קאפיטל כ"ב אין דברי הימים א' איז דער גרויסער איבערגאנגס-קאפיטל: דוד המלך, נאכדעם וואס עס איז אים נתגלה געווארן דער מקום המזבח אין גורן ארוונה היבוסי, שטעלט דארט אוועק דעם מקום פון בית ה' אויף דורות, און הייבט אן מיט געוואלדיגע הכנות צום בניין הבית. דער גאנצער קאפיטל איז די צוואה פון דוד צו שלמה זיין זון און צו די שרי ישראל: די הכנה פון די מאטעריאלן, די הכנה פון די בעלי מלאכות, און דער הסבר פארוואס דווקא שלמה - און נישט דוד - איז דער וואס וועט בויען דעם בית. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, מעיין זיין אין די ווערטער פונעם מלבי"ם, מיוחס לרש"י, רד"ק און מצודות, און זיך פארטיפן אין די גרויסע יסודות וואס קומען דא ארויס.
וַיֹּאמֶר דָּוִיד זֶה הוּא בֵּית יְהֹוָה הָאֱלֹהִים וְזֶה מִּזְבֵּחַ לְעֹלָה לְיִשְׂרָאֵל׃ - און דוד האט געזאגט: דאס איז דאס הויז פון ה' דער אלוקים, און דאס איז דער מזבח פאר אן עולה פאר ישראל.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: פון יעצט און ווייטער, יעדער איינער וואס וויל מקריב זיין א קרבן פאר ה' - זאל מקריב זיין אויף דעם מזבח, ווייל דאס איז דאס בית ה' האלוקים. ביז איצט איז דאס בית ה' געווען אין גבעון, און פון דעמאלט אן איז נקבע געווארן דער דאזיגער מקום.
און פארוואס ווערט עס גערופן דווקא "מזבח לעולה"? מען איז דאך מקריב אויפן מזבח אויך חטאות, אשמות, שלמים און פסחים. ערקלערט דער מצודת דוד: רוב פון די קבועה'דיגע קרבנות זענען עולות - תמיד של שחר און תמיד של בין הערביים און ענליכע. דערפאר ווערט דער מזבח החיצון גערופן "מזבח העולה", כאטש ער האט נאך נעמען (מזבח הנחושת, המזבח החיצון), און כאטש מען האט אויף אים מקריב געווען אלע סארטן קרבנות.
וַיֹּאמֶר דָּוִיד לִכְנוֹס אֶת־הַגֵּרִים אֲשֶׁר בְּאֶרֶץ יִשְׂרָאֵל וַיַּעֲמֵד חֹצְבִים לַחְצוֹב אַבְנֵי גָזִית לִבְנוֹת בֵּית הָאֱלֹהִים׃ - און דוד האט געהייסן איינצוזאמלען די גרים וואס זענען אין ארץ ישראל, און ער האט געשטעלט שטיינער-האקערס אויסצוהאקן געהאקטע שטיינער (אבני גזית) צו בויען דאס בית האלוקים.
פארוואס דווקא די גרים? ערקלערט דער מיוחס לרש"י: דוד האט נישט געוואלט באארבעטן די אידן מיט עבודת פרך. דאס אויסהאקן אבני גזית איז א גאר שווערע ארבעט, און די מיוחס'דיגע אידן האט ער איבערגעלאזט און נישט ארויפגעלייגט אויף זיי די דאזיגע שווערע ארבעט. אזוי געפינען מיר אויך ביי שלמה אין דברי הימים ב' פרק ב': "ויספור שלמה... ויעש מהם שבעים אלף נושא סבל" - די שווערע משאות האט ער ארויפגעלייגט אויף זיי. און אזוי שטייט אויך "ומבני ישראל לא נתן שלמה לעבדים", דאס הייסט ער האט נישט ארויפגעלייגט אויף זיי קנעכטישע ארבעט וואס זענען שווערע ארבעטן.
און עס איז דא דא אויך א נאטירליכע זייט: די גמרא זאגט אויף די גוים "חביל גופייהו" - זייער קערפער איז שטארק און קרעפטיג, און זיי זענען טאקע געאייגנט צו שווערע ארבעט. די אידן זענען מערסטנס נישט אויסגעצייכנט דווקא מיט פיזישער כח און שטארקייט. און אגב, ביזן לעצטן דור האט זיך עם ישראל קיינמאל נישט גערימט מיט גבורה - זיי האבן זיך גערימט מיט חכמה: "כי היא חכמתכם ובינתכם לעיני העמים", און די נבואה וואס איז געווען ביי זיי - דאס איז געווען זייער שיינקייט און פראכט. בלויז אינעם לעצטן דור זענען מיר געווארן א פאלק וואס פירט מלחמות און טראגט שווערדן, אבער כסדר איז דער פיזישער כח געווען ביי די אומות העולם.
דער מצודת דוד ערקלערט אז די גרים זענען די גבעונים. לויט דעם דארף מען זאגן אז דער שלב איז נאך געווען פאר דוד האט זיי מרחק געווען, ווייל שפעטער שטייט אז די גבעונים זענען נישט געווען מבני ישראל, און דוד איז געשטאנען און האט זיי מרחק געווען. אדער קען מען זאגן אז עס רעדט זיך פון די גבעונים נאכדעם וואס ער האט זיי מרחק געווען, און אויף יעדן פאל האט ער זיי געגעבן צו זיין שטיינער-האקערס און שלעפערס פון די שווערע משאות.
וּבַרְזֶל לָרֹב לַמִּסְמְרִים לְדַלְתוֹת הַשְּׁעָרִים וְלַמְחַבְּרוֹת הֵכִין דָּוִיד וּנְחֹשֶׁת לָרֹב אֵין מִשְׁקָל׃ - און אייזן פאר פיל נעגל פאר די טירן פון די טויערן און פאר די קלאמערן (פארבינדונגען) האט דוד אנגעגרייט, און קופער לרוב אן קיין געוויכט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס ווארט "לחצוב" באציט זיך אויף צוויי ענינים: "לחצוב אבני גזית לבנות בית האלהים", און אויך - אויסצוהאקן ברזל לרוב. ווארעם דאס אייזן פלעגט מען דאך אויסהאקן פון דער ערד, ווי ס'שטייט געשריבן: "ארץ אשר אבניה ברזל ומהרריה תחצוב נחשת".
און וואס זענען די "מחברות"? ערקלערט דער מלבי"ם: די מסמרים (נעגל) פאר די מחברות - מיינט מען די העלצער וואס פארבינדן דעם בנין, וואס מען פלעגט זיי פארשטארקן מיט נעגל פון ברזל. עס זענען געווען העלצער מיט וועלכע מען האט פארשטארקט דעם בית, און די העלצער פלעגט מען צוזאמענבינדן איינס צום צווייטן דורך מסמרים - דאס וואס מיר רופן היינט נעגל, און שוין אין לשון הכתוב ווערן זיי אזוי אנגערופן.
וַעֲצֵי אֲרָזִים לְאֵין מִסְפָּר כִּי הֵבִיאוּ הַצִּידֹנִים וְהַצֹּרִים עֲצֵי אֲרָזִים לָרֹב לְדָוִיד׃ - און צעדער-העלצער אן א צאל, ווייל די צידונים און די צורים האבן געבראכט צעדער-העלצער לרוב פאר דוד.
