ענינים, און עס טוט שוין נישט אויף זיין פעולה. דערפאַר מוז עס זיין "הכל בכתב מיד השם עלי השכיל".
"חזק ואמץ ועשה" - די חכמה איז צו פאַרענדיקן
וַיֹּאמֶר דָּוִיד לִשְׁלֹמֹה בְנוֹ חֲזַק וֶאֱמַץ וַעֲשֵׂה אַל תִּירָא וְאַל תֵּחָת כִּי יְהֹוָה אֱלֹהִים אֱלֹהַי עִמָּךְ לֹא יַרְפְּךָ וְלֹא יַעַזְבֶךָּ עַד לִכְלוֹת כׇּל מְלֶאכֶת עֲבוֹדַת בֵּית יְהֹוָה׃ - און דוד האָט געזאָגט צו זיין זון שלמה: שטאַרק זיך און זיי מוטיק און טו, שרעק זיך נישט און האָב נישט קיין מורא, ווייל ה' אלוקים, מיין גאָט, איז מיט דיר, ער וועט דיר נישט אָפּלאָזן און דיר נישט פאַרלאָזן, ביז צו דער פאַרענדיקונג פון דער גאַנצער מלאכה פון דער עבודה פון בית ה'.
"חזק ואמץ" - כדי דיין מלכות זאל זיך האלטן, זאגט דער מיוחס לרש"י, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט דאך געזאגט "והכינותי את מלכותו עד עולם אם יחזק לעשות מצותי", און דערפאר חזק ואמץ. "ועשה עד לכלות" - אז דו זאלסט פארענדיגן די מלאכה. יעדער קען דאך די וואס קענען גוט אנהייבן; מ'זעט דאך אפט ביי די גמרות: קוקט נאר ווי אין רוב גמרות זענען די ערשטע בלעטער אפגענוצט און צעריסן, און ווייטער איז אלעס ניי - און אזוי אויך אינעם משנה ברורה, אין די גמרות און אין שלחן ערוך. אבער די גאנצע חכמה איז צו מסיים זיין - "עד לכלות".
וְהִנֵּה מַחְלְקוֹת הַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם לְכׇל עֲבוֹדַת בֵּית הָאֱלֹהִים וְעִמְּךָ בְכׇל מְלָאכָה לְכׇל נָדִיב בַּחׇכְמָה לְכׇל עֲבוֹדָה וְהַשָּׂרִים וְכׇל הָעָם לְכׇל דְּבָרֶיךָ׃ - און אט זענען די מחלקות פון די כהנים און די לויים פאר דער גאנצער עבודה פון בית האלקים, און מיט דיר אין יעדער מלאכה איז יעדער נדיב מיט חכמה פאר יעדער עבודה, און די שרים און דאס גאנצע פאלק זענען גרייט צו אלע דיינע רייד.
דאס הייסט: דו האסט דאך מיט דיר אלע די דאזיגע. "לכל נדיב בחכמה לכל עבודה" - אזוי ווי "כל אשר ידבנו לבו" צו דער מלאכה, אז די וואס ארבעטן אויף דער מלאכה וועלן זיך מנדב זיין מיט דיר און דיר בייהילפיג זיין; און די שרים און דאס פאלק זענען גרייט צו אלע דיינע רייד, און וואס דו וועסט זיי באפעלן וועלן זיי טאן. און דער מלבי"ם ערקלערט: זארג זיך נישט אז נאכדעם וואס דו וועסט בויען דעם בית המקדש וועסטו נישט דערגרייכן די תכלית פונעם ענין המקדש, און זארג זיך נישט אז דו וועסט נישט געפינען קיין בעלי מלאכה און חרשים לויט דער נויט, און זארג זיך נישט אז ס'וועט נישט זיין גענוג מאטעריאלן צום בויען. דערפאר זאגט ער אים: די פאסיגע תכלית פון דער עבודה - האסטו דאך די כהנים וואס איך האב באשטימט, און זיי וועלן קענען טאן די גאנצע נויטיגע עבודה נאכ'ן בנין. חרשים און בעלי מלאכות - "ועמך בכל מלאכה". מאטעריאלן צום בויען - "והשרים וכל העם לכל דבריך", דו וועסט זיי באפעלן און זיי וועלן ברענגען אלעס וואס פעלט זיך אויס.
לסיכום:
אין דעם דאזיגן פרק איבערגעבט דוד פאר שלמה צוויי זאכן צוזאמען: דעם פלאן און דעם גייסט. אין דער רוחניות'דיגער צוואה - "דע את אלהי אביך ועבדהו בלב שלם ובנפש חפצה" - ווערט פארלאנגט פון שלמה זיך נישט צו באגנוגענען מיט דער אמונה וואס קומט בקבלה פון די אבות, וואס זי איז דער יסוד, נאר מוסיף צו זיין אויף איר א ידיעה דורך חקירה און התבוננות, און צו דינען דעם אויבערשטן מאהבה און נישט מיראת העונש, מיט איין הארץ און נישט מיט צוויי הערצער, ווייל "כל לבבות דורש השם וכל יצר מחשבות מבין". "אם תדרשנו ימצא לך" - מ'קען נישט ערקלערן פון אינדרויסן די זיסקייט פון דעם וועג, נאר "אם אתה עושה כן - אשריך בעולם הזה וטוב לך לעולם הבא"; און ווידער פון דער אנדערער זייט "ואם תעזבנו יזניחך לעד", ווייל די זניחה איז שווערער פון דער עזיבה און לאזט איבער א רושם. און ביים איבערגעבן די תבנית האבן מיר געזען אז אלעס איז געווען "מיד השם עלי השכיל" - נישט קיין מענטשליכע ארכיטעקטור נאר מאסן געווענדעט קעגן די רוחניות'דיגע ענינים, און אפילו דוד אליין איז געווען ווי די תבנית המקדש, ווייל כדי צו בויען א מקדש פאר'ן אויבערשטן פאדערט זיך א מענטש ביי וועמען דער מקדש איז געבויט אין זיין הארץ. און דערפאר "חזק ואמץ ועשה אל תירא ואל תחת" - אנצוהייבן, און בעיקר צו פארענדיגן, "עד לכלות כל מלאכת עבודת בית השם".