קאפיטל כ"א אין דברי הימים א' ברענגט אונז אריין אין דער פרשה פון ציילן דאס פאלק: דוד המלך ציילט כלל ישראל, און צוליב דער ציילונג איז געקומען א מגפה אויפן פאלק. דער מיוחס לרש"י שרייבט דא: "ויעמוד שטן על ישראל - הגם די פרשה איז נישט לכבוד דוד'ן, איז זי דא פארשריבן געווארן". און די זאך דארף א גרויסן עיון, ווייל דער מיוחס לרש"י אליין שרייבט דאך דורכאויס דעם גאנצן ספר אז עזרא האט געשריבן די זאכן לתפארתו פון דוד המלך, זאכן וואס ווייזן זיין גרויסע מעלה. דערפאר ווערט דא נישט דערמאנט דער חטא פון בת שבע, און דערפאר ווערט נישט דערמאנט וואס מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פרק ביי ישבי בנוב, אז דוד איז געווארן אפגעשוואכט און אריינגעפאלן אין א סכנה. אלע ווייניגער אנגענעמע ענינים ביי דוד'ן ווערן נישט דערמאנט אין דעם ספר. אויב אזוי, פארוואס דווקא דא ווערט פארשריבן אזא אומאנגענעמע זאך, אז דוד האט געברענגט א נגף אויף ישראל דורך דעם וואס ער האט זיי געציילט שלא כדין?
ענטפערט דער מיוחס לרש"י: ביים סוף פון דער פרשה שטייט אז דוד האט געבויט א מזבח און דער אויבערשטער האט אים געענטפערט מיט פייער פון הימל, און אין דעם איז פאראן א גרויסער כבוד פאר דוד'ן. און וויבאלד אזוי, דערציילט עזרא אויך דעם אנהויב פון דער מעשה, כדי מיר זאלן פארשטיין דעם הינטערגרונט פון וואו דוד איז אנגעקומען צו יענער געהויבענער שעה.
וַיַּעֲמֹד שָׂטָן עַל־יִשְׂרָאֵל וַיָּסֶת אֶת־דָּוִיד לִמְנוֹת אֶת־יִשְׂרָאֵל׃ - און דער שטן איז אויפגעשטאנען אויף ישראל, און ער האט צוגערעדט דוד'ן צו ציילן ישראל.
פרעגט דער רד"ק: ווער איז דער שטן וואס שטייט און רעדט צו דוד'ן? און ער ענטפערט: דאס איז דער יצר הרע וואס איז איינגעפלאנצט אין מענטשנ'ס הארץ פון זיין יוגנט אן. מיינט נישט אז עס איז דא באשאפן געווארן א באזונדערער שטן פאר דוד'ן; דאס איז דער שטענדיגער שטן, וואס געפינט זיך אין מענטשנ'ס הארץ, און ער שטייט אויף ישראל און רעדט צו דוד'ן פון אינעווייניג ארויס זיי צו ציילן. און ווי חז"ל זאגן: ער איז דער שטן, ער איז דער מלאך המות, ער איז דער יצר הרע - אלעס איז דער זעלבער איינער אין אן אנדער מלבוש.
אין ספר שמואל שטייט: "ויוסף אף ה' לחרות בישראל ויסת את דוד בהם", און פון דארט איז משמע אז דער הקדוש ברוך הוא אליין האט צוגערעדט, בעת דא שטייט "ויעמוד שטן". זאגט דער רד"ק: דער אמת איז אז דער אויבערשטער האט אים צוגערעדט, נאר די הסתה איז געווען דורכ'ן שטן, צוליב דעם וואס ישראל זענען שוין געווען ראוי צו אן עונש. און דערצו נאך, דער שטן אליין ווערט אנגערופן א מלאך ה' - ווי מיר זעען ווייטער אז דוד זעט דעם מלאך ה' מיט זיין שווערד ארויסגעצויגן אין זיין האנט ביים אפשטעלן די מגפה. "מלאכיו עושי דברו", און איינער פון זיי איז אויך דער שטן. דער שטן טוט נישט גארנישט אויף אייגענער האנט און איז נישט קיין כח פאר זיך; דער הקדוש ברוך הוא אליין האט אים געגעבן דעם כח צו פארפירן און צו ברענגען דעם מענטש לידי נסיון. ממילא איז נישט פאראן קיין סתירה צווישן וואס עס שטייט דארט און וואס עס שטייט דא: דער שליח ה' וואס איז דא אויפגעשטאנען איז דער שטן, און ער איז דער וואס פארפירט און ער איז דער וואס טויט.