דוד קלויבט אויך צונויף עצי ארזים אן א צאל פארן בנין הבית, וואס די צידונים און די צורים האבן אים געבראכט. "הצורים" - דאס איז חירם מלך צור, ווי מיר זעען אז ווען שלמה איז געקומען אויפשטעלן דעם בית האט ער געהאט פארבינדונגען מיט חירם מלך צור ער זאל אים שיקן בעלי מלאכות און אומנים.
וַיֹּאמֶר דָּוִיד שְׁלֹמֹה בְנִי נַעַר וָרָךְ וְהַבַּיִת לִבְנוֹת לַיהֹוָה לְהַגְדִּיל לְמַעְלָה לְשֵׁם וּלְתִפְאֶרֶת לְכׇל־הָאֲרָצוֹת אָכִינָה נָּא לוֹ וַיָּכֶן דָּוִיד לָרֹב לִפְנֵי מוֹתוֹ׃ - און דוד האט געזאגט: שלמה מיין זון איז יונג און צארט, און דער בית צו בויען פאר ה' דארף זיין דערהויבן אויף גאר הויך, לשם ולתפארת פאר אלע לענדער, וועל איך דאך אנגרייטן פאר אים; און דוד האט אנגעגרייט לרוב פאר זיין טויט.
פארוואס פלאגט זיך דוד אזוי שטארק? ווייל שלמה זיין זון איז "נער ורך". און וואס איז די דאפלטקייט? ערקלערט דער מלבי"ם: "נער" - יונג אין די יארן, "ורך" - צארט אין זיין טבע. שלמה איז געווארן קעניג אין עלטער פון צוועלף יאר, זיין בר מצוה האט מען געפייערט אינעם קעניגלעכן פאלאץ. און דוד האט געקענט דעם טבע פון זיין זון און געוואוסט אז ער איז צארט אין זיין נאטור, דעריבער האט ער געזאגט: איך מוז אים העלפן און ביישטיין מיט אלעס וואס איך קען, כדי ער זאל זיך שפעטער נישט פארפלאנטערן אין דער מלאכה פון בנין הבית.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט די דאפלטקייט אנדערש: אויך א מענטש פון צוויי און פערציג יאר קען מען אנרופן א "נער", און נישט דווקא א בחור'ל פון פערצן יאר, ווי עס שטייט "ויהושע בן נון נער לא ימיש מתוך האהל". הגם עס זענען דא פיל ראיות פון דברי חז"ל אז א מענטש ווערט אנגערופן "נער" אפילו ווען ער איז שוין עלטער - ווי למשל ביי יצחק, "אל תשלח ידך אל הנער", בשעת ער איז געווען זיבן און דרייסיג יאר אלט - איז דאס אבער נישט קיין ראיה פונעם פסוק אליין, ווייל יצחק'ס עלטער ווייסן מיר נאר פון חז"ל און פונעם חשבון. דא אבער ברענגט דער מיוחס לרש"י א חשבון פון די פסוקים אליין.
און דער חשבון איז אזוי: יהושע האט נישט געפירט די מלוכה נאך משה נאר אכט און צוואנציג יאר, און זיין גאנץ לעבן איז געווען הונדערט און צען יאר - ביידע זענען מפורש'ע פסוקים. קומט אויס אז אינעם ערשטן יאר וואס כלל ישראל איז געווען אין מדבר, ווען די תורה זאגט אויף אים "ויהושע בן נון נער", איז ער געווען צוויי און פערציג יאר אלט: פערציג יאר אין מדבר און נאך אכט און צוואנציג יאר פון זיין מנהיגות זענען צוזאמען אכט און זעכציג, און דער חילוק ביז הונדערט און צען איז צוויי און פערציג. (און מ'דארף באמערקן: אינעם נוסח רש"י וואס ליגט פאר אונז שטייט "בשנת ל"א שנה", און יעדער וואס ליינט דאס דארט ווערט פארמישט אינעם חשבון; נאר מען האט שוין אנגעוויזן אין די ספרים אז עס איז דא דא א טעות סופר, און אין מקור שטייט "בשנה ראשונה" - דער רי"ש האט באקומען א טשופטשיק פון אויבן און איז געווארן א למ"ד. אזוי ווערט געברענגט אין מוסף רש"י על התורה און אין נאך ספרים.)
קומט דערפון אויס, אז פונעם ווארט "נער" אליין קען מען נאך נישט דערוויסן אז ס'איז א יונג בחור'ל, און דערפאר האט דער פסוק געמוזט צולייגן "ורך" - ווייל באמת איז שלמה געווען בלויז צוועלף יאר אלט ווען ער איז געווארן קעניג. דאס איז דער חילוק צווישן די פירושים: דער מלבי"ם האלט אז סתם "נער" מיינט יונג אין יארן, און "רך" מיינט א צארטע נאטור; און דער מיוחס לרש"י האלט אז "נער" אליין איז נאך נישט קיין ראיה אויף ווייניג יארן, און דוקא "רך" לערנט אונז אויף זיין יוגנט.
לויטן מיוחס לרש"י איז "להגדיל למעלה" כפשוטו: שלמה האט געהויבן דעם בית הונדערט און צוואנציג אמות הויך, וואס דאס איז בערך זעכציג מעטער די הויך. אזא בנין פאדערט ריזיגע הוצאות און אינזשעניריע אויף א גאר אנדערן שטאפל. אזוי ווי מיר זעען היינט ביי בוי-אינזשענירן: ס'איז דא אן ערלויבעניש (היתר) פאר פינף שטאק, ס'איז דא פאר צען, און ס'איז דא פאר וואלקן-קראצערס - דאס זענען אינגאנצן אנדערע לימודים. נישט יעדער וואס האט א רשות צו בויען ביז א געוויסער הויך קען בויען אויף אן אנדערער הויך; די מאסן פון אייזן און די חשבונות זענען אינגאנצן אנדערש. און דא רעדט מען פון א בית "להגדיל למעלה", דעריבער פאדערט זיך אן אומגעהויערע השקעה - און דוד גרייט אלעס צו פון פאראויס, כדי שלמה אין זיינע יונגע יארן זאל זיך נישט פארקנאקן אין דער מלאכה.
דער מלבי"ם טייטשט אויס "להגדיל למעלה" מלשון מעלה און נישט מלשון הויכקייט: לויט דער גרויסקייט פונעם אויבערשטן וואס רוהט דערין, דער אויבערשטער איז עליון ונורא, און דערפאר וועט דאס זיין "לשם ולתפארת לכל הארצות" - פאר אלע פעלקער. און ביידע זאכן זענען אמת: דער בית המקדש דארף געבויט ווערן אויף די העכסטע סטאנדארטן, ווי עס פאסט פאר א בית ה'.
וַיִּקְרָא לִשְׁלֹמֹה בְנוֹ וַיְצַוֵּהוּ לִבְנוֹת בַּיִת לַיהֹוָה אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל׃ - און ער האט גערופן צו שלמה זיין זון, און אים באפוילן צו בויען א הויז פאר ה' אלקי ישראל.
וַיֹּאמֶר דָּוִיד לִשְׁלֹמֹה בְּנִי אֲנִי הָיָה עִם־לְבָבִי לִבְנוֹת בַּיִת לְשֵׁם יְהֹוָה אֱלֹהָי׃ - און דוד האט געזאגט צו שלמה: מיין זון, ביי מיר איז געווען אין הארצן צו בויען א הויז צום נאמען פון ה' מיין גאט.
