קאפיטל כ"ג הייבט אן א נייעם שלב אין ספר: דוד המלך קומט אן צו דער עלטער, און פאר זיין פטירה באשעפטיקט ער זיך מיט די לעצטע הכנות צום בית המקדש. נאכדעם וואס ער האט געקרוינט שלמה זיין זון פאר א מלך, גרייט ער צו די משמרות הכהונה והלוויה, באפעלט שלמה'ן, און דערנאך ווערט ער נאסף אל עמיו. דער קאפיטל פאר אונדז באהאנדלט די משמרות פון די לויים: זייער איינטיילונג לויט בתי אבות, זייער צאל, זייער עלטער און זייערע תפקידים אין דער עבודה פון בית ה'.
וְדָוִיד זָקֵן וְשָׂבַע יָמִים וַיַּמְלֵךְ אֶת־שְׁלֹמֹה בְנוֹ עַל־יִשְׂרָאֵל׃ - און דוד איז געווען אלט און זאט פון טעג, און ער האט געמאכט שלמה זיין זון פאר א מלך איבער ישראל.
דוד המלך איז שוין אין דער עלטער פון זיבעציג יאר, שבע ימים, און מען שטייט קעגן דעם סוף פון זיין לעבן. דער פסוק באשרייבט וואס דוד האט געטאן אויף דעם שלב: ער האט ממליך געווען שלמה'ן, זיך צוגעגרייט צו גיין אין דעם וועג פון דער גאנצער ערד, און אויסגעשטעלט די משמרות פון די כהנים און לויים - אויך דאס איז א חלק פון דער הכנה צום בית המקדש.
וַיֶּאֱסֹף אֶת־כׇּל־שָׂרֵי יִשְׂרָאֵל וְהַכֹּהֲנִים וְהַלְוִיִּם׃ וַיִּסָּפְרוּ הַלְוִיִּם מִבֶּן שְׁלֹשִׁים שָׁנָה וָמָעְלָה וַיְהִי מִסְפָּרָם לְגֻלְגְּלֹתָם לִגְבָרִים שְׁלֹשִׁים וּשְׁמוֹנָה אָלֶף׃ - און ער האט צונויפגעזאמלט אלע שרים פון ישראל, און די כהנים און די לויים. און די לויים זענען געציילט געווארן פון דרייסיג יאר אלט און העכער, און זייער צאל איז געווען לויט זייערע קעפ, מענער, אכט און דרייסיג טויזנט.
דוד פארזאמלט אלע שרי ישראל, די כהנים און די לויים, כדי אויסצושטעלן די משמרות - ווער עס וועט דינען אין בית המקדש. דערפאר ציילט ער די לויים פון דרייסיג יאר און העכער, וואס דאס איז די עלטער ווען מען הייבט אן די עבודה, און זייער צאל גרייכט צו אכט און דרייסיג טויזנט מאן. כאטש דא שטייט "מספרם לגולגלותם", מיינט עס נישט אז ער האט זיי געציילט ביי די קעפ ממש, נאר דורך א מטבע, אזוי ווי משה רבינו האט געציילט דאס פאלק.
מֵאֵלֶּה לְנַצֵּחַ עַל־מְלֶאכֶת בֵּית־יְהֹוָה עֶשְׂרִים וְאַרְבָּעָה אָלֶף וְשֹׁטְרִים וְשֹׁפְטִים שֵׁשֶׁת אֲלָפִים׃ - פון די, צו פירן די ארבעט פון דעם הויז פון ה', זענען געווען פיר און צוואנציג טויזנט, און שוטרים און ריכטער זעקס טויזנט.
פון די לויים האט דוד אוועקגעשטעלט מענטשן וואס זאלן זיין "מנצחים על מלאכת בית ה'", דאס הייסט די פאראנטווארטליכע אויף דער עבודה ביים מזבח. דער מצודת דוד ערקלערט אז די מלאכת השיר אליין ווערט אנגערופן "ניצוח" - אזוי ווי "למנצח" אין די מזמורים, און אזוי ווי דער וואס פירט אן מיט דער קאפעליע ווערט אנגערופן א מנצח. און דער טעם פונעם נאמען איז אינטערעסאנט: דער שטייגער פון די זינגער איז צו מנצח זיין איינער דעם צווייטן דורכ'ן הייבן דעם קול און מכריע זיין דעם ניגון. ווען עטליכע זינגען צוזאמען, זוכט יעדער איינער צו הייבן זיין קול און מכריע זיין די קולות פון זיינע חברים, און דערפאר הייסט די מלאכה "ניצוח". "שוטרים" זענען די וואס צווינגען אויסצופירן די רייד פון די שופטים: דער שופט פסק'נט, און דער שוטר איז דער מוציא לפועל.
וְאַרְבַּעַת אֲלָפִים שֹׁעֲרִים וְאַרְבַּעַת אֲלָפִים מְהַלְלִים לַיהֹוָה בַּכֵּלִים אֲשֶׁר עָשִׂיתִי לְהַלֵּל׃ - און פיר טויזנט טויער-וועכטער, און פיר טויזנט וואס לויבן ה' מיט די כלים וואס איך האב געמאכט צו לויבן.
דער מלבי"ם דייק'עט אז די אלע פסוקים - "מאלה לנצח על מלאכת בית ה'" - זענען די רייד פון דוד אליין, און דער באווייז איז פונעם דאזיגן פסוק: "בכלים אשר עשיתי להלל" - דוד רעדט אויף זיך אליין וועגן די כלים וואס ער האט געמאכט. לויט דעם ווערט פארשטענדליך די איינטיילונג: פיר און צוואנציג טויזנט זענען געווען משוררים מיטן מויל, פיר טויזנט שוערים, און פיר טויזנט מהללים מיט כלי שיר. און פון דא ווייטער באפעלט דוד ווי אזוי זיי זאלן זיך איינטיילן צו זייער ארבעט.
וַיֶּחָלְקֵם דָּוִיד מַחְלְקוֹת לִבְנֵי לֵוִי לְגֵרְשׁוֹן קְהָת וּמְרָרִי׃ לַגֵּרְשֻׁנִּי לַעְדָּן וְשִׁמְעִי׃ - און דוד האט זיי איינגעטיילט אין מחלקות (אפטיילונגען) פאר די בני לוי, פאר גרשון, קהת און מררי: פארן גרשוני, לעדן און שמעי.