די גאנצע פרשה ווערט געברענגט אין ספר שמואל ב' פרק כ"ד, און דארט איז עס אויסגעשמועסט געווארן באריכות מיט'ן מלבי"ם. דא וועלן מיר נאר דערמאנען בקיצור דעם יסוד פון זיינע ווערטער: נאכ'ן מרד פון שבע בן בכרי האט דוד מורא געהאט אז דאס פאלק איז שוין נישט אינגאנצן מיט אים, און אין א צייט פון נויט - ווען ער וועט זיי דארפן צו א מלחמה - וועט זיין א מאסיווע השתמטות. כדי דאס אפצוהאלטן, האט דוד פארלאנגט צו באקומען פונקטליך די נעמען פון יעדן איינעם באזונדער.
מען דארף פארשטיין די מציאות פון יענע צייטן. עס איז נישט געווען ווי היינט, ווען יעדער מענטש איז פארשריבן מיט א ביאמעטרישן פינגער-אפדרוק און קיין אנדערע הוה אמינא איז נישטא. אין יענע צייטן, ווען א מענטש איז געבוירן - ווער ווייסט אז ער איז געבוירן; א מענטש שטארבט - ווער ווייסט אז ער איז געשטארבן? "ולא נודע בשכבו ובקומו". מען האט געוואוסט בערך אז אין א געוויסן ארט וואוינען דרייסיג טויזנט מענטשן אדער פערציג טויזנט, אבער מען האט נישט געוואוסט פונקטליך ווער די מענטשן זענען, וואס זייערע נעמען זענען, צו וועמען צו שיקן א בריוו ווען מען דארף זיך שטעלן אין מיליטער, און ווען א מענטש איז אנגעקומען צום מיליטער-עלטער. דאס אלעס האט דוד געוואלט מברר זיין, כדי אז ווען ער וועט דארפן ארויסגיין אין מלחמה זאל ער נישט פלוצלינג געוואויר ווערן אז ער איז א מלך אן קיין מיליטער, נאר ער זאל קענען שיקן צו יעדן איינעם א רוף זיך צו שטעלן.
און אויף דעם זאגט דער מלבי"ם: דאס איז געווען אן הסתה און אן אונטעררעדונג, ווייל די פעולה איז בכלל נישט געווען נויטיג - עם ישראל איז געווען בשלמות מיט אים. אין ספר שמואל שטייט "למנות את ישראל ואת יהודה", בעת דא שטעלט עזרא אן דעם דגש "למנות את ישראל" אליין. אפילו אויב מיר וועלן זען ווייטער אז מען האט אויך געציילט יהודה, איז אבער דער עיקר ציילונג געווען ישראל. ווייל דער גאנצער עיקר פון דער ציילונג איז געקומען צוליב א מאנגל אין צוטרוי צום פאלק, און די וואס דוד האט געהאט צו זיי ווייניגער צוטרוי זענען געווען ישראל. יהודה - דאס איז זיין שבט, דאס איז זיין משפחה, זיי זענען מיט אים געווען אין אלע שלבים, אפילו ווען ער איז געשטאנען קעגן שאול'ן; פון זיי האט ער ווייניגער געזארגט. אבער פון ישראל האט ער געהאט א חשש, און אזוי ווי מיר זעען טאקע שפעטער אז ווען די מלכות האט זיך צעטיילט זענען ישראל מער נישט געגאנגען מיט די מלכי בית דוד. דערפאר קומט עזרא און מגלה אז דער עיקר כוונה איז געווען צו ציילן ישראל, וועמען דוד האט אנגעקוקט אלס דעם שוואכן גליד וואס מען דארף ציילן כדי צו פארזיכערן אז אין א צייט פון פקודה וועלן זיי קומען מלחמה האלטן מיט אים.
וַיֹּאמֶר דָּוִיד אֶל־יוֹאָב וְאֶל־שָׂרֵי הָעָם לְכוּ סִפְרוּ אֶת־יִשְׂרָאֵל מִבְּאֵר שֶׁבַע וְעַד־דָּן וְהָבִיאוּ אֵלַי וְאֵדְעָה אֶת־מִסְפָּרָם׃ - און דוד האט געזאגט צו יואב'ן און צו די שרי העם: גייט ציילט ישראל פון באר שבע ביז דן, און ברענגט צו מיר, און איך וועל וויסן זייער צאל.
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון: "לפקוד" באדייט דער כללות'דיגער חשבון, דער סך הכל, און דאס איז געמאכט צו וויסן וויפיל מיין פאלק ציילט קעגן דעם פאלק פון דער אנדערער זייט מיט וועמען איך גיי מלחמה האלטן. אבער נישט דאס האט אינטערעסירט דוד'ן און נישט דאס האט ער געזוכט. דוד האט נישט געבעטן א מפקד נאר א ספירה, און די באדייטונג פון א ספירה איז זיי צו ציילן אויף א פרטיות'דיגן אופן און צו וויסן זייערע נעמען: דא איז פלוני און דא איז אלמוני, און יעדער איינציגער זאל ביי אים זיין אפגעציילט. דער מלבי"ם ברענגט דארט ראיות פון נאך פסוקים אויף די חילוקים צווישן א מנין, א פקידה און א ספירה, און ער ערקלערט יעדן איינעם פון זיי. און דאס אליין איז געווען דער חטא - וואס ער האט געוואלט זיי וויסן איינס ביי איינס, כדי צו וויסן וועמען צו מאביליזירן צום מיליטער.