וַיְהִי עָלַי דְּבַר־יְהֹוָה לֵאמֹר דָּם לָרֹב שָׁפַכְתָּ וּמִלְחָמוֹת גְּדֹלוֹת עָשִׂיתָ לֹא־תִבְנֶה בַיִת לִשְׁמִי כִּי דָּמִים רַבִּים שָׁפַכְתָּ אַרְצָה לְפָנָי׃ - און עס איז געווען צו מיר דאס ווארט פון ה' צו זאגן: פיל בלוט האסטו פארגאסן און גרויסע מלחמות האסטו געפירט, דו וועסט נישט בויען א הויז פאר מיין נאמען, ווייל אסאך בלוט האסטו פארגאסן אויף דער ערד פאר מיר.
ווי באקאנט, דוד האט געוואלט בויען דעם בית המקדש, און דער אויבערשטער האט געשיקט צו אים נתן הנביא אים צו זאגן "האתה תבנה לי בית". דא ווערט צום ערשטן מאל אנטפלעקט דער טעם: "דם לרוב שפכת". און שוין דער רד"ק שטעלט זיך דערויף, אז מיר געפינען נישט קיין פריערדיגע אנטפלעקונג אויף דעם ענין - אין ספר שמואל איז נישטא קיין שום רמז צו דעם טעם. און דער רד"ק פארענטפערט דאס אויף צוויי אופנים: מעגליך אז דוד האט אזוי געזאגט ביי זיך אין הארצן, דאס הייסט, דער אויבערשטער האט אים אפגעזאגט און דוד האט אליין פארשטאנען אז דער טעם איז די שפיכות דמים; און עס איז מעגליך אז דער אויבערשטער האט אים דאס יא געזאגט דורך א נביא, און כאטש עס שטייט נישט געשריבן אין שמואל, לערנען מיר עס ארויס למפרע פון דעם וואס עס ווערט דא געזאגט. און אזוי ענליך געפינען מיר אין דער תורה: "ותאמרו נשלחה אנשים לפנינו" - און מיר געפינען נישט אין דער גאנצער תורה פריער אז זיי האבן אזוי געזאגט, נאר ווייל עס שטייט דא "ותאמרו", ווייסן מיר אז אזוי האבן זיי געזאגט.
דא שטעלט זיך א געוואלדיגע קשיא: דוד המלך האט דאך געקעמפט די מלחמות ה'! און עס איז דא א מדרש וואס זאגט אז דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר דוד: אלע יענע בלוט וואס דו האסט פארגאסן פאר מיר - זענען ווי דאס בלוט פון עולות וואס זענען מכפר און זענען מרצה פאר מיר. צו הרגענען א חיזבאלא-מאן איז נישט קיין זאך אויף וואס מען האט תביעות, דאס ווערט גערעכנט ווי מקריב זיין א קרבן - דו האסט געהרג'עט עמיצן וואס וויל טשעפען און שלעכטס טאן פאר כלל ישראל, דו האסט געראטעוועט אן עשוק מיד עושקו, דו האסט געראטעוועט כלל ישראל פון זייערע שונאים. אויב אזוי, וואס איז די תביעה?
ערקלערט דער רד"ק: עס זענען געווען צווישן די דמים אויך דמי נקיים. צום ביישפיל דאס בלוט פון אוריה - דוד האט אים געהרג'עט שלא על פי הדין. הגם ער איז טאקע געווען חייב מיתה אלס א מורד במלכות, אבער ערשטנס האט דוד אנגעדרייט און מסבב געווען אויף אים די מיתה, און ווען ער וואלט נישט גענומען בת שבע וואלט עס בכלל נישט געקומען דערצו; און צווייטנס, ער האט אים געהרג'עט מיט דער שווערד פון בני עמון, בשעת ער וואלט אים געדארפט משפט'ן אין סנהדרין.
און דער רד"ק לייגט צו: אויך דאס בלוט פון די כהנים. דוד איז געווען א סיבה צום הריגה פון כהני נוב - ווען ער איז אנטלאפן קיין נוב עיר הכהנים און גענומען פון אחימלך בן אחיטוב די שווערד פון גלית, האט די זאך אויפגעוועקט דעם כעס פון שאול, און שאול האט געהרג'עט פינף און אכציג כהנים נושאי אפוד בד און אחימלך בן אחיטוב. כאטש עס שטייט אז אים האט ארומגענומען א בולמוס, אזוי ווי די מיתה איז נסתבב געווארן דורך אים - דארף ער א תיקון.
און אויף דעם איז אויך דא א יסוד אין דער הלכה: רבי עקיבא איגר ברענגט, אז א מענטש וואס האט געשיקט א שליח צו א געוויסן ארט צו טאן פאר אים א שליחות - צו פארן קיין אויסלאנד און אים ברענגען א זאך, און ער האט אים באצאלט, און דער שליח איז געשטארבן אויפן וועג - דארף דער משלח טאן תשובה, ווייל די מיתה איז דאך נסתבב געווארן דורך אים.
מען קען נאך צולייגן (און דער רד"ק דערמאנט דאס נישט): דוד האט געפירט מלחמות, און אין מלחמות פאסירט אפט אז דער קאמף ווערט געפירט אויף א געוויסן אופן וואס אלס רעזולטאט דערפון זענען מענטשן אומגעקומען, בשעת אויב עס וואלט געפירט געווארן אנדערש וואלט מען געצאלט ווייניגער אין מענטשליכע לעבנס. חלילה פאר אונז צו משפט'ן דוד'ן, אבער דאס זענען זאכן וואס עס איז זייער שווער זיך ארויסצודרייען דערפון. אין אונזער היסטאריע דא אין לאנד זענען פאראן דערפון מעשיות עד אין קץ, ה' יצילנו.
און דער רד"ק לייגט נאך צו: אויך ביי דאס בלוט פון די גוים וואס ער האט פארגאסן - די וואס זענען נישט געווען זיינע קריגס-לייט און זענען נישט געקומען מלחמה האלטן קעגן אים, איז מעגליך אז עס זענען געווען צווישן זיי גוטע און פרומע מענטשן. פונדעסטוועגן איז ער נישט באשטראפט געווארן אויף זיי, ווייל זיין כוונה איז געווען אומצוברענגען די רשעים כדי זיי זאלן נישט אריינברעכן אין כלל ישראל, און כדי צו ראטעווען זיך אליין, ווי עס איז געווען אין ארץ פלשתים, "לא יחיה איש ואישה". אבער מכל מקום, היות עס האט זיך געמאכט ביי אים שפיכות דמים לרוב, האט אים דער אויבערשטער צוריקגעהאלטן פון בויען דעם בית המקדש, ווייל דער גאנצער ענין פונעם בית המקדש איז דאך שלום. און פונקט ווי מען הייבט נישט אויף קיין אייזן אויפן מזבח און אינעם בית המקדש, ווייל פון אייזן מאכט מען כלי רציחה און עס פאסט נישט צו מאכן דערפון כלים פאר עבודת ה' - אזוי אויך דוד, וואס איז אויך געווען פארנומען מיט ענינים פון הריגה, איז נישט פאסיג צו בויען א הויז וואס איר גאנצער ענין איז שלום, תפילה און כפרת עוון, זאכן וואס זענען פארקערט ווי שפיכות דמים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דיבור "דם לרוב שפכת" איז געווען נאך נבואת נתן. ער מוטשעט זיך אויך מיט דעם וואס אין נבואת נתן שטייט נישט אזא זאך, און ער ערקלערט אז דאס איז געשען צווישן נבואת נתן ביז דער געבורט פון שלמה: דעמאלט האט דוד געהאט א גילוי אלוקי - עס ווערט נישט אויסגעשמועסט וויאזוי - אין וועלכן עס איז אים געזאגט געווארן "דמים רבים שפכת".
