אין אנהייב פונעם קאפיטל קומט דוד צו נתן הנביא און לייגט פאר פאר אים זיין ווילן צו בויען א בית פאר'ן אויבערשטן, און נתן ענטפערט אים: "כל אשר בלבבך עשה כי האלהים עמך" - אלעס וואס איז אין דיין הארץ טו, ווייל גאט איז מיט דיר. נאר די דאזיגע הסכמה איז געווען נאר נתנ'ס אייגענע דעת. יענע נאכט איז געקומען צו אים דער דבר ה', און נתן קערט זיך צוריק צו דוד'ן און לאזט אים וויסן אז יעצט גיט ער אים איבער נישט זיין אייגענע דעה, נאר דעם רצון און דעת פונעם אויבערשטן: "לא אתה תבנה לי הבית לשבת" - נישט דו וועסט מיר בויען דאס הויז צו וואוינען. דאס איז אבער נישט קיין אפזאג, נאר א גרויסע הבטחה: דוד'ס זרע וועט בויען דעם בית המקדש, און זיין כסא המלוכה וועט זיין פעסט געשטעלט ביז אייביג. פון דא און ווייטער קומט דוד'ס תגובה - א תפילה פון הודיה וואס איז פול מיט ענווה און א השגה אין דער גדלות הבורא, און דאס איז דער עיקר פון אונזער שמועס אין דעם שיעור.
וַיָּבֹא הַמֶּלֶךְ דָּוִיד וַיֵּשֶׁב לִפְנֵי יְהֹוָה וַיֹּאמֶר מִי אֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהִים וּמִי בֵיתִי כִּי הֲבִיאֹתַנִי עַד הֲלֹם׃ - און דער מלך דוד איז געקומען און זיך געזעצט פאר גאט, און ער האט געזאגט: ווער בין איך, ה' אלקים, און וואס איז מיין הויזגעזינד, אז דו האסט מיך געברענגט ביז אהער.
דוד המלך קומט און זעצט זיך אוועק פאר'ן אויבערשטן. וואס מיינט "לפני השם"? ערקלערט דער מצודת דוד: פאר'ן ארון הקודש. און וואס זאגט ער? "מי אני" - ווער בין איך אז דו האסט מיך געמאכט פאר א מלך, איך בין דאך קליין און פאראכטעט מצד מיר אליין, ווי עס איז אים געזאגט געווארן: "אני לקחתיך מן הנוה מן אחרי הצאן" (איך האב דיך גענומען פון דער פאשע, פון הינטער די שאף). "ומי ביתי" - אויך מצד דער משפחה האב איך נישט מיט וואס זיך צו בארימען, ווייל איך קום דאך פון רות המואביה. קומט אויס אז פון קיין שום זייט בין איך נישט ראוי דערצו. "כי הביאותני עד הלום" - פון דעם פאשע-פעלד האסטו מיך געברענגט ביז דער מלוכה.
וַתִּקְטַן זֹאת בְּעֵינֶיךָ אֱלֹהִים וַתְּדַבֵּר עַל בֵּית עַבְדְּךָ לְמֵרָחוֹק וּרְאִיתַנִי כְּתוֹר הָאָדָם הַמַּעֲלָה יְהֹוָה אֱלֹהִים׃ - און דאס איז נאך געווען קליין אין דיינע אויגן, גאט, און דו האסט גערעדט וועגן דעם הויז פון דיין קנעכט אויף ווייטע צייטן, און האסט מיך אנגעקוקט ווי די שטופע פון דעם געהויבענעם מענטש, ה' אלקים.
"ותקטן זאת בעיניך" - אפילו די אלע גרויסקייט איז נאך געווען ווי קליין אין דיינע אויגן, ביז דו האסט אויך גערעדט וועגן דעם הויז פון דיין קנעכט אויף ווייטע דורות, און צוגעזאגט אז אויך מיין זרע וועט קעניגן ביז אייביג, ווי עס שטייט: "והעמדתיהו בביתי ובמלכותי עד העולם".
און וואס מיינט "כתור האדם המעלה"? דער רד"ק ערקלערט, און דער מלבי"ם גייט אין זיינע טריט, אז דו האסט מיר באוויזן גרויסע מעלות ווי די תכונה פון א גרויסן מענטש, בשעת איך בין שפל ונבזה. "תור" איז א לשון פון א תכונה, און אזוי אויך "תורת האדם", און אויך "נאוו לחייך בתורים" - פערל וואס זענען אויסגעשטעלט און פארבונדן אויף א סדר און א תכונה. קומט אויס "וראיתני כתור האדם" - ווי די תכונה פון דעם געהויבענעם מענטש, דער איש המעלה.