וַיֹּאמֶר יוֹאָב יוֹסֵף ה' עַל־עַמּוֹ כָּהֵם מֵאָה פְעָמִים הֲלֹא אֲדֹנִי הַמֶּלֶךְ כֻּלָּם לַאדֹנִי לַעֲבָדִים לָמָּה יְבַקֵּשׁ זֹאת אֲדֹנִי לָמָּה יִהְיֶה לְאַשְׁמָה לְיִשְׂרָאֵל׃ - און יואב האט געזאגט: דער אויבערשטער זאל צולייגן צו זיין פאלק אזוי ווי זיי נאך הונדערט מאל; צי זענען דען נישט, מיין האר דער מלך, אלע פון זיי קנעכט פאר מיין האר? פארוואס זאל מיין האר דאס פארלאנגען, פארוואס זאל דאס זיין א שולד פאר ישראל?
דער מצודת דוד ערקלערט: יואב האט דערשפירט אז דער מלך גלוסט צו וויסן וויפיל זיי ציילן - וויפיל זעלנער איך פארמאג. פונקט ווי א מענטש וואס האט א הויפן געלט-שטרות און גלוסט צו וויסן וויפיל ער האט. האט יואב צו אים געזאגט: הלואי זאל דער אויבערשטער צולייגן צו זיי נאך אזוי פיל און נאך מער, זיי זאלן זיך דאפלען און ווידער דאפלען ביז הונדערט מאל. און מיין האר ווייסט דאך - "כולם לאדוני לעבדים", אלע זענען געטריי צום מלך, און אפילו אויב זיי וועלן זיך נאך מער מערן, איז דאך "ברוב עם הדרת מלך". אויב אזוי, פארוואס פעלט אייך אויס צו וויסן זייער צאל? די זאך קען נאר ברענגען א חורבן און פארוויסטונג אין ישראל - "לאשמה" לשון שממה - ווייל עס איז נישטא קיין ברכה נאר אין א זאך וואס איז פארהוילן פון די אויגן, און ווען מען דעקט אויף די צאל קען מען חלילה ברענגען א נגף. און ווי באקאנט, איז דער ענין ארויפגעקומען ביי עטליכע געלעגנהייטן, און אויך ווען מען האט דורכגעפירט א ציילונג אין לאנד האט זיך געמאכט דער דאזיגער חשש - ווי אזוי מען זאל נישט צוקומען צו א נגף.
און דער מלבי"ם לייגט צו: לויט ווי מיר האבן מסביר געווען, זענען די ווערטער פון יואב גאר שטארק און וואונדערליך. יואב זאגט אים: אייער גאנצער ענין צו וויסן זייער צאל אין פרטיות איז כדי צו וויסן וועמען צו מאביליזירן, ווייל איר האט מורא אז זיי וועלן נישט שטיין צו אייער זייט אין דער צייט פון נויט. און אין דעם האט איר א טעות - "הלא אדוני המלך כולם לאדוני לעבדים", יעדער איז אייך געטריי. און פארקערט, די ציילונג אליין וועט ברענגען אן אשמה און א חורבן אין ישראל. דעריבער פאסט נישט פאר'ן מלך מסופק צו זיין אין זייער נאמנות, און עס פאסט אים נישט זיי צו ציילן.
מען געפינט א וואונדערליכע זאך: די טענה פון יואב איז מרומז אין פרשת כי תשא. "כִּי תִשָּׂא אֶת רֹאשׁ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לִפְקֻדֵיהֶם וְנָתְנוּ אִישׁ כֹּפֶר נַפְשׁוֹ לַה' בִּפְקֹד אֹתָם וְלֹא יִהְיֶה בָהֶם נֶגֶף בִּפְקֹד אֹתָם". נעמט דאס ווארט "יהיה" און הייבט אן פון דעם ראשי תיבות למפרע: יִהְיֶה, וְלֹא, אֹתָם, בִּפְקֹד - ראשי תיבות יוֹאָב. און דאס איז פונקט די טענה פון יואב: איר וועט נאר גורם זיין אז די זאך זאל זיין אן אשמה פאר ישראל. וליכא מידי דלא רמיזא באורייתא.