און דער מלבי"ם טייטשט די צוויי לשונות: "דמים רבים שפכת" - ביי מלחמות הרשות. דוד האט געפירט מלחמות רשות; א מלחמת מצוה איז דאך א מצוה, און אדרבה, "לא תחיה כל נשמה". אבער עס זענען געווען מלחמות רשות, ווי למשל ווען מען איז געקומען צו דוד און מען האט אים געזאגט אז דער עקאנאמישער מצב איז שווער, און ער האט זיי נישט געהייסן לייגן אן איינמאליגן שטייער נאר "לכו פשטו ידיכם בגדוד" - גייט קעמפט קעגן די שונאים און אזוי וועט זיין פרנסה. דארט איז מעגליך אז מען האט פארגאסן בלוט שלא לצורך. און "מלחמות גדולות עשית" - דאס זענען די מלחמות וואס ער איז געווען געצוואונגען צו פירן, א מלחמת מצוה אדער א מלחמה קעגן פיינט וואס האבן זיך געטשעפעט מיט אים, וואס דאס ווערט אויך גערעכנט פאר א מלחמת מצוה. מכל מקום, דער וואס בויט דאס בית המקדש דארף זיין אן איש מנוחה און אין א צייט פון מנוחה, און דוד איז געווען אין א צייט פון מלחמות.
הִנֵּה־בֵן נוֹלָד לָךְ הוּא יִהְיֶה אִישׁ מְנוּחָה וַהֲנִיחוֹתִי לוֹ מִכׇּל־אוֹיְבָיו מִסָּבִיב כִּי שְׁלֹמֹה יִהְיֶה שְׁמוֹ וְשָׁלוֹם וָשֶׁקֶט אֶתֵּן עַל־יִשְׂרָאֵל בְּיָמָיו׃ - זע, א זון ווערט געבוירן צו דיר, ער וועט זיין א מאן פון רואיגקייט, און איך וועל אים געבן רו פון אלע זיינע פיינט פון ארום, ווייל שלמה וועט זיין זיין נאמען, און שלום און שטילקייט וועל איך געבן אויף ישראל אין זיינע טעג.
דערקלערט דער מלבי"ם: "הוא יהיה איש מנוחה" - אין זיין טבע וועט ער נישט זיין קיין איש מלחמה. און דערצו, ער וועט אויך נישט דארפן מלחמה האלטן, ווי עס שטייט "והניחותי לו מכל אויביו מסביב" - איך וועל באשאפן פאר אים אזא אטמאספערע אז ער וועט נישט דארפן קיין מלחמות, אז אלע פיינט וועלן אים אפלאזן. און מען זעט ווי קלאר די זאכן זענען: "כי שלמה יהיה שמו" - און וויבאלד זיין נאמען איז שלמה, וועט שלום און רואיגקייט זיין אין זיינע טעג.
הוּא־יִבְנֶה בַיִת לִשְׁמִי וְהוּא יִהְיֶה־לִּי לְבֵן וַאֲנִי־לוֹ לְאָב וַהֲכִינוֹתִי כִּסֵּא מַלְכוּתוֹ עַל־יִשְׂרָאֵל עַד־עוֹלָם׃ - ער וועט בויען א הויז פאר מיין נאמען, און ער וועט מיר זיין פאר א זון און איך וועל אים זיין פאר א פאטער, און איך וועל פעסטשטעלן דעם בענקל פון זיין מלוכה אויף ישראל ביז אייביג.
"והוא יהיה לי לבן ואני לו לאב" - זאגט דער מלבי"ם אז די כוונה איז מיט זיין ליבשאפט, און אזוי ווי עס שטייט אין שמואל ב': "והוכחתיו בשבט אנשים... וחסדי לא אסיר ממנו". און מען האט שוין דארט מאריך געווען אין די ווערטער פונעם מלבי"ם: דער הקדוש ברוך הוא פארזיכערט אז ער וועט משגיח זיין אויף שלמה ער זאל זיך נישט פארגליטשן, ווייל אויב ער וועט זיך פארגליטשן וועט מען דארפן צונעמען פון אים זיין חסד. און וויאזוי וועט ער משגיח זיין? אז ווען ער וועט זיך נאר אנהייבן פארגליטשן - וועט ער כאפן פליקעס, און זיי וועלן אים גלייך אויסגלייכן. און דאס איז וואס עס פארזיכערט "וחסדי לא אסיר ממנו", ווייל ווען ער וואלט אים געלאזט זיך פארגליטשן, וואלט ער געקענט אנקומען צו א מצב וואס ער איז מער נישט ראוי צו יענעם חסד. דערפאר האט דער הקדוש ברוך הוא געזאגט: איך וועל זען ער זאל זיך נישט פארגליטשן, און אויב ער וועט פארקריכן - וועט ער באקומען קלעפ. און אזוי האט דער אויבערשטער טאקע אים אויפגעשטעלט א שטן, רזון בן אלידע, און אזעלכע וואס האבן אים געפייניגט, אין יענעם שלב ווען זיין מצב איז פארפארן - ווי מיר האבן געזען אז ער האט חתונה געהאט מיט אסאך פרויען און געברענגט בת פרעה, און נישט מוחה געווען אין זיינע פרויען וואס האבן אויפגעשטעלט בתי עבודה זרה. דאס איז "ואני לו לאב" - אן השגחה פון א פאטער.
און פון דעם קומט "והכינותי כיסא מלכותו על ישראל עד עולם": דורך דעם וואס ער בויט דעם בית המקדש, ווערט זיין מלכות פעסטגעשטעלט אויף אייביג. און ווי דער מלבי"ם ערקלערט אין תהלים קל"ב, אז דורך דעם וואס דער אויבערשטער האט אויסגעוועלט ציון שטייט מלכות דוד אויף אייביג, ווי עס שטייט "גם בניהם עדי עד ישבו לכיסא לך... כי בחר ה' בציון" - היות דער אויבערשטער האט אויסגעוועלט ציון, און דארט איז דאס פלאץ פון דוד'ס מלכות, וועלן זיי ממילא זיצן עדי עד.
ווען מען האט געלערנט די סוגיא אין ספר שמואל, האט מען געברענגט די ווערטער פונעם מלבי"ם אין מלכים א' פרק ה' פסוק י"ז, וואו ער האט א געוואלדיגן ביאור. דארט ווענדט זיך שלמה צו חירם צו בעטן מענטשן פארן בנין, און פארענטפערט זיך פארוואס זיין פאטער האט נישט געבויט: ווייל זיין גאנץ לעבן איז ער געווען פארנומען מיט מלחמות, בעת וואס ער איז אן איש שלום און קען בויען. זאגט דער מלבי"ם אז עס זענען דא דא דריי כוונות.
די ערשטע כוונה איז כפשוטו: כדי צו בויען אזא גרויס הויז פארן אויבערשטן דארף מען האבן רואיגקייט און שטילקייט, און ווער עס איז שטענדיג פארנומען מיט מלחמות קען זיך נישט אפגעבן מיטן בויען דעם בית המקדש.