"ויחלקם" - זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז ווי "וַיְחַלְּקֵם", נאר דער בנין דא איז א שווערערער. און "מחלקות" מיינט חלקים. דוד האט איינגעטיילט די בני לוי צו די דריי ראשי המשפחות: גרשון, קהת און מררי. און דא קערן מיר זיך צוריק צו דער שוועריקייט וואס באגלייט דעם גאנצן ספר דברי הימים אין עניני שמות: דער נויט צו מאכן התאמות צווישן די נעמען דא און די נעמען אין אנדערע פלעצער, צו זען וועלכע נעמען זענען די זעלבע נעמען מיט א קליינעם שינוי, און וויאזוי קען זיין אז א מענטש ערשיינט דא אלס א זון און אין אן אנדער פלאץ אלס א ברודער. פאר ווער עס האט באוויזן צו פארגעסן די ערשטע צען פרקים פונעם ספר - איז דא א חזרה צום ענין. "לעדן" איז לבני וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה אלס דער זון פון גרשון, און גרשון האט געהאט קינדער וואס הייסן לעדן און שמעי.
בְּנֵי לַעְדָּן הָרֹאשׁ יְחִיאֵל וְזֵתָם וְיוֹאֵל שְׁלֹשָׁה׃ - די קינדער פון לעדן: דער ראש יחיאל, און זתם, און יואל, דריי.
וויאזוי ליינט מען דעם פסוק? "בני לעדן הראש" - און דערנאך "יחיאל וזתם ויואל שלושה"; צי "בני לעדן" - און דערנאך "הראש יחיאל"? ווער איז דער "ראש", לעדן צי יחיאל? זאגט דער רד"ק אז דאס ווארט "הראש" האט נישט קיין הכרע, און עס גייט סיי פריער און סיי צוריק (נמשך לפניה ולאחריה). און דאס שטימט זייער גוט: לבני, וואס איז לעדן, איז געווען דער בכור פון גרשון, און אויך יחיאל איז געווען דער בכור פון לעדן - און ביידע ווערן אנגערופן "הראש".
נאך א שוועריקייט: אין אן אנדער פלאץ געפינען מיר אז זתם און יואל זענען די קינדער פון יחיאל, און אויב אזוי זענען זיי אייניקלעך פון לעדן, בעת ביי אונז זעט אויס אז אלע דריי - יחיאל, זתם און יואל - זענען קינדער פון לעדן. וואונדער זיך נישט, זאגט דער רד"ק, און דאס איז א תירוץ וואס מיר האבן שוין געזען אסאך מאל: דער פסוק רעכנט בני בנים צוזאמען מיט די בנים, און אזוי איז פאראן אסאך אינעם ספר. קומט אויס אז דער זון פון לעדן איז געווען יחיאל, און זתם און יואל זענען די קינדער פון יחיאל. נאך א מעגלעכקייט, וואס איז אויך א באקאנטער תירוץ: עס איז גארנישט קיין סתירה און ביידע זאכן זענען ריכטיג - די קינדער פון לעדן זענען געווען יחיאל, זתם און יואל, און אויך יחיאל האט געהאט קינדער זתם און יואל, וואס ער האט א נאמען געגעבן זיינע קינדער נאך זיינע ברידער. און א דריטע מעגלעכקייט: עס פעלט דא דער ו' החיבור, און ס'איז כאילו ס'שטייט "בני יחיאל וזתם ויואל אחיו", דאס הייסט אז זתם און יואל זענען די ברידער פון יחיאל און נישט זיינע קינדער.
בְּנֵי שִׁמְעִי שְׁלֹמִית וַחֲזִיאֵל וְהָרָן שְׁלֹשָׁה אֵלֶּה רָאשֵׁי הָאָבוֹת לְלַעְדָּן׃ - די קינדער פון שמעי: שלומית, און חזיאל, און הרן, דריי; דאס זענען די ראשי אבות פאר לעדן.
קודם כל לערנען מיר אז דער נאמען "שלומית" דא איז א נאמען פון א זכר - דריי זין האט שמעי געהאט, און שלומית איז איינער פון זיי. אין דער תורה געפינען מיר "שלומית בת דברי" אלס א נאמען פון א פרוי, און דא איז עס א נאמען פון א מאנפארשוין. און עס זענען פאראן נעמען וואס דינען פאר ביידע, סיי פאר א מאן און סיי פאר א פרוי - ווי צום ביישפיל דער נאמען "יונה", וואס ביי אשכנזים איז עס א נאמען פון א מאן און ביי תימנים און ספרדים א נאמען פון א פרוי. דער רד"ק פירט אויס מיט א דיוק אז דאס איז נישט שמעי פון די בני גרשון, נאר איינער פון די בני לעדן וואס זיין נאמען איז געווען שמעי, און זיינע קינדער זענען די ראשי האבות פאר לעדן.
וּבְנֵי שִׁמְעִי יַחַת זִינָא וִיעוּשׁ וּבְרִיעָה אֵלֶּה בְנֵי־שִׁמְעִי אַרְבָּעָה׃ - און די קינדער פון שמעי: יחת, זינא, און יעוש, און בריעה; דאס זענען די קינדער פון שמעי, פיר.
דא, זאגט דער רד"ק, רעדט מען פון שמעי בן גרשון, אנדערש ווי אינעם פריערדיגן פסוק וואו שמעי איז געווען פון די קינדער פון לעדן. דער רד"ק ערקלערט אז דער לעדן וואס ווערט דערמאנט פון פסוק ז' ביז פסוק ט' איז דער לבני וואס ווערט דערמאנט אין דער תורה און מיר האבן אים שוין פריער געזען אינעם ספר; און לויט דעם זענען יחיאל, זתם און יואל וואס שטייען ביי אונז, די זעלבע ווי יחת, זינא און יואח וואס ווערן דערמאנט אין אן אנדער פלאץ - און די נעמען זענען טאקע ענליך איינער צום צווייטן. אבער דער מלבי"ם שרייבט אז דאס אלעס איז א טעות, ווייל פריער רעכנט דער פסוק פון פאטער צום זון, ווי עס איז דארט מוכרח, און דער עיקר איז אז לעדן איז בכלל נישט לבני, נאר איינער פון די קינדער פון לבני, פון וועמען עס האט זיך אנגעהויבן א בית אב. און דער שמעי אין פסוק ט' איז שמעי בן יחת בן לבני. לויט דעם וועסטו פארשטיין וויאזוי עס האבן זיך אפגעטיילט פון לבני צוויי בתי אבות: לעדן בן לבני, און דער זון פון לעדן איז געווען יחיאל, און זתם און יואל זענען די קינדער פון יחיאל. און דער מלבי"ם לייגט צו אז לויטן סדר הדברים זעט אויס אז יחיאל און זתם זענען געווען עטליכע דורות ווייט פון לבני.