וּדְבַר־הַמֶּלֶךְ חָזַק עַל־יוֹאָב וַיֵּצֵא יוֹאָב וַיִּתְהַלֵּךְ בְּכׇל־יִשְׂרָאֵל וַיָּבֹא יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - און דאס ווארט פונעם מלך איז געווען שטארקער איבער יואב, און יואב איז ארויסגעגאנגען און האט ארומגעוואנדערט אין גאנץ ישראל, און ער איז געקומען קיין ירושלים.
וַיִּתֵּן יוֹאָב אֶת־מִסְפַּר מִפְקַד־הָעָם אֶל־דָּוִיד וַיְהִי כׇל־יִשְׂרָאֵל אֶלֶף אֲלָפִים וּמֵאָה אֶלֶף אִישׁ שֹׁלֵף חֶרֶב וִיהוּדָה אַרְבַּע מֵאוֹת וְשִׁבְעִים אֶלֶף אִישׁ שֹׁלֵף־חָרֶב׃ - און יואב האט איבערגעגעבן די צאל פונעם מפקד פונעם פאלק צו דוד'ן, און עס איז געווען גאנץ ישראל א מיליאן און הונדערט טויזנט מאן וואס ציען א שווערד, און יהודה פיר הונדערט און זיבעציג טויזנט מאן וואס ציען א שווערד.
כאטש יואב פון זיך אליין האט זיך דערקעגנט, איז דוד המלך געווען העכער אים און זיין ווארט איז געווען שטארקער פונעם ווארט פון יואב. דערפאר איז יואב ארויסגעגאנגען און האט ארומגעוואנדערט אין גאנץ ישראל אפצוציילן דאס פאלק, און ווען ער איז צוריקגעקומען האט ער איבערגעגעבן דעם חשבון פונעם מפקד העם פאר דוד'ן.
דא ליגט די גרויסע קשיא: די אומפאסונג צווישן די רעזולטאטן פונעם מפקד אין ספר שמואל און די רעזולטאטן וואס שטייען פאר אונז. דא ווערט געזאגט "אלף אלפים ומאה אלף", דאס הייסט א מיליאן מיט הונדערט טויזנט שולף חרב, און יהודה פיר הונדערט מיט זיבעציג טויזנט. בעת אין שמואל ווערן געציילט אין יהודה פינף הונדערט טויזנט - וואו זענען פארשוואונדן געווארן דרייסיג טויזנט? און פון דער צווייטער זייט, ביים איבעריגן פאלק ווערן אין שמואל געציילט בלויז אכט הונדערט טויזנט, און דא א מיליאן מיט הונדערט טויזנט - ווי אזוי זענען צוגעקומען דריי הונדערט טויזנט?
דער רד"ק, און אזוי אויך רש"י אין שמואל, ברענגען די ווערטער פון רבי שמעון בן לוי: די פסוקים לייגן דא צו וואס זיי האבן דארט אויסגעלאזט. דאס זענען צוויי שבטים וואס זענען נישט געציילט געווארן, ווי עס שטייט "ולוי ובנימן לא פקד בתוכם". יואב האט געזאגט צו זיך אליין: מיט די קען איך זיך ארויסדרייען. שבט לוי ווערט דאך נישט געציילט אינעם מנין פון די איבעריגע שבטים נאר פון א חודש און העכער, בעת די איבעריגע ווערן געציילט פון צוואנציג יאר; און אויב דוד וועט פרעגן וואו איז שבט לוי, וועל איך אים ענטפערן אז זיי געהערן נישט צום מנין. און בפשטות, דוד זוכט דאך יוצאי מלחמה, און שבט לוי פירן נישט קיין מלחמה, אויב אזוי געהערן זיי נישט צום מנין. און וואס איז מיט בנימין? ס'איז זיי גענוג וואס דער שבט איז פארמינערט און כמעט פארלעשט געווארן ביי מעשה פילגש בגבעה, וואס פונעם גאנצן שבט זענען פארבליבן בלויז זעקס הונדערט מענטשן און עס איז געווען א חשש אז א שבט זאל חלילה פארשניטן ווערן פון כלל ישראל. און ס'איז זיי גענוג יענע קללה, מיר זאלן נישט צולייגן אויף זיי נאך א קללה אז מען זאל זיי ציילן און עס זאל נאך פעלן פון זיי און זיין זיי צו אן אשמה. פון די צוויי שבטים קען איך זיך ארויסדרייען. און לויט דעם, וואס עס שטייט דא "ולוי ובנימן לא פקד בתוכם" אנטפלעקט דיר וואו ער האט זיי נישט געציילט - דארט אין ספר שמואל; בעת ביי אונז ווערט איבערגעגעבן דער גאנצער חשבון, א מיליאן מיט הונדערט טויזנט.