דער צווייטער כוונה: אַזוי האָט די תורה באַפוילן. "והניח ה' לך מכל אויביך" - דאַווקאַ ווען עס וועט זיין מנוחה זענען מיר באַפוילן געוואָרן צו שטעלן אַ מלך, אָפּצושניידן דעם זרע פון עמלק און בויען דעם בית הבחירה, לויט דעם דאָזיקן סדר. און דאָרט ווייזט ער אויף אַז דאָס בויען דעם בית הבחירה איז דאָס לעצטע: נאָך "והניח ה'" קומט "והיה המקום אשר יבחר". צוערשט דאַרף מען אַ מלך, און דערפאַר איז די ערשטע זאַך וואָס שאול האָט געטאָן געווען אומצוברענגען עמלק - און ער האָט נישט פאַרענדיקט זיין שליחות - און ערשט דערנאָך דאָס בויען דעם בית המקדש.
דער דריטער כוונה איז דער עיקר פונקט, און דער מלבי"ם פירט עס אויס באריכות אין זיין ספר "ארצות השלום": ביים בויען דעם בית המקדש איז פאַראַן אַן אייגנאַרטיקע מעלה, וואָס עס חזר'ט זיך דאָרט איבער דער אויסדרוק "בית לשמי" עטליכע מאָל - "הוא יבנה בית לשמי", "האתה תבנה בית לשמי". די באַדייטונג דערפון איז אַז כּדי צו בויען אַ הויז פאַר'ן אויבערשטן מוז זיין דערין אַ כוונה נאָר ריין לשם שמים; און אויב עס מישט זיך אַריין סיי וועלכע אייגענע טובה אָדער אינטערעס, איז דער בית שוין מער נישט ראוי צו זיין פאַר'ן אויבערשטן.
און ווי באַקאַנט, איז זייער שווער צו טאָן אַ זאַך וואָס איז ריין לשם שמים, און אפילו פאַר די גרעסטע לייט איז דאָס שווער. ווי די גמרא ברענגט "כלום מעשה בא לידך", און ווי דער רמב"ם טייטשט דאָרט אויס - די פראַגע איז צי האָסטו אַמאָל געטאָן אַ מעשה וואָס איז געווען ריין לשם שמים. און פונעם גאַנצן לעבן פון רבי חנינא בן תרדיון, נאָך אַלץ וואָס ער האָט מקהיל געווען קהילות ברבים, וואָס האָט ער געענטפערט? אַיין מאָל האָבן זיך מיר פאַרטוישט מעות צדקה וכו'. מען זעט ווי שווער די דאָזיקע זאַך איז.
ביז גאָר שרייבט דער רמב"ם, אַז אויב אַ מענטש טוט אפילו איין איינציקע מצוה ריין לשם שמים, האָט ער שוין זוכה געווען דערמיט צום לעבן אין עולם הבא. און מיר האָבן דאָס שוין געלערנט באריכות, און ווער עס וויל קען זען אינעם "מכתב מאליהו", אַז עולם הבא קויפט מען נאָר מיט "לשם שמים" - דאָס איז די מטבע היוצאת. און פון דאַנען איז פאַראַן אַ וואונדערבאַרער ביאור אויף "רצה הקדוש ברוך הוא לזכות את ישראל לפיכך הרבה להם תורה ומצוות": לכאורה איז דאָס מערן מצוות אַ חיוב און נישט קיין זכות, ווייל ס'איז דאָך פאַראַן מער געלעגנהייטן נכשל צו ווערן. נאָר ווען ס'איז פאַראַן אַ סך מצוות, איז כמעט נישט מעגלעך אַז אפילו נישט קיין איין איינציקע וועט קיינמאָל נישט געטאָן ווערן לשם שמים. ווען עס וואָלטן געווען צוויי מצוות, קען זיין אַז דער מענטש וואָלט זיך גאָרנישט צוגעבונדן צו זיי; אָבער פון תרי"ג - האָסטו זיכער עפּעס געטאָן לשם שמים. דעריבער "רצה הקב"ה לזכות את ישראל".
און איצט קוק אַריין: ווען דער בית המקדש וועט געבויט ווערן שטייט אַז ס'וועט זיין מנוחה פון די שונאים. און ווי די גמרא זאָגט, כל הקובע מקום לתפילתו פאַלן זיינע שונאים אונטער אים, ווי עס שטייט "ושמתי מקום לעמי ישראל ונטעתיו ושכן תחתיו ולא ירגז עוד ולא יוסיפו בני עוולה לענותו". דער הקב"ה זאָגט צו אַז נאָכ'ן בויען דעם בית וועט זיין מנוחה און די שונאים וועלן מער נישט פּלאָגן. און נאָך מער, דאָס בויען דעם בית המקדש ברענגט אַ צוזאָג אויף אַ גוואַלדיקן שפע - אין די צייטן פונעם בית המקדש איז גאָלד און זילבער געווען ווי שטיינער אין ירושלים, אַ ריזיקער שפע. און ווי דער אור החיים הקדוש זאָגט, אַז ווען די גוים וואָלטן געוואוסט וויפיל שפע עס קומט צו זיי פונעם בנין בית המקדש, וואָלטן זיי געשטעלט וועכטערס און צוימען צו היטן אַז ער זאָל נישט חרובֿ ווערן - על אחת כמה וכמה פאַר כלל ישראל.
אָבער אין די טעג פון דוד זענען געווען מלחמות, און דוד האָט זיין גאַנץ לעבן געליטן פון די פיינט אַרום; און אויך אין זיינע טעג איז נישט געווען אַזאַ גרויסער שפע ווי עס איז געווען אין די טעג פון שלמה. קומט דאָך אויס אַז ס'איז געווען אַ חשש טאָמער וועט זיך אַריינכאַפּן ביי דוד אַ מחשבה: לאָמיר צואיילן דאָס בויען דעם בית, ווייל ווען ער וועט געבויט ווערן וועט זיין שלום, מנוחה, אַ סוף צו די מלחמות און אַ גרויסער שפע. דערויף זאָגט אים דער הקב"ה: "האתה תבנה בית לשמי" - קענסטו דען בויען אַ בית נאָר ריין לשם ה'? ס'איז פאַראַן אַ חשש אַז עס זאָל זיך אַריינכאַפּן אין דיין מחשבה אַ פאַרטראַכט פון אייגענער כדאיות. אָבער שלמה - "הוא יהיה איש מנוחה", ביי אים זענען נישטאָ קיין שום אינטערעסן: מלחמות האָט ער ממילא נישט, און שפע האָט ער ממילא. קומט אויס אַז דווקא שלמה איז דער וואָס קען בויען מיט אַ ריינער כוונה, ריין לשם שמים.
און חלילה אונדז צו זאָגן אויף איינעם פון זיי אַז ער האָט נגיעות; נאָר מען דאַרף וויסן אַז אפילו אין די העכסטע מדרגות, ווי הרב דעסלער שרייבט, איז פאַראַן "צילו של גוף" - און דאַן איז דאָ אַ חשש אַז די זאַכן וועלן געטאָן ווערן מיט אַ חסרון אין שלמות, אַ פעלער אין שלמות לויט זיין הויכער מדרגה, און מען טאָר דאָס נישט אָפּטייטשן לויט אונדזערע באַגריפן. זיכער איז אויך די מחשבה וואָס וואָלט זיך געקענט אַריינכאַפּן אַ מחשבה פון "עס זאָל זיין שלום" - כּדי עס זאָל זיין רואיק, כּדי כלל ישראל זאָל קענען לערנען תורה, כּדי איך זאָל קענען זיצן אין בית המדרש - אַלץ לשם שמים; אָבער עס כאַפּט זיך אַריין דאָ עפּעס דק מן הדק פון אַן אייגענער הנאה, און צוליב דעם האָט מען כביכול פון הימל נישט געוואָלט אַז דוד זאָל בויען דעם בית ה'.