וַיְהִי־יַחַת הָרֹאשׁ וְזִיזָה הַשֵּׁנִי וִיעוּשׁ וּבְרִיעָה לֹא־הִרְבּוּ בָנִים וַיִּהְיוּ לְבֵית אָב לִפְקֻדָּה אֶחָת׃ - און יחת איז געווען דער ראש, און זיזה דער צווייטער; און יעוש און בריעה האבן נישט געהאט אסאך קינדער, און זיי זענען געווארן צו איין בית אב פאר איין ציילונג (פקודה).
יחת איז געווען דער ערשטער בית אב פון די בני שמעי. "זיזה" איז דער "זינא" וואס איז פריער דערמאנט געווארן - ער האט געהאט צוויי נעמען. און יעוש און בריעה האבן נישט פארמערט קיין קינדער, און דעריבער, ערקלערט דער מצודת דוד, זענען זיי געווארן צו איין חבורה און איין בית אב, מיט איין ראש פאר ביידע פון זיי. "פקודה" איז א לשון פון א מינוי און גזברות, דאס הייסט דער ממונה און מופקד איבער זיי. דער מלבי"ם לערנט ארויס פון דא אז פון גרשון זענען געווען ניין בתי אבות, און ער ווארפט אפ די מיינונג אז זיי זענען נישט געווארן צו איין בית אב ביז די טעג פון עזרא: דער פסוק רעדט דאך אין די טעג פון דוד, און עס איז משמע אז שוין דעמאלט זענען זיי געווען צו איין בית אב.
בְּנֵי קְהָת עַמְרָם יִצְהָר חֶבְרוֹן וְעֻזִּיאֵל אַרְבָּעָה׃ - די קינדער פון קהת: עמרם, יצהר, חברון, און עזיאל - פיר.
בְּנֵי עַמְרָם אַהֲרֹן וּמֹשֶׁה וַיִּבָּדֵל אַהֲרֹן לְהַקְדִּישׁוֹ קֹדֶשׁ קׇדָשִׁים הוּא־וּבָנָיו עַד־עוֹלָם לְהַקְטִיר לִפְנֵי יְהֹוָה לְשָׁרְתוֹ וּלְבָרֵךְ בִּשְׁמוֹ עַד־עוֹלָם׃ - די קינדער פון עמרם: אהרן און משה; און אהרן איז אפגעזונדערט געווארן אים צו הייליקן אלס קודש קדשים, ער און זיינע קינדער ביז אייביק, צו מקטיר זיין פארן אויבערשטן, אים צו באדינען און צו בענטשן אין זיין נאמען ביז אייביק.
די קינדער פון קהת ווערן דא אויסגערעכנט מיט זייערע נעמען ווי זיי שטייען אין דער תורה. אהרן איז אפגעזונדערט געווארן, ווייל דער שבט הכהונה הייבט זיך אן פון אים - צו מקטיר זיין פארן אויבערשטן, אים צו דינען און צו בענטשן אין זיין נאמען ביז אייביק. "ולברך בשמו עד עולם" מיינט ברכת כהנים, וואס בלייבט אויף אייביק, וואס אפילו היינט צוטאגס זענען די כהנים מקיים די מצוות עשה צו בענטשן זיין פאלק ישראל באהבה.
אויף דעם פסוק ווערט דערציילט אן אינטערעסאנטע עובדא. דער מלבי"ם פלעגט יעדן פרייטיק צו נאכטס פארלערנען א שיעור אין דער פרשת השבוע, און דער ציבור פלעגט קומען אין די מאסן הערן זיינע וואונדערלעכע ביאורים אין די מהלכים פון דער פרשה. אפילו בעלי בתים וואס זענען געווען נאנט צו די משכילים האבן שטארק הנאה געהאט פון זיינע חידושים און פלעגן קומען צום שיעור; און כאטש דער מלבי"ם אליין איז געווען פון די גרעסטע קעמפער קעגן דער השכלה, האט מען נישט געקענט איגנארירן זיין שארפקייט, דעם טיפן הבנת הפשט זיינעם, און זיינע פאסיגע ביאורי המילים איבערן גאנצן תנ"ך.
אין איינע פון די שבתים, אין פרשת תצווה, האט דער מלבי"ם געענדיקט זיין שיעור מיטן פסוק "קודש קודשים הוא לה'". ער האט געברענגט דעם פירוש רש"י אז די כוונה איז אויפן מזבח, און ער האט צוגעלייגט אז מ'קען טייטשן אנדערש: "וכיפר אהרן על קרנותיו... קודש קודשים הוא לה'" - די כוונה גייט אויף אהרן הכהן וואס כפר'ט, און נישט אויפן מזבח. און מיט דעם איז פאראן א טעם פארוואס דווקא אהרן איז אויסגעוועלט געווארן צו דער הייליקער עבודה: ווייל אזוי ווי אהרן איז א קודש קדשים פארן אויבערשטן, און זיין קדושה איז גאר הויך, האט ער דעם כוח צו טאן די דאזיקע עבודה, צו מכפר זיין און מטהר זיין דעם מזבח.
ווען די משכילים האבן געהערט דעם פירוש, האבן זיי אנגעהויבן חוזק צו מאכן: ווי קען ער זאגן א פשט אנדערש ווי רש"י, און בפרט אז דער פשט פארשטייט זיך גארנישט - קען דען זיין אז די תורה זאל זאגן אויף א בשר ודם אז ער איז א קודש קדשים? אזא לשון פאסט דאך נאר אויפן קדוש ברוך הוא אליין! און זיי האבן געפונען א ברייט פעלד צו שפאטן פון גדולי ישראל. איינער פון די מקורבים פונעם מלבי"ם האט אים דערציילט איבער זייער ליצנות און געפרעגט: אפשר טאקע האט זיך דא פארזען דער דקדוק הלשון, און אפשר האט דער רב געמאכט א טעות אין זיין פירוש? דער מלבי"ם האט זיך נישט איבערגענומען, און האט אפגעווארפן זייערע רייד: וואס גייט מיר אן זייער ליצנות. האט אים דער מקורב געזאגט: אבער ס'איז דאך דא א טענה לגופו של ענין. האט אים דער מלבי"ם געענטפערט: אויב עמעצער האט א פקפוק אין מיינע ווערטער, וועל איך עס איבערחזרן קומענדיקע וואך ביים אנהייב שיעור.