נאר דער רד"ק פרעגט דערויף צוויי קשיות. די ערשטע: יהודה האסטו נישט פארענטפערט. בנוגע לוי און בנימין שטימט עס, און דאס ערקלערט די דריי הונדערט טויזנט וואס פעלן דארט ביי ישראל; אבער ביי יהודה איז פאראן א חילוק פון דרייסיג טויזנט - פון וואו קומט עס?
די צווייטע קשיא: ביי אונז שטייט דער גרויסער מנין און דארט שטייט דער קלענערער מנין. לויטן שכל, וואלט געדארפט שטיין דארט אז לוי און בנימין זענען נישט געציילט געווארן, און דערפאר זענען זיי דארט בלויז אכט הונדערט טויזנט, בעת דא זענען זיי א מיליאן מיט הונדערט טויזנט ווייל דער חשבון נעמט אריין לוי און בנימין. און גיט אכט - דער פסוק "ולוי ובנימן לא פקד בתוכם" שטייט דוקא ביי אונז און נישט דארט. זאגט דער רד"ק: דאס שטימט נישט מיטן שכל, אויסער דעם וואס יהודה בלייבט אן א תירוץ.
ווייטער ברענגט דער רד"ק, און אזוי אויך רש"י דארט אין שמואל, פון די ל"ב מידות פון רבי אליעזר בנו של רבי יוסי הגלילי: שני כתובים המכחישים זה את זה, ביז עס קומט דער דריטער פסוק און מכריע צווישן זיי. איין פסוק זאגט "ויהי כל ישראל אלף אלפים ומאה אלף איש שולף חרב, ויהודה ארבע מאות ושבעים אלף איש שולף חרב", און איין פסוק זאגט "ותהי ישראל שמונה מאות אלף איש, ויהודה חמש מאות אלף איש" - קומט אויס צווישן זיי א חילוק פון דריי הונדערט טויזנט. און וואס איז די באדייטונג פון די דריי הונדערט טויזנט? קומט דער דריטער פסוק און מכריע: "בני ישראל למספרם ראשי האבות ושרי האלפים והמאות ושוטריהם המשרתים את המלך לכל דבר המחלקות הבאה והיוצאת חודש בחודש לכל חודשי השנה, המחלקת האחת עשרים וארבעה אלף" - דריי הונדערט טויזנט זענען געווען פארשריבן בנימוסו של מלך און מען האט זיי נישט געדארפט ציילן.
דאס הייסט, עס זענען געווען אזעלכע וואס זענען געווען פארשריבן אין די רשימות פונעם מלך, די לייט פון זיינע מחלקות און זיינע באדינער. זיי האט מען נישט געדארפט ציילן, ווייל זיי זענען שוין געציילט און פארשריבן ביים מלך און באקומען פון אים געהאלט חודש בחדשו. דערפאר איז דארט די צאל קלענער - אכט הונדערט טויזנט אן די מענטשן פון די מחלקות המלך, און דא א מיליאן מיט הונדערט טויזנט אריינגערעכנט זיי. אבער אויך דא בלייבט די קשיא: וואס איז מיט יהודה?
דערויף זאגט דער רד"ק: עס קען זיין אז די אלע דרייסיג טויזנט זענען געשטארבן אין דער מגפה. ס'שטייט דאך אז זיבעציג טויזנט זענען געווען די מתים אין דער מגפה, און דרייסיג טויזנט פון זיי זענען געווען פון יהודה. און פארוואס זענען געשטארבן פון יהודה שלא בערך צו די איבעריגע שבטים - דרייסיג טויזנט פון די זיבעציג? ווייל דאס איז דאך דער שבט פון דוד, און דוד איז כביכול געווען דער גורם, דערפאר זענען פון זיין שבט געשטארבן מער. און לויט דעם, איז דאס וואס שטייט דא פיר הונדערט מיט זיבעציג טויזנט נישט דער ארגינעלער מנין, נאר די צאל נאך דער מגפה, ווייל אינעם ארגינעלן מנין זענען געווען פינף הונדערט טויזנט.
נאך ברענגט דער רד"ק א מדרש: צוויי פתקים (צעטלעך) האט יואב געמאכט, איינס מיט א גרויסער צאל און איינס מיט א קליינער צאל. ער האט געזאגט: אויב מען וועט אננעמען די קליינע - איז גוט, און אויב נישט - וועל איך אים געבן די גרויסע. דאס הייסט ער האט אנגעגרייט צוויי מנינים, און אויב דוד וועט זיך באגנוגענען מיטן קלענערן מנין מה טוב, און אויב נישט - וועט ער אים געבן דעם גרעסערן, וואס דאס איז בפשטות דער אמת'ער מנין. און וואס האט ער דערמיט געוואלט? ערשטנס, דורך א קלענערן מנין איז פאראן ווייניגער חשש עין הרע, ווייל עין הרע קומט דורך התפעלות - "זיי זענען דאך אזוי פיל!". און נאך מער, אז אויב דוד וועט נישט וויסן זייער אמת'ע צאל, ווערט עס כביכול פאררעכנט כאילו זיי זענען בכלל נישט געציילט געווארן, שהרי אין המלך יודע מניינם.