און דער מלבי"ם לייגט צו: וויבאַלד שלמה האָט נישט געוואָלט זאָגן פאַר חירם דעם אמת'ן טעם פון "דמים רבים שפך", האָט ער אים נאָר געזאָגט "מפני המלחמות אשר סבבוהו" - וואָס דאָס איז אויך אַן אמת'ע סיבה, אַז די מלחמות האָבן אים אַרומגערינגלט און ממילא איז שווער צו בויען אַ בית לשמו - און דעם עניין פון די בלוט האָט ער פאַרבאָרגן פון אים.
עס איז פאַראַן נאָך אַ דרשה פון חז"ל אויף "דמים רבים שפך": עס רעדט זיך אין יענער תקופה ווען ס'איז געווען דריי יאָר הונגער אין כלל ישראל. עס ווערט געברענגט אַז מען איז געקומען צו דוד און געזאָגט צו אים: דו האָסט דאָך אָנגעזאַמלט געלט פאַר'ן בית המקדש - און באַלד וועלן מיר זען דערויף מפורש'ע פסוקים - גיב אונדז פון דעם דאָזיקן געלט כּדי מיר זאָלן זיך דערמיט דערנערן, מיר וועלן גיין קויפן ביי די גוים און מיר וועלן האָבן פּרנסה. האָט דוד געזאָגט: חלילה וחס, דאָס איז דאָך מקודש פאַר'ן בית ה', ווי קען איך עס אייך געבן? און עס ווערט געברענגט אַז צוליב דעם זענען געווען מענטשן וואָס זענען געשטאָרבן פון הונגער, און אויף יענע מתים זאָגט דער מדרש "דמים רבים שפך". ווייל פּיקוח נפש איז דאָך דוחה אַלץ, און ער וואָלט זיי געדאַרפט געבן גלייך; נאָר דוד האָט ווי עס שיינט געהאַלטן אַז דאָס וואָס איז מוקדש פאַר'ן בית ה' שטייט העכער פון יעדן אַנדערן הקדש, און דערפאַר האָט ער זיי נישט געגעבן, און דערויף איז געווען די תביעה קעגן אים.
עַתָּה בְנִי יְהִי יְהֹוָה עִמָּךְ וְהִצְלַחְתָּ וּבָנִיתָ בֵּית יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ כַּאֲשֶׁר דִּבֶּר עָלֶיךָ׃ - איצט, מיין זון, זאָל דער אויבערשטער זיין מיט דיר, און זאָלסט מצליח זיין און בויען דאָס הויז פונעם אויבערשטן דיין גאָט, אַזוי ווי ער האָט גערעדט וועגן דיר.
נאָך דער הבטחה זאָגט אים דוד: זיכער וועט דער אויבערשטער זײַן מיט דיר, און אין צוויי ענינים. א' "והצלחת" - די הצלחה אַז דו וועסט האָבן מנוחה פֿון אַלע שׂונאים אַרום. ב' "ובנית בית ה' אלוהיך" - ווען עס וועט זײַן מנוחה, וועסטו קענען בויען אַ הויז פֿאַרן אויבערשטן.
אַךְ יִתֶּן־לְךָ יְהֹוָה שֵׂכֶל וּבִינָה וִיצַוְּךָ עַל־יִשְׂרָאֵל וְלִשְׁמוֹר אֶת־תּוֹרַת יְהֹוָה אֱלֹהֶיךָ׃ - נאָר דער אויבערשטער זאָל דיר געבן שׂכל און בינה, און ער זאָל דיך באַפֿעלן איבער ישׂראל, און אָפּצוהיטן די תּורה פֿון ה' דײַן גאָט.
אַלץ איז תּלוי אין איין זאַך: אַז דער אויבערשטער זאָל דיר געבן שׂכל און בינה. "שׂכל ובינה" - כּדי צו פֿירן דאָס פֿאָלק מיט צדק און יושר, און דאָס איז "ויצוך על ישׂראל", אַז דו זאָלסט זיי פֿירן מיט צדק און יושר. און די צווייטע זאַך - "ולשמור את תּורת ה' אלוהיך", אַז דו זאָלסט נישט פֿאַרבייגן רעכטס אָדער לינקס.
און די דאָזיקע זאַך איז זייער גרינג פֿאַר אַ מלך פֿאַרפֿירט צו ווערן דערין, וואָרום אין יענע צײַטן איז אַ מלוכה געווען אַן אַבסאָלוטע הערשאַפֿט, נישט ווי אַ הײַנטיקער פּרעמיער-מיניסטער. מיט גרינגקייט קען די גדולה אַרױפֿגיין דעם מלך אין קאָפּ, און ער וועט זיך גרויסן איבער זײַנע אונטערטאַנען און שפּירן אַז אַלע זענען באַשאַפֿן געוואָרן אים צו דינען, און ער וועט ווערן אָפּגעשטומפּט צו די לעבנס און באַדערפֿענישן פֿונעם פֿאָלק. און מען דאַרף נישט גיין ווײַט: עס איז גענוג צו זען וואָס עס איז געשען אין אייראָפּע און וואָס עס טוט זיך ביז הײַנט אין די אַראַבישע לענדער, צו פֿאַרשטיין ווי ווײַט די מלכים זענען אינגאַנצן אָפּגעריסן פֿונעם פֿאָלק; דאָס פֿאָלק שמאכטעט פֿאַר הונגער און די מנהיגים אינטערעסירט עס גאָרנישט. דערפֿאַר וואָרנט די תּורה גרויסע וואָרענונגען דווקא דעם מלך - ער דאַרף גראַנעצן מער פֿון יעדן אַנדערן מענטש: אַ ספּעציעלער ספר תורה וואָס גייט מיט אים זײַנע אַלע טעג, און נאָך עטלעכע זאַכן וואָס זענען באַשטימט צו פֿאַרזיכערן אַז דער מלך זאָל געדענקען אַז זײַן תּפקיד איז צו דינען דאָס פֿאָלק, און נישט אַז דאָס פֿאָלק שטייט צו זײַן דינסט.
אָז תַּצְלִיחַ אִם־תִּשְׁמוֹר לַעֲשׂוֹת אֶת־הַחֻקִּים וְאֶת־הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר צִוָּה יְהֹוָה אֶת־מֹשֶׁה עַל־יִשְׂרָאֵל חֲזַק וֶאֱמָץ אַל־תִּירָא וְאַל־תֵּחָת׃ - דאַן וועסטו מצליח זײַן אויב דו וועסט אָפּהיטן צו טאָן די חוקים און די משפּטים וואָס דער אויבערשטער האָט באַפֿױלן משה אויף ישׂראל, זײַ שטאַרק און מוטיק, זאָלסט נישט מורא האָבן און נישט דערשראָקן ווערן.
דער מצודת דוד זאָגט אַז דער פּסוק דאָ איז גלײַך ווי פֿאַרקערט - גלײַך ווי מען וואָלט געדאַרפֿט זאָגן: אויב דו וועסט אָפּהיטן צו טאָן די חוקים און די משפּטים, דאַן וועסטו מצליח זײַן. אָבער דער מלבי"ם דערקלערט פֿאַרוואָס ער הייבט אָן דווקא מיט "אָז תּצליח": ווײַל דער עיקר הצלחה איז תּלוי אין דעם. "ולשמור את תּורת ה' אלוהיך" - דאַן וועסטו מצליח זײַן; אין היטן די תּורה איז תּלוי די גאַנצע הצלחה.