דעם קומענדיקן שבת איז דאס בית הכנסת געווען פול מפה לפה. יעדער איז געקומען זען ווי אזוי דער מלבי"ם וועט צוריקציען פונעם פרעמדן פירוש וואס ער האט געזאגט, אדער וואספארא קונצן ער וועט מאכן כדי דאס צו פארענטפערן. האט דער מלבי"ם געעפנט און געזאגט: איידער איך פאנג אן פרשת כי תשא, וויל איך איבערחזרן דעם לעצטן פסוק פון פרשת תצווה - און ער האט איבערגעזאגט דעם זעלבן פירוש ווארט ביי ווארט, אז מ'קען טייטשן "קודש קודשים הוא לה'" אויף אהרן, און דערפאר איז ער אויסגעוועלט געווארן צו דער עבודה. גלייך ווי ער זאל זאגן: לאכט און מאכט ליצנות, וואס איך האב אייך געזאגט איז דער אמת'ער פירוש. דער ציבור האט זיך געוואונדערט פארוואס דער רב האט נישט פארראכטן זיינע ווערטער, און צומארגנס זענען זיי געקומען פרעגן. האט ער זיי געזאגט: די זאכן זענען נישט קיין טעות, און ס'איז דא אויף דעם א מפורש'ע שטיצע אין דברי הימים - "בני עמרם אהרן ומשה ויבדל אהרן להקדישו קודש קודשים הוא ובניו עד עולם". ס'שטייט דאך דא בפירוש אז אהרן איז א קודש קדשים! האבן זיי אים געפרעגט: פארוואס האט דער רב נישט געברענגט דעם פסוק ביים שיעור, און דערמיט אויסגעהאקט די ציין פון יענע משכילים? האט ער געענטפערט: "אל תען כסיל כאיוולתו". און דערפאר האט ער געזען בלויז איבערצוזאגן דעם פירוש, אן ברענגען די ראיות.
שפעטער איז יענער מקורב ארויפגעפארן קיין ארץ ישראל, ער איז אריין צום מהרי"ל דיסקין און אים דערציילט די גאנצע מעשה. האט אים דער מהרי"ל דיסקין תיכף געזאגט: איז דיר דען איינגעפאלן אויפן געדאנק אז דער מלבי"ם זאל חלילה גרייזן? אזוי פשוט איז אים געווען אז אויב דער מלבי"ם זאגט א ביאור, איז דער ביאור זיכער געבויט אויף שטארקע יסודות און פעסטע ראיות, און קיין טעות איז דא נישטא. און אין דעם זעט מען אויך די גדלות פונעם מלבי"ם: יעדער אנדערער מענטש, ווען ער הערט דאס שפאטן און די חוזק-רייד, וואלט זיך געאיילט צו ברענגען זיינע ראיות, אויסהאקן זייערע ציין און אויפווייזן זייער עם-הארצות. אבער דער מלבי"ם, נישט בלויז וואס ער האט לכתחילה נישט געוואלט זיך באציען צו זייערע רייד, נאר אפילו ווען ער האט איבערגעחזרט זיינע ווערטער - האט ער זיי איבערגעזאגט איינס ביי איינס אן ברענגען קיין שום ראיה. וואס טוט זיך מיט די בזיונות און די אומאנגענעמלעכקייט? דער מלבי"ם מאכט נישט אזעלכע חשבונות. זיין גאנצער שטרעבן איז געווען בלויז צו טאן דעם רצון ה', און וויבאלד ער האט געהאלטן אז דא איז דער רצון ה' "אל תען כסיל כאיוולתו", כאטש ער וואלט געקענט באקומען כבוד, מאכן א רושם און נאך מנצח זיין אין דעם וויכוח - האט ער נישט רעאגירט. וואויל איז פאר אזא הארץ, און א וואונדער צו זען.
וּמֹשֶׁה אִישׁ הָאֱלֹהִים בָּנָיו יִקָּרְאוּ עַל־שֵׁבֶט הַלֵּוִי׃ - און משה דער איש האלהים, זיינע קינדער ווערן גערעכנט אויפן שבט לוי.
דער פסוק קומט דיר זאגן: האלט נישט די קינדער פון משה פאר כהנים. נאר די קינדער פון אהרן זענען די מיוחד'דיגע און די אפגעזונדערטע צו דער כהונה, און נישט אלע קינדער פון עמרם - נאר איינציג און אליין די וואס קומען ארויס פון אהרן. און די קינדער פון משה וועלן זיין לויים, און ווערן אנגערופן אויפן שבט הלוי. און ס'איז זייער מעגלעך אז דער חידוש איז דווקא דערפאר ווייל משה אליין האט געדינט אין דער כהונה גדולה אין די ימי המילואים, און דו וואלסט געקענט מיינען אז אפילו אויב ביי אים האט זיך די כהונה נישט ממשיך געווען, זאלן אפשר זיינע קינדער יא זיין כהנים. אויף דעם קומט דער פסוק אויסשליסן: כאטש וואס א קורצע צייט איז ער געווען א כהן גדול, און כאטש ס'שטייט אז ער איז געווען ראוי צו דער כהונה גדולה און ער האט דאס פארלוירן ווייל ער האט זיך אפגעזאגט צו גיין אויפן שליחות פונעם אויבערשטן זיבן טעג - זאלסטו נישט טראכטן אז ער האט דאס פארלוירן נאר פאר זיך אליין און נישט פאר זיינע קינדער. קא משמע לן אז אויך זיינע קינדער נאך אים וועלן אויף אייביק זיין לויים און נישט קיין כהנים.
בְּנֵי מֹשֶׁה גֵּרְשׁוֹם וֶאֱלִיעֶזֶר׃ בְּנֵי גֵרְשׁוֹם שְׁבוּאֵל הָרֹאשׁ׃ - די זין פון משה זענען געווען גרשום און אליעזר; די זין פון גרשום איז שבואל דער ראש (דער הויפט).