מען דארף וויסן אז דער עיקר פראבלעם ביים ציילן איז דאס אפטיילן דעם יחיד. פאר וואס קען דאס ציילן ברענגען צו א נגף? מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אין פרשת כי תשא: די מעלה פון ישראל איז ווען זיי זענען א חלק פונעם כלל, און אלס א חלק פונעם כלל - "ועמך כולם צדיקים". ווען מען באטראכט זיי אלס "כולם" - זענען זיי צדיקים. אבער ווען מען הייבט אן צו "חלק לבם" - "חלק לבם עתה יאשמו" - ווען מען רעכנט זיי אויס באזונדער און מען צעטיילט זיי, וועקט זיך אויף א קטרוג.
מיר האבן געברענגט אויף דעם א משל: א מענטש קומט צו א טיש פון אתרוגים און קוקט זיך צו - וואס פאר א שיינע אתרוגים, עפעס מורא'דיג. הייבט ער אן צו נעמען איינס ביי איינס: דער דאזיגער האט א בלעטל (און דער מוכר ווייסט שוין אים אראפצולייגן מיטן בלעטל אויף אראפ), דער דאזיגער האט נישט קיין מי יודע וואספארא צורה, און דער האט א שווארצן פונקט. ווען מען בודק יעדן באזונדער, זעט עס שוין נישט אויס אזוי גוט. און אזוי ווערט אויך דערציילט אויף רבי אליהו לאפיאן, אז ער איז געפארן אויפן כביש החוף און געזאגט: קוקט אויפן ים, וואס פאר א הערליכע שיינע זאך - אבער אויב מיר וועלן צוגיין א ביסל נענטער צום וואסער וועלן מיר זען די זעקלעך, די בלאטע, דעם פעך און דעם שמוץ. ווען מען קוקט מיט א נענטערן בליק, אנטפלעקן זיך גלייך חסרונות; אבער ווען מען קוקט אויפן כלל - איז דער כלל גאנץ: "כולך יפה רעייתי ומום אין בך". ווען מען קוקט אויף "כולך" - איז יפה רעייתי און עס איז נישטא אין זיי קיין מום. און דאס איז א חלק פונעם חסרון ביים ציילן: ווען מען טיילט זיי אפ און מען לייגט דעם פאקוס אויף יעדן איינעם באזונדער - ווער קען זאגן אז ער איז גאנץ? און פון דעם קומט דער קטרוג.
דער מלבי"ם גייט אין דעם זעלבן מהלך, אז יואב האט נישט געציילט לוי און בנימין. און לכאורה זעט ער נישט קיין שוועריקייט אין דעם וואס ביי אונז שטייט עס און דארט נישט, ווייל עזרא קומט מגלה זיין דאס וואס איז פארבליבן פארהוילן אין ספר שמואל: דו ווילסט וויסן פאר וואס אין שמואל איז די צאל קלענער? ווייל "לוי ובנימן לא פקד בתוכם, כי נתעב דבר המלך את יואב". כאטש די זאך שטייט ביי אונז, איז עזרא דא מגלה וואס עס איז דארט געווען.
און וואס איז מיטן סתירה ביי יהודה? דאס איז אויך פארענטפערט. עס שטייט אז ניין שטעט האט מען געגעבן פון יהודה פאר די בני אהרן, און אויך בני בנימין זענען געווען אויסגעמישט מיט יהודה און האבן געוואוינט אין די זעלבע ערטער. די אלע האט יואב אריינגערעכנט צווישן די בני יהודה - זיי זענען געווען דרייסיג טויזנט, און ער האט זיי בטעות פאררעכנט פאר יהודה. וואס ער האט דאך לוי און בנימין פאר זיך אליין נישט געציילט, אבער די וואס האבן געוואוינט אין נחלת יהודה האט ער יא געציילט אלס א חלק פון יהודה.