נאָך איז דער מלבי"ם מדייק: "אם תּשמור לעשׂות" - אַז דאָס אָפּהיטן זאָל זײַן כּדי צו טאָן בפּועל. און נישט בלויז אַז דו זאָלסט מקיים זײַן די מצוות השׂכליות, נאָר אויך די חוקים, וואָס דאָס זענען די מצוות השמעיות וואָס האָבן נישט קיין טעם. די מצוות השׂכליות איז פֿיל גרינגער צו מקיים זײַן, ווײַל מען פֿאַרשטייט זיי און מען אידענטיפֿיצירט זיך מיט זיי; אָבער די מצוות השמעיות - אַזוי האָסטו געהערט און אַזוי זאָלסטו טאָן, מען פֿאַרשטייט זיי נישט מיטן שׂכל, נאָר מען איז מצווה זיי צו טאָן ווײַל מען האָט געהערט. און מיר האָבן שוין מסביר געווען אַז איטלעכער אָרט וווּ עס שטייט "חוקים ומצוות" אָדער "חוקים ומשפּטים" - חוקים זענען די מצוות השמעיות, אַ חוק אָן קיין טעם, און משפּטים אָדער מצוות זענען די שׂכלי'דיקע זאַכן וואָס דער מענטש פֿאַרשטייט מיט זײַן שׂכל.
און קעגן דעם וואָס ער האָט געזאָגט "ויצוך על ישׂראל", זאָגט ער אים: טו די משפּטים וואָס דער אויבערשטער האָט באַפֿױלן משה אויף ישׂראל - אַז די משפּטים זאָלן זײַן ווי די משפּטי התּורה, אַז דו זאָלסט זיי נישט משפּטן אומגערעכט און נישט מיט פֿאַרקרימטע משפּטים, נאָר לויט דער תּורה וואָס משה האָט איבערגעגעבן פֿאַר ישׂראל. און ער באַפֿעלט אים אַז אין דעם זאָל ער זיך מחזק זײַן: "חזק ואמץ אל תּירא ואל תּחת" - דורך דעם וועסטו פֿון קיינעם נישט מורא האָבן און נישט צובראָכן ווערן. "עשׂוי לבלי חת" - אָן קיין שבירה.
וְהִנֵּה בְעׇנְיִי הֲכִינוֹתִי לְבֵית־יְהֹוָה זָהָב כִּכָּרִים מֵאָה־אֶלֶף וְכֶסֶף אֶלֶף אֲלָפִים כִּכָּרִים וְלַנְּחֹשֶׁת וְלַבַּרְזֶל אֵין מִשְׁקָל כִּי לָרֹב הָיָה וְעֵצִים וַאֲבָנִים הֲכִינוֹתִי וַעֲלֵיהֶם תּוֹסִיף׃ - און אָט אין מײַן אָרעמקייט האָב איך אָנגעגרייט צום הויז פֿון ה' הונדערט טויזנט כּכּרים גאָלד, און טויזנט מאָל טויזנט כּכּרים זילבער, און פֿאַר קופּער און פֿאַר אײַזן איז נישטאָ קיין געוויכט ווײַל עס איז געווען צו פֿיל, און הילצער און שטיינער האָב איך אָנגעגרייט, און אויף זיי זאָלסטו צוגעבן.
ווי מיר האָבן געזען, האָט דוד אָנגעזאַמלט אין זײַנע מלחמות גאָלד און זילבער פֿאַרן בנין הבית. און וואָס באַטײַט "בעניי"? דער רד"ק טײַטשט: אַז ער איז נישט געווען קיין גרויסער גבֿיר און ער פֿלעגט האָבן גרויסע הוצאות אויף מלחמות, פֿונדעסטוועגן האָט ער אָפּגעשפּאָרט פֿון זײַן אייגענעם מויל כּדי צו היטן פֿאַר בית ה'. און אין אַ צווייטן פּירוש זאָגט דער רד"ק: ווען דוד פֿלעגט פֿאַסטן, פֿלעגט ער מקדיש זײַן זײַן סעודה לשמים - דאָס הייסט "בעניי" פֿונעם לשון תּענית, אַז אין מײַן פֿאַסטן האָב איך אָנגעגרייט גאָלד פֿאַר בית ה'. און דאָס איז נישט ווי אונדזער סעודה וואָס קאָסט צוואַנציק שקל; דאָס איז אַ סעודה פֿון אַ מלך, און ווען ער האָט אײַנגעשפּאָרט אַ סעודה פֿון אַ מלך - האָט ער געגעבן אַ זייער נכבד'דיקן סכום פֿאַר בית המקדש.
דער מצודת דוד דערקלערט: "בעניי" - איך ווער פֿאַררעכנט ווי אַן אָרעמאַן קעגן דעם פּאַסיקן באַדערפֿעניש פֿאַרן בנין בית ה'. עס מיינט נישט אַז דוד איז טאַקע געווען אַן אָרעמאַן ממש, וואָרום די גמרא זאָגט דאָך אַז קיין מלך איז נישט קיין אָרעמאַן, פּונקט ווי קיין ציבור איז נישט קיין אָרעמאַן; נאָר די באַדערפֿענישן פֿון בית ה' זענען אַזוי גרויס, אַז אַפֿילו איך ווער פֿאַררעכנט ווי אַן אָרעמאַן קעגן זיי.
און דער מלבי"ם טייטשט: "בעניי" - איך האב מקדיש געווען מיין גאנצן עשירות צום אויבערשטן ביז איך בין געווארן אן ארעמאן און אן אביון, ווייל מיינע אלע פארמעגנס זענען פארהייליגט פארן הימל. דאס הייסט, איך האב געמאכט מיר אליין פאר אן ארעמאן דערמיט וואס איך האב מיינע פארמעגנס צוגעגרייט פארן בית ה'. און דוד זאגט פאר שלמה: אלע זאכן וואס איך האב דיר אויסגערעכנט - זילבער, גאלד, קופער און אייזן אן א וואג, ביימער און שטיינער - "ועליהם תוסיף", זאלסטו נאך צושטעלן צו זיי, ווייל עס איז נאך אלץ נישטא אין דעם אלעם גענוג אויפצובויען דעם בית המקדש.
וְעִמְּךָ לָרֹב עֹשֵׂי מְלָאכָה חֹצְבִים וְחָרָשֵׁי אֶבֶן וָעֵץ וְכׇל־חָכָם בְּכׇל־מְלָאכָה׃ - און מיט דיר זענען פאראן אסאך בעלי מלאכה, האקערס און מייסטערס פון שטיין און האלץ, און יעדער חכם אין יעדער מלאכה.
איך האב פאר דיר צוגעגרייט נישט בלויז די מאטעריאלן וואס פעלן אויס פאר דער מלאכה, נאר אויך די פועלים: "חוצבים" - דאס זענען די וואס האקן אויס די שטיינער פון די בערג; "חרשי אבן ועץ" - דאס זענען די וואס טוען סיתות און שניידן אויס די שטיינער; "וכל חכם בכל מלאכה" - די אומנים אין יעדער מלאכת חרש וחושב, ווייל מען האט דארט געדארפט מאכן אלערליי ריקועים און געשניצטע מוסטערן, און דערצו פאדערט זיך אומנים. זאגט אים דוד: איך האב פאר דיר צוגעגרייט די מומחים אין די דאזיגע פעלדער, זיי זאלן דיר צו הילף שטיין ביים בויען דעם בית.