משה'ס קינדער זענען געווען גרשום און אליעזר, ווי עס שטייט אין דער תורה. און דער זון פון גרשום איז שבואל. אויף אים ווערט געזאגט אז ער איז געווען דער ממונה אויף עבודה זרה - מען האט אים גענומען פון די קינדער פון משה ער זאל זיין דער ממונה איבער דער עבודה זרה, און די גמרא זאגט אז ער איז געווען א חומד ממון (ער האט שטארק געגלוסט נאך געלט). שפעטער האט דוד המלך געוואלט אים אויסגלייכן און פאררעכטן, און האט אים געגעבן זיך צו באשעפטיקן מיט אנדערע געלטער, און אים באשטימט אלס פאראנטווארטלעך איבער די אוצרות המלך. דערנאך האט שלמה המלך געזען אז עס איז נאך פאראן אין אים א חסרון און האט זיך נישט פארלאזט אויף אים, האט אים אפגעזאגט, און ער איז צוריקגעגאנגען צו זיין קלקול.
וַיִּהְיוּ בְנֵי־אֱלִיעֶזֶר רְחַבְיָה הָרֹאשׁ וְלֹא־הָיָה לֶאֱלִיעֶזֶר בָּנִים אֲחֵרִים וּבְנֵי רְחַבְיָה רָבוּ לְמָעְלָה׃ - און עס זענען געווען די קינדער פון אליעזר, רחביה דער ראש, און אליעזר האט נישט געהאט קיין אנדערע קינדער, און די קינדער פון רחביה זענען געשטיגן גאר הויך למעלה.
זאגט דער מלבי"ם: ווייטער אין קאפיטל כ"ו שטייט "לאליעזר רחביה בנו וישעיה בנו", און מען קען מיינען בטעות אז אויך ישעיה איז געווען אליעזר'ס א זון - און ווי קען מען דען דא זאגן אז ער האט נישט געהאט קיין אנדערע זין? דער תירוץ איז: רחביה איז דער זון פון אליעזר, און ישעיה איז געווען דער זון פון רחביה, און אליעזר האט באמת נישט געהאט קיין אנדערע קינדער.
"ובני רחביה רבו למעלה" - דער מצודת דוד טייטשט עס אלס לשון פון ריבוי, אז זיי האבן זיך זייער שטארק געמערט. אבער דער מלבי"ם טייטשט עס אלס א לשון פון גדולה און דערהויבנקייט, מלשון "רבותא", דאס הייסט אז זיי זענען געשטיגן צו גרויסער גדולה. ווייל ווייטער זעט מען דאך אז שלומית איז געווען פון די קינדער פון רחביה, און ער מיט זיינע ברידער זענען געווען ממונה אויף אלע אוצרות הקדשים וואס מען האט מקדיש געווען צום בית המקדש - גרויסע אוצרות און אן אומגעהויערער פארמעגן, וואס מען גיט נאר איבער פאר מענטשן וואס זענען גאר הויכע לייט און נישט פאר קיין פשוט'ע מענטשן. און דאס איז דער טייטש "רבו למעלה": זיי האבן געהאט גרויס שררה, העכסט חשוב'ע פאזיציעס און גרויסע מעלות.
בְּנֵי יִצְהָר שְׁלֹמִית הָרֹאשׁ׃ בְּנֵי חֶבְרוֹן יְרִיָּהוּ הָרֹאשׁ אֲמַרְיָה הַשֵּׁנִי יַחֲזִיאֵל הַשְּׁלִישִׁי וִיקַמְעָם הָרְבִיעִי׃ בְּנֵי עֻזִּיאֵל מִיכָה הָרֹאשׁ וְיִשִּׁיָּה הַשֵּׁנִי׃ - די זין פון יצהר, שלומית דער ראש; די זין פון חברון, יריהו דער ראש, אמריה דער צווייטער, יחזיאל דער דריטער, און יקמעם דער פערטער; די זין פון עוזיאל, מיכה דער ראש, און ישיה דער צווייטער.
מען זאל נישט מיינען אז אמריה, יחזיאל און יקמעם זענען נאך קינדער פון חברון; די לעצטע דריי זענען יריהו'ס זין. עס איז גלייך ווי עס וואלט געשטאנען: בני חברון יריהו הראש, און זיינע קינדער - אמריה השני, יחזיאל השלישי, און יקמעם הרביעי. און אזוי שטייט קלאר ווייטער אין קאפיטל כ"ד, און פון דארט איז מען געווען געצוואונגען אזוי צו טייטשן דא.
בְּנֵי מְרָרִי מַחְלִי וּמוּשִׁי בְּנֵי מַחְלִי אֶלְעָזָר וְקִישׁ׃ וַיָּמׇת אֶלְעָזָר וְלֹא־הָיוּ לוֹ בָּנִים כִּי אִם־בָּנוֹת וַיִּשָּׂאוּם בְּנֵי־קִישׁ אֲחֵיהֶם׃ - די זין פון מררי זענען מחלי און מושי, די זין פון מחלי זענען אלעזר און קיש; און אלעזר איז געשטארבן און ער האט נישט געהאט קיין זין נאר טעכטער, און די זין פון קיש זייערע פעטער-קינדער האבן זיי געהייראט.
לכאורה, וויבאלד אלעזר וואס איז געווען איינער פון די משמרות איז געשטארבן און האט נישט געהאט קיין זין נאר טעכטער, קומט דאך אויס אז מיר האבן בלויז צוויי און צוואנציק משמרות. אבער דברי תורה עשירים במקום אחר, זאגט דער מלבי"ם: ווייטער ווערט געזאגט "בני מררי מחלי ומושי... בני יעזיהו בנו ושוהם וזכור ועברי". פון מחלי איז ארויסגעקומען יעזיהו, וואס ער איז דער זון פון זיין זון וואס איז פריער דערמאנט געווארן אינעם יחוס-קייט "מחלי לבני בנו שמעי בנו עוזה בנו שמעא בנו", און עוזה איז יעזיהו. און דער זון פון יעזיהו איז שוהם, דאס איז שמעא וואס איז דערמאנט געווארן אויבן, און שוהם האט געהאט צוויי זין - זכור און עברי. זיי זענען געווארן ראשי אבות נאכדעם וואס אלעזר איז געשטארבן אן קיין זין, און זיי זענען די צוויי וואס פולן אן די צאל פון די פיר און צוואנציק משמרות: ניין בתי אבות פון גרשון, ניין פון קהת, און זעקס פון מררי. און גיט אכט אז דאס זענען די משמרות פון די לויים, און שפעטער וועלן מיר רעדן איבער די משמרות פון די כהנים.