און לויט דעם פארשטייט מען וואס עס קומט דא פאר: ווען עזרא ציילט "ויהי כל ישראל אלף אלפים ומאה אלף", האט ער מיטגערעכנט אויך לוי און בנימין בכללות, און זיי זענען געווען דריי הונדערט טויזנט. נאר דעמאלט דארף מען אראפרעכענען פון יהודה יענע דרייסיג טויזנט וואס יואב האט בטעות אריינגערעכנט אלס א חלק פון יהודה, ווייל באמת געהערן זיי נישט אהין נאר צו לוי און בנימין. דערפאר נעמט עזרא אראפ דרייסיג טויזנט פון יהודה און גיט זיי צוריק צו זייער ארט - צו יענע דריי הונדערט טויזנט פון לוי און בנימין, וואס א טייל פון זיי האבן געוואוינט אין אנדערע ערטער און א טייל אין נחלת יהודה. קומט אויס: עס קומען צו דריי הונדערט טויזנט ביי ישראל, ווייל דאס זענען לוי און בנימין, און עס פאלן אוועק דרייסיג טויזנט פון יהודה, ווייל דאס זענען לוי און בנימין וואס יואב האט בטעות אריינגערעכנט אין יהודה.
וְלֵוִי וּבִנְיָמִן לֹא פָקַד בְּתוֹכָם כִּי־נִתְעַב דְּבַר־הַמֶּלֶךְ אֶת־יוֹאָב׃ - און לוי און בנימין האט ער נישט געציילט צווישן זיי, ווייל דאס ווארט פונעם מלך איז געווען פארמיאוסט ביי יואב.
וַיֵּרַע בְּעֵינֵי הָאֱלֹהִים עַל־הַדָּבָר הַזֶּה וַיַּךְ אֶת־יִשְׂרָאֵל׃ - און עס איז שלעכט געווען אין די אויגן פון ג-ט וועגן דער דאזיגער זאך, און ער האט געשלאגן ישראל.
"על הדבר הזה" - אויף דעם וואס מען האט זיי געציילט, און דער מצודת דוד ערקלערט: אן קיין כופר נפש. און "ויך את ישראל" - אויף דעם איז געקומען דער נגף. דער מלבי"ם איז דא מדייק: עס האט שוין אנגעהויבן א געוויסע קראנקהייט צווישן פאלק. און וואס איז אים שווער געווען? ווייל ווייטער זעען מיר דאך אז מען האט געגעבן פאר דוד'ן א בחירה מיט וואספארא עונש מען זאל שלאגן, און אויב עס שטייט שוין "ויך את ישראל" - וואס איז דא דאס פלאץ פאר א בחירה? בפשטות וואלט מען געקענט זאגן ווי דער מצודת דוד, אז צוליב דעם איז געקומען די מכה אויף ישראל, און דער פסוק וועט ווייטער מפרש זיין וויאזוי זי איז געקומען, און "ויך" באשרייבט נישט יענע שעה ממש. נאר פארן מלבי"ם איז שווער געווען אזוי צו טייטשן, ווייל עס שטייט דאך "ויך" בפועל; דערפאר ערקלערט ער אז עס האט זיך אנגעהויבן א געוויסע מכה אינעם פאלק, א סארט נגף וואס האט אנגעהויבן ארומגיין, און הערשט דערנאך איז געקומען די גרויסע מכה אזוי ווי מיר וועלן זען אין די קומענדיגע פסוקים.
וַיֹּאמֶר דָּוִיד אֶל־הָאֱלֹהִים חָטָאתִי מְאֹד אֲשֶׁר עָשִׂיתִי אֶת־הַדָּבָר הַזֶּה וְעַתָּה הַעֲבֶר־נָא אֶת־עֲווֹן עַבְדְּךָ כִּי נִסְכַּלְתִּי מְאֹד׃ - און דוד האט געזאגט צו ג-ט: איך האב זייער געזינדיגט מיט דעם וואס איך האב געטאן די דאזיגע זאך, און יעצט נעם ביטע אוועק די זינד פון דיין קנעכט, ווייל איך האב זייער נאריש געהאנדלט.
דוד זאגט: איך האב געזינדיגט מיט דעם וואס איך האב דאס געטאן, וואס איך האב זיי געציילט אן קיין כופר נפש. "העבר נא" - זיי זאלן נישט שטארבן, און ממילא וועט דער עוון אוועקגיין און עס וועט נישט זיין קיין מגיפה. "כי נסכלתי מאוד" - א נארישע מעשה האב איך געטאן, און דער עוון ליגט אויף מיר; אויב אזוי, פארוואס דארפן זיי ליידן?
נאר חז"ל זאגן אז ביי זיי זענען געווען פארבארגענע עוונות, און דעריבער האט דער הקדוש ברוך הוא מסית געווען דוד'ן זיי צו ציילן. זיכער איז אז קיין מענטש שטארבט נישט וועגן יענעמ'ס חטא; קיינער איז נישט געשטארבן צוליב דוד'ן. וואס זיי זענען געשטארבן - זענען זיי געשטארבן צוליב באהאלטענע עוונות וואס זענען געווען אין זיי, און דער הקדוש ברוך הוא האט זיך פון זיי אפגערעכנט.