לַזָּהָב לַכֶּסֶף וְלַנְּחֹשֶׁת וְלַבַּרְזֶל אֵין מִסְפָּר קוּם וַעֲשֵׂה וִיהִי יְהֹוָה עִמָּךְ׃ - פאר דעם גאלד, פאר דעם זילבער, און פאר דעם קופער און פאר דעם אייזן איז נישטא קיין צאל, שטיי אויף און טו, און דער אויבערשטער זאל זיין מיט דיר.
לויטן מצודת דוד גייט "אין מספר" ארויף אויף די חכמים: איך האב פאר דיר צוגעגרייט חכמים וואס זענען באהאוונט אין דער מלאכה פון גאלד, זילבער, קופער און אייזן, און ס'איז נישטא קיין צאל צו די דאזיגע מומחה'דיגע בעלי מלאכות. און דער מלבי"ם לייגט צו, אז אויך צום גאלד און צום זילבער אליין איז נישטא קיין צאל - ווייל פריער איז דאך געזאגט געווארן "ולנחושת ולברזל אין משקל כי לרוב היה", און דא לייגט ער צו אז אויך צום גאלד איז נישטא קיין צאל. און וואס פעלט דיר יעצט? בלויז אז דו זאלסט אויפשטיין און טון.
און דוד מרמז דא צו דעם וואס שטייט ווייטער אין קאפיטל כ"ט פסוק ד': "ועוד ברצותי בבית אלוהי יש לי סגולה זהב וכסף נתתי לבית אלוהי למעלה מכל הכינותי לבית הקודש, שלושת אלפים כיכרי זהב מזהב אופיר ושבעת אלפים כיכר כסף מזוקק לטוח קירות הבתים". "סגולה" באטייט א זאמלונג פון גאלד און זילבער, אן אוצר, אזוי ווי "סגולת מלכים". דאס הייסט: אויסער דאס אלעס איז דא נאך אן אוצר. און וואס עס פעלט יעצט איז בלויז אויפצושטיין און טון - "ויהי ה' עמך", ווייל אויב דער אויבערשטער בויט נישט דאס הויז, איז אומזיסט די הארוואניע פון זיינע בויערס.
וַיְצַו דָּוִיד לְכׇל־שָׂרֵי יִשְׂרָאֵל לַעְזֹר לִשְׁלֹמֹה בְנוֹ׃ - און דוד האט באפוילן פאר אלע שרים פון ישראל צו העלפן שלמה זיין זון.
דוד באגנוגנט זיך נישט מיט די הכנות און דעם באפעל צו שלמה'ן, נאר ער באפעלט אויך די שרים אז זיי זאלן אים שטיין צו הילף און שטיצע.
הֲלֹא יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם עִמָּכֶם וְהֵנִיחַ לָכֶם מִסָּבִיב כִּי נָתַן בְּיָדִי אֵת יֹשְׁבֵי הָאָרֶץ וְנִכְבְּשָׁה הָאָרֶץ לִפְנֵי יְהֹוָה וְלִפְנֵי עַמּוֹ׃ - צי איז דען נישט דער אויבערשטער אייער גאט מיט אייך און ער האט אייך געגעבן רו פון ארום, ווייל ער האט איבערגעגעבן אין מיין האנט די איינוואוינער פון לאנד, און דאס לאנד איז אונטערווארפן געווארן פארן אויבערשטן און פאר זיין פאלק.
"הלא ה' אלוהיכם עמכם" - די כוונה איז אז איר וועט האבן מנוחה, "והניח לכם מסביב". און אזוי ווי מיר האבן געזען, איז דאס דער תנאי פארן בויען דעם בית המקדש: ערשט נאך "והניח לכם מכל אויביכם" קומט "והיה המקום אשר יבחר ה'".
עַתָּה תְּנוּ לְבַבְכֶם וְנַפְשְׁכֶם לִדְרוֹשׁ לַיהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם וְקוּמוּ וּבְנוּ אֶת־מִקְדַּשׁ יְהֹוָה הָאֱלֹהִים לְהָבִיא אֶת־אֲרוֹן בְּרִית־יְהֹוָה וּכְלֵי קֹדֶשׁ הָאֱלֹהִים לַבַּיִת הַנִּבְנֶה לְשֵׁם־יְהֹוָה׃ - יעצט גיט אייער הארץ און אייער נפש צו זוכן דעם אויבערשטן אייער גאט, און שטייט אויף און בויט דעם מקדש פון דעם אויבערשטן גאט, אריינצוברענגען דעם ארון ברית פון דעם אויבערשטן און די הייליגע כלים פון גאט אין דעם הויז וואס ווערט געבויט צום נאמען פון דעם אויבערשטן.
זאָגט צו זיי דוד: איך וועל שוין מער נישט זיין דאָ, און שלמה מיין זון דאַרף הילף - דערפֿאַר גיט אייער האַרץ און אייער נפש, גיט אים די הילף און שטיצע, און ווענדט זיך צום אייבערשטן אייער גאָט. שטייט אויף און בויט דעם מקדש ה' האלקים, כּדי איר זאָלט קענען ברענגען און אַריינפֿירן אינעווייניג דעם ארון און אַלע כּלים "לבית הנבנה לשם ה'". און פֿאַרוואָס שטייט "הנבנה" אין לשון הוה, עס איז דאָך נאָך נישט געבויט? ווייל אין דער צייט פֿון דער ברענגונג וועט עס שוין זיין געבויט. און ווידער זעען מיר דאָ דעם אויסדרוק "לשם ה'" - דער אויסדרוק וואָס חזרט זיך איבער אַ סך מאָל בנוגע דעם בנין בית המקדש.
קאַפּיטל כ"ב איז דער קאַפּיטל פֿון דער גרויסער הכנה: דוד באַשטימט דעם אָרט פֿונעם בית המקדש און פֿונעם מזבח, ער קלייבט צונויף די גרים פֿאַר די שווערע אַרבעטן כּדי נישט צו באַאַרבעטן די אידן אין פּרך, און ער זאַמלט אָן אייזן, קופּער, עצי ארזים, זילבער און גאָלד אָן אַ צאָל - "בעניי", פֿון שפּאָרזאַמקייט, פֿון תעניתים, און פֿון דעם וואָס ער האָט זיך געמאַכט ווי אַן אָרימאַן צוליב דעם בית ה'. ער אַנטפּלעקט פֿאַר שלמה דעם טעם פֿאַרוואָס ער האָט נישט זוכה געווען צו בויען אַליין - "דם לרוב שפכת" - אַ טעם וואָס דער רד"ק און דער מלבי"ם טײַטשן אויס אויף עטלעכע אופֿנים, ביז צום טיפֿסטן ביאור: אַז דאָס בית ה' מוז געבויט ווערן ריין "לשמי", אָן דעם מינדסטן שפּור פֿון אייגענעם תועלת, און דווקא שלמה, דער איש מנוחה וואָס האָט נישט קיין אייגענע אינטערעסן, איז ראוי דערצו. און צום סוף באַפֿעלט דוד זיין זון און די שׂרי ישׂראל: שׂכל און בינה צו פֿירן מיט גערעכטיקייט, היטן די חוקים און משפּטים, שטאַרקייט און מוט - "קום ועשה ויהי ה' עמך", ווייל אָן דעם וואָס דער אייבערשטער בויט דאָס הויז, איז אומזיסט די מי פֿון די וואָס בויען עס, שווא עמלו בוניו בו.