אֵלֶּה בְנֵי־לֵוִי לְבֵית אֲבוֹתֵיהֶם רָאשֵׁי הָאָבוֹת לִפְקוּדֵיהֶם בְּמִסְפַּר שֵׁמוֹת לְגֻלְגְּלֹתָם עֹשֵׂה הַמְּלָאכָה לַעֲבֹדַת בֵּית יְהֹוָה מִבֶּן עֶשְׂרִים שָׁנָה וָמָעְלָה׃ - דאס זענען די קינדער פון לוי לויט זייערע פאמיליעס, די ראשי אבות לויט זייערע ציילונגען אין דער צאל פון נעמען לויט זייערע קעפ, די וואס טוען די ארבעט פאר דער עבודה פון בית ה', פון צוואנציק יאר אלט און העכער.
"עושה המלאכה" - דאס זענען די משוררים, די שוערים און די ממונים; דאס איז געווען דער תפקיד פון די בני לוי. ווי באקאנט פלעגן די לויים נישט ארויפגיין אויפ'ן מזבח, נאר זיי האבן געדינט אלס א הילפס-קראפט ביי דער עבודה אין בית המקדש, ווי מען וועט זען ווייטער. זייערע צוויי הויפט-תפקידים זענען געווען שירה און היטן די טויערן, און נאך באגלייטנדע תפקידים וואס דער מלבי"ם וועט מסביר זיין.
כִּי אָמַר דָּוִיד הֵנִיחַ יְהֹוָה אֱלֹהֵי־יִשְׂרָאֵל לְעַמּוֹ וַיִּשְׁכֹּן בִּירוּשָׁלִַם עַד־לְעוֹלָם׃ וְגַם לַלְוִיִּם אֵין־לָשֵׂאת אֶת־הַמִּשְׁכָּן וְאֶת־כׇּל־כֵּלָיו לַעֲבֹדָתוֹ׃ - ווארום דוד האט געזאגט, ה' דער גאט פון ישראל האט געגעבן רו פאר זיין פאלק, און ער האט גערוהט אין ירושלים ביז אייביג. און אויך פאר די לויים איז מער נישט פאראן צו טראגן דעם משכן און אלע זיינע כלים פאר זיין עבודה.
דא קומט דער פסוק געבן א טעם פארוואס דוד האט געציילט פון צוואנציג יאר און העכער, בעת וואס די תורה האט געציילט פון דרייסיג יאר, און אפילו דוד אליין אין פסוק ג' האט זיי געציילט פון דרייסיג יאר. דער תירוץ איז: דער אויבערשטער האט געגעבן רו פאר זיין פאלק און האט משכן געווען זיין שכינה אין ירושלים ביז אייביג און ער וועט נישט אוועקריקן זיין שכינה פון דארט, און דערפאר - ווי עס ווערט מבואר אינעם רד"ק - האבן די לויים מער נישט קיין עבודת משא, וואס דאס איז געווען א טייל פון זייער עבודה אינעם מדבר: צונויפלייגן דעם משכן, אים טראגן און זיינע כלים. און עס איז זיי איבערגעבליבן בעיקר די עבודת השיר, און לויט'ן מצודת דוד פעלט נישט אויס פאר דער עבודת השיר א מענטש פון דרייסיג יאר, נאר עס איז גענוג איינער פון צוואנציג יאר. ווארום די עלטער פון דרייסיג יאר איז אויסגעפעלט געווען פאר'ן כוח פון עבודת המשא - דאס טראגן דעם משכן איז געווען זייער שווער, קרשים פון פינף מעטער לאנג, שווערע וועגענער און א גרויסער לאסט, און מען האט דארט געדארפט בעלי כוח. און כאטש יונגע לייט מיינען אז א בן שמונה עשרה איז דער גיבור, איז למעשה א בן שלושים דער בעל כוח. נאך ברענגט דער מלבי"ם בשם דעם כסף משנה, אז די עלטער פון דרייסיג יאר איז געווען פאר דער עבודת השיר, און די יונגערע לויים פון צוואנציג יאר זענען געווען פאר אנדערע מלאכות וואס האבן אויסגעפעלט, ווי מען וועט גלייך זען.
כִּי בְדִבְרֵי דָוִיד הָאַחֲרוֹנִים הֵמָּה מִסְפַּר בְּנֵי־לֵוִי מִבֶּן עֶשְׂרִים שָׁנָה וּלְמָעְלָה׃ - ווארום אין די לעצטע רייד פון דוד איז געווען די צאל פון די בני לוי פון צוואנציג יאר און העכער.
פון דא קומט דער ישוב פון דער סתירה: די ציילונג פון דרייסיג יאר איז געווען ביים אנהייב פון דוד'ס רייד, אבער "בדברי דוד האחרונים" - ביים סוף פון זיינע רייד - האט ער זיי געציילט פון צוואנציג יאר. אנפאנג האט ער געהאלטן צו לאזן די הנהגה אזוי ווי אין דער תורה, און צום סוף האט ער געזאגט אז מען קען ציילן אפילו פון צוואנציג יאר: אדער ווייל זיי האבן מער נישט די מלאכה פון טראגן אויפ'ן פלייצע, אדער ווייל די יונגערע וועלן ארויסהעלפן אין די אנדערע מלאכות וואס מיר וועלן גלייך זען.
כִּי מַעֲמָדָם לְיַד־בְּנֵי אַהֲרֹן לַעֲבֹדַת בֵּית יְהֹוָה עַל־הַחֲצֵרוֹת וְעַל־הַלְּשָׁכוֹת וְעַל־טׇהֳרַת לְכׇל־קֹדֶשׁ וּמַעֲשֵׂה עֲבֹדַת בֵּית הָאֱלֹהִים׃ - ווארום זייער שטעלע איז ביי דער זייט פון די בני אהרן פאר דער עבודה אין הויז פון ה', איבער די חצרות און איבער די לשכות, און איבער דער רייניקונג פאר אלע הייליגע זאכן, און די טעטיקייט פון דער עבודה אין הויז פון גאט.