דער מיוחס לרש"י באמערקט אויף "העבר נא את עֲווֹן עבדך": דאס ווארט איז דא געשריבן מיט צוויי וואו"ין, און אזוי אויך אין בלויז נאך דריי ערטער אין תנ"ך; אין אלע איבעריגע ערטער ווערט "עוון" געשריבן מיט איין וי"ו. און א כלל איז: ווען א זאך קומט פאר בכתיב מלא - איז עס פול, און ווען עס קומט פאר בכתיב חסר - איז עס פארמינערט. און דא לערנט דער כתיב מלא אויף א פולן עוון: "נעם אוועק דעם פולן עוון וואס איך האב געטאן".
דער צווייטער ארט: "הן בעווֹן חוללתי ובחטא יחמתני אמי" - אז אפילו א חסיד שבחסידים איז נישט מעגליך ער זאל נישט האבן עפעס א צד פון אן עבירה וואס ער האט נישט אינזינען געהאט, ווייל דער פאטער האט דאך נישט אינזינען געהאט נאר פאר זיין אייגענעם באדארף, און דאס ווערט דארט אנגערופן אן עוון. און לויט דעם איז א ביסל צו באטראכטן, ווייל מיר מאכן דאך פון דעם א גרויסן עוון, און אפשר מיינט מען אדרבה די גרויסע מעלה פון ישי. דער דריטער ארט: "עֲווֹנוֹתָיו ילכדונו את הרשע" - זיינע פילע עוונות. און דער פערטער: "ומצאנו עווֹן" - ביי די פיר מצורעים וואס זענען געווען ביים טויער פון דער שטאט, וועלכע האבן געזאגט לאמיר גיין און דערציילן פארן מלך אז ארם איז אנטלאפן און איבערגעלאזט דאס גאנצע פארמעגן, און אויב מיר וועלן נישט גיין און זאגן צום בית המלך וועט זיין א גרויסער עוון און די שונאים וועלן קומען אויף אונז. קומט אויס אז אין אלע ערטער וואו "עוון" ווערט געשריבן מיט צוויי וואו"ין - מיינט עס א גרויסן עוון, און אזוי אויך דא אין דוד'ס ווידוי.
קאפיטל כ"א הייבט זיך אן מיט א פרשה וואס איז נישט לכבודו פון דוד, און פונדעסטוועגן איז עס דא פארשריבן געווארן צוליב איר סוף - דאס אויפבויען דעם מזבח און וואס דער אויבערשטער האט געענטפערט מיט פייער פון הימל. דער שטן, וואס ער איז גארנישט מער ווי דער יצר הרע וואס איז איינגעפלאנצט אין מענטשנ'ס הארץ און א שליח פונעם אויבערשטן צו פרואוון, האט מסית געווען דוד'ן צו ציילן די יידן, און דער שורש פון דער הסתה איז געווען דער חשש נאך דעם מרד פון שבע בן בכרי, טאמער וועט דאס פאלק זיך נישט שטעלן אין דער צייט פון א פקודה. דעריבער האט דוד פארלאנגט א פרטיות'דיגע "ספירה" און נישט קיין אלגעמיינעם "מפקד", און דאס אליין איז געווען דער חטא. יואב האט זיך קעגנגעשטעלט און געטענה'ט "כולם לאדוני לעבדים", און זיין טענה איז מרומז אין די ראשי תיבות אין פרשת כי תשא, אבער דבר המלך חזק עליו - דאס ווארט פונעם מלך איז געווען שטארקער פון אים. דעם חילוק צווישן דעם מנין דא און דעם מנין אין ספר שמואל האבן די ראשונים פארענטפערט אויף עטליכע אופנים: שבט לוי און בנימין וואס זענען נישט געציילט געווארן, די דריי הונדערט טויזנט לייט פון די מחלקות המלך, דרייסיג טויזנט פון יהודה וואס זענען געשטארבן אין דער מגיפה, און די צוויי צעטלעך פון יואב; און דער מלבי"ם פארענטפערט אז יואב האט בטעות אריינגערעכנט אין כלל פון יהודה דרייסיג טויזנט פון לוי און בנימין וואס האבן געוואוינט אין זייער נחלה, און עזרא האט זיי צוריקגעשטעלט אויף זייער ארט. און דער גאנצער שורש פונעם איסור איז - אז דאס אפטיילן דעם יחיד פונעם כלל דערוועקט א קטרוג, ווייל בלויז ווען מען קוקט אויפן כלל איז "כולך יפה רעייתי ומום אין בך". דוד איז מודה ומתוודה "חטאתי מאוד", און אינעם כתיב מלא פון "עווֹן" ליגט זיין הכרה אין דער גרויסקייט פונעם עוון - און דאס אליין איז דער אנהויב פונעם דרך התיקון.