"כי מעמדם ליד בני אהרן" - דער מיוחס לרש"י טייטשט עס ווי דער לשון "וילוו עליך וישרתוך", אז זיי העלפן ארויס די בני אהרן. "ועל טהרת לכל קודש" - אויב דער בית המקדש און זיינע כלים וועלן נטמא ווערן, זענען די לויים די ממונים דאס צו מטהר זיין, אזוי ווי מיר געפינען ביי חזקיהו: "ויקבלו הלויים להוציא לנחל קדרון חוצה", און עס שטייט "ויחלו באחד לחודש הראשון לקדש" - מען האט געדארפט מטהר זיין דעם בית המקדש נאכדעם וואס מען האט אים מטמא געווען, און די דאזיגע פעולות זענען געטאן געווארן דורך די לויים. און "מעשה עבודת בית האלוהים" - אז זיי זאלן זיין גרייט צו יעדער מלאכה, ארויסהעלפנדיג און ביישטייענדיג.
דער מלבי"ם ערקלערט אז מען האט געדארפט אסאך עבודות, און די לויים פון דרייסיג יאר זענען נישט געווען גענוג. און דאס שטימט מיט דעם וואס עס איז באקאנט, אז די לויים זענען נישט ארויפגעקומען בשלימות ביי דער עליה פון עזרא און נחמיה - מען האט זיי געציילט און געפונען אז זיי זענען ווייניג. און פון דא פארבינדט זיך אויך די זאך וואס די תימנ'ער אידן זענען נישט ארויפגעקומען ביי יענער עליה, ווייל זיי האבן געוואוסט אז דער בית המקדש וועט חרוב ווערן, און א גרויסער טייל פון די תימנ'ער זענען לויים און עס זענען נישט דא צווישן זיי אסאך כהנים: עס זענען דא פילע תימנ'ישע בתי כנסת אן קיין איין כהן, און לויים וועסטו טרעפן אין יעדן בית הכנסת. קומט אלזא אויס אז עס איז געווען א חסרון אין לויים, און דערפאר, זאגט דער מלבי"ם, האט מען איבערגעגעבן די עבודות וואס זענען נישט קיין עיקרדיגע פאר די וואס זענען געווען אונטער דרייסיג יאר, וואס זענען נאך נישט אנגעקומען צו דער צייט פון זייער עבודה אין מקדש, און די וויכטיגע עבודות פאר די פון דרייסיג יאר. און דאס איז וואס שטייט דא: אויסרייניגן די טומאה אינעם מקדש, די חצרות, די רייניקונג פון די כלי הקודש. אבער ארויסצוטראגן די טומאה פון אינעווייניג אין היכל - דאס איז א מצוה ספעציעל אויף די כהנים, ווי דער מלבי"ם ברענגט פון דער גמרא ביים סוף פון מסכת עירובין. מטהר זיין - האבן די יונגערע לויים געטאן; ארויסטראגן די טומאה - די כהנים.
וּלְלֶחֶם הַמַּעֲרֶכֶת וּלְסֹלֶת לְמִנְחָה וְלִרְקִיקֵי הַמַּצּוֹת וְלַמַּחֲבַת וְלַמֻּרְבָּכֶת וּלְכׇל־מְשׂוּרָה וּמִדָּה׃ - און פאר'ן לחם המערכת, און פאר'ן סולת צו דער מנחה, און פאר די רקיקי מצות, און פאר'ן געבאקענעם אין דער פאן, און פאר דער געבריהטער מנחה, און פאר יעדער משורה און מאס.
דער רד"ק זאגט אז די לויים זענען אויך געווען ממונים אנצושטעלן די מאסן וואס מען האט געדארפט פאר'ן מקדש: דער הין, די איפה, שלישית ההין, רביעית, עשירית, און די משורה - וואס דאס איז דער כלל פון די קלענערע מאסן, און "מידה" נעמט אריין די גרויסע מאסן. מען האט געדארפט צוגרייטן כלים וואס זענען פינקטלעך אין זייער מאס. אויך היינט, ווער עס וויל פראדוצירן א מעטער קען דאס נישט פראדוצירן פון זיך אליין: עס איז פאראן איין מעטער וואס ליגט אין א געהיטענעם ארט אין אייראפע, ביי א פינקטלעכער טעמפעראטור, און לויט אים שטעלט מען אלעס אויס - ווייל אויב יעדער איינער וואלט פראדוצירט לויט דעם וואס זיין חבר האט געמאכט, קוקט וואס עס וואלט צום סוף געווארן פון יענעם מעטער. אזוי אויך ביי די כלים: מען קען נישט פראדוצירן אן א פינקטלעכער אמת המידה, און מען האט געדארפט ממונים וואס זאלן אפמעסטן און אנשטעלן די כלים, אז זיי זאלן וויסן אז יעדער כלי איז פינקטלעך אין זיין מאס, און זיי זאלן מעסטן און צוגרייטן כלים מיט א פינקטלעכער מאס - און דאס איז געטאן געווארן דורך די יונגערע לויים. אזוי אויך איז געווען זייער תפקיד צוצוגרייטן דאס לחם הפנים, דעם סולת פאר דער מנחה, די רקיקי מצות און די איבעריגע מינים פון מנחות וואס שטייען אין דער תורה, און צו זיין ממונים אויפ'ן לח און יבש וואס מען האט געדארפט אין דער עזרה.
וְלַעֲמֹד בַּבֹּקֶר בַּבֹּקֶר לְהֹדוֹת וּלְהַלֵּל לַיהֹוָה וְכֵן לָעָרֶב׃ - און צו שטיין יעדן אינדערפרי צו דאַנקען און צו לויבן דעם אויבערשטן, און אזוי אויך פארנאַכט.
די כוונה איז אויפן שיר וואָס מען פלעגט זאָגן בשעת'ן מקריב זיין די תמידין, און דאָס ווערט אָנגערופן "בבוקר בבוקר" ווייל די הקרבת התמיד איז געווען גאָר פרי אינדערפרי. און מיר געפינען אַ מנהג ביי בני אשכנז אויפצושטיין שבת ווייניגער פרי - יעדער לויט זיין "ווייניגער" - ווייל ביים קרבן תמיד פון אַ וואָכעדיגן טאָג שטייט "בבוקר בבוקר", און שבת שטייט בלויז איין מאָל "בבוקר", וואָס דאָס באַטייט אַז מען דאַרף נישט קיין טאָפּלטע הקדמה און ס'איז גענוג איין "בבוקר". עכ"פ, דאָס איז געווען די שירה פון די לויים בשעת הקרבת התמיד. און גיט אַכטונג: דאָ רעדט מען פון לויים פון דרייסיג יאָר און העכער, ווייל צו שטיין און זינגען פלעגן נישט די אינגע, נאָר די וואָס זענען שוין מחויב געווען אין דער עבודה, ווי דער מלבי"ם דערקלערט. אָבער לויטן צווייטן פשט וואָס מיר האָבן געזען, האָבן אויך די אינגערע געקענט זיין אַ טייל פון דער קאַפּעליע פון די לויים וואָס שטייען און זינגען.
וּלְכֹל הַעֲלוֹת עֹלוֹת לַיהֹוָה לַשַּׁבָּתוֹת לֶחֳדָשִׁים וְלַמֹּעֲדִים בְּמִסְפָּר כְּמִשְׁפָּט עֲלֵיהֶם תָּמִיד לִפְנֵי יְהֹוָה׃ - און פאר אַלע מאָל וואָס מען ברענגט עולות צום אויבערשטן, אויף שבתות, ראשי חדשים און ימים טובים, אין דער צאָל כפי המשפט וואָס ליגט אויף זיי, תמיד פארן אויבערשטן.
דער מיוחס לרש"י דערקלערט אַז זיי זענען געווען ממונה אויף די לשכות, און אויך אויף דער לשכת בית הטלאים וואו די קרבנות זענען געווען, און זיי פלעגן ברענגען די קרבנות צו די כהנים - אַ הילפס-קראַפט אין בית המקדש. לויטן אויסגערעכנטן חשבון פלעגן זיי ברענגען די קרבנות יעדן טאָג: אין דער וואָך, אויף שבתות, ראשי חדשים און ימים טובים, ווען מען לייגט צו צום תמיד נאָך קרבנות, און אַלץ "במספר כמשפט". אזוי אויך פלעגן זיי העלפן די כהנים צו פאַשטען דעם קרבן, וואָס דאָס איז פון די שווערע מלאכות וואָס פאָדערן כוח אַראָפּצונעמען די הויט. און אזוי געפינען מיר ביי חזקיה: "רק הכהנים לא יכלו להפשיט את כל העולות ויחזקום אחיהם הלויים" - די כהנים זענען געווען ווייניג און האָבן נישט געקלעקט, און זיי האָבן געדאַרפט אַז זייערע ברידער די לויים זאָלן זיי מחזק זיין, דאָס הייסט זיי העלפן מיט'ן פאַשטען די זבחים.
וְשָׁמְרוּ אֶת־מִשְׁמֶרֶת אֹהֶל־מוֹעֵד וְאֵת מִשְׁמֶרֶת הַקֹּדֶשׁ וּמִשְׁמֶרֶת בְּנֵי אַהֲרֹן אֲחֵיהֶם לַעֲבֹדַת בֵּית יְהֹוָה׃ - און זיי זאָלן היטן די וואַך פון אוהל מועד און די וואַך פונעם הייליגטום, און די וואַך פון בני אהרן זייערע ברידער, צו דער עבודה פון בית ה'.
"ושמרו את משמרת אוהל מועד" - קיין פרעמדער מענטש זאָל זיך נישט דערנענטערן; און דאָס איז וואָס מיר האָבן פריער געזאָגט אַז עס זענען געווען שוערים, און זייער אויפגאַבע איז געווען צו באַוואַכן דעם בית המקדש. און כאָטש ס'איז נישט געווען דאָרט קיין חשש גניבה, איז די שמירה אינעם מקדש נישט געווען ווי די שמירה היינטיגע צייטן ווען אַ מענטש דינגט אַ וואַך-קאָמפּאַניע פאר זיין געשעפט, נאָר אַ שמירה פון כבוד: ס'איז נישט קיין כבוד אַז דער קעניגליכער פּאַלאַץ זאָל זיין אָפֿן פאר יעדן וואָס וויל אריינגיין. היינט אויך איז פאַראַן די וואַך פון דער קעניגין, און וויפיל דאָס איז טעאַטראַליש און קאָמיש, איז דאָס אַ דרך פון כבוד - אַז עס שטייט אַ וועכטער ביים טויער און נישט יעדער קען אריינגיין. "משמרת הקודש" - די הייליגע זאַכן, און "משמרת בני אהרן אחיהם" - זיי צו העלפן, ווי מיר האָבן געזען ביים פאַשטען די הויט פון דער עולה וכדומה, פאר דער עבודה פון בית ה'.
אין פרק כ"ג קרוינט דוד המלך, זייענדיג אַ זקן ושבע ימים, זיין זון שלמה און שטעלט אויס די משמרות פון די לויים לקראת דאָס בויען דעם בית המקדש. ער ציילט די לויים און טיילט זיי איין אין פיר און צוואנציג בתי אבות - ניין פון גרשון, ניין פון קהת און זעקס פון מררי - און באַשטימט זייערע תפקידים: שירה מיטן מויל און מיט כלי שיר, שוערים, שוטרים און שופטים, צו העלפן די כהנים, די ריינקייט פון די הייליגע זאַכן, צוצוגרייטן דאָס לחם הפנים און די מנחות, און אויסגלייכן די מאָסן. און וויבאַלד די עבודת המשא האָט זיך אויפגעהערט ווען די שכינה האָט זיך גערוהט אין ירושלים אויף אייביג, האָט דוד געענדערט אין די לעצטע רייד און געציילט פון צוואנציג יאָר אַנשטאָט פון דרייסיג יאָר, אַז די אינגערע זאָלן העלפן אין די מלאכות וואָס זענען נישט די עיקר עבודה. אינעווייניג אין פרק האָבן מיר אויך געלערנט וועגן דעם באַזונדער מאַכן אהרן און זיינע קינדער צו דער כהונה אויף אייביג, לעומת די קינדער פון משה וואָס זענען גערעכנט געוואָרן מיטן שבט לוי; און די מעשה פונעם מלבי"ם וואָס האָט אונדז געלערנט אַז דער עיקר איז בלויז רצון ה' - און ווען דער כלל איז "אל תען כסיל כאיוולתו", איז נישט פאַראַן קיין אָרט פאר חשבונות פון כבוד און נצחנות.