דער פירוש המיוחס לרש"י טייטשט אנדערש: "כתור האדם המעלה" - דו האסט מיך גלייך געמאכט און מיך געזעצט אין דער שורה פון די גרויסע. איך בין געווען קליין, און דו האסט מיך געזעצט אין איין שורה מיט די גדולי עולם. לויט זיין פירוש איז "תור" א לשון פון א שורה (א רייע), אזוי ווי "ראש תור" אין כלאים וואס מיינט דער אנהייב פון א שורה פון גרינצייג, און אזוי ווי דער באקאנטער אויסדרוק "איך בין דער ערשטער אין דער רייע (בתור)". און דאס איז דער טעם פארוואס מיר זאגן "מגן דוד" פונקט ווי מען זאגט "מגן אברהם".
דער מלבי"ם ערקלערט ווי די שיטה פונעם רד"ק, און ער ברענגט א ראיה פונעם פאראלעלן פסוק אין ספר שמואל "וזאת תורת האדם", וואס זיין שורש איז "תור" און זיין באדייט איז א תכונה. "האדם" מיט א ה' הידיעה איז דער מענטש מיט דער מעלה, דער באזונדערער און חשוב'ער מענטש. אבער דער מלבי"ם לייגט צו, אז לויט ווי ער האט מבאר געווען אין ספר שמואל (שמואל ב' פרק ז' פסוק י"ט), דערווייזט דוד פון דעם, אז דאס וואס ער האט זוכה געווען איז נישט מצד זיין א פריוואטער מענטש, נאר מצד דעם וואס ער איז א כללות'דיגער מענטש, וואס פירט די וועלט און כלל ישראל צום אלגעמיינעם תיקון הכללי.
און אזוי ערקלערט דארט דער מלבי"ם: דער דאזיקער חסד איז נישט געטאן געווארן צו מיר פערזענלעך, פאר א מענטש מיטן נאמען דוד, נאר "זאת תורת האדם" - אויף אן אלגעמיינעם אופן. דאס וואס דער אויבערשטער האט אויסדערוויילט בית דוד, און דאס וואס אבן מאסו הבונים היתה לראש פינה, איז דאס נישט קיין פריוואטער חסד וואס דער אויבערשטער האט געטאן מיט דוד אים ארויסצוציען פון זיין צרה און אים צו ערלייזן. נאר דער קדוש ברוך הוא פירט דא אן א מהלך פון אן אלגעמיינער וועלטלעכער באדייטונג: ארויסצוברענגען משיח בן דוד פון דוד המלך, און מיט דעם דער תיקון פון דער גאנצער וועלט. פונקט ווי דער אויבערשטער האט אויסדערוויילט כלל ישראל פון אלע פעלקער, און פונקט ווי ער האט אויסדערוויילט אהרן און די כהנים זיי זאלן זיין זיינע דינער און בענטשן אין זיין נאמען, אזוי האט ער אויסדערוויילט א שטענדיקע מלכות, דאס איז מלכות בית דוד. קומט אויס אז דוד איז א גליד אין א גרויסער קייט וואס ציט זיך ביז אחרית הימים, ביזן גילוי הייחוד, ביז לתקן עולם במלכות שדי.
און א ראיה דערצו: חז"ל זאגן אז זיבן זאכן זענען באשאפן געווארן פאר דער וועלט, און איינע פון זיי איז שמו של משיח. זעסטו דאך אז דער ענין פון משיח, פון דוד המלך, איז נישט קיין פריוואטער ענין פון א מענטש וואס איז אריינגעפאלן אין א צרה און איז ארויס דערפון. ווען דער אויבערשטער רעדט וועגן דער צוקונפט וואס איז באשערט פאר דוד'ן, רעדט ער וועגן דעם אלגעמיינעם תיקון פון דער גאנצער וועלט, און דערפאר איז דאס פון די זאכן וואס זענען פריער פאר דער וועלט. און דאס איז "וזאת תורת האדם" - דער מענטש, ערקלערט דער מלבי"ם, דער אלגעמיינער מענטש, דער סוג פון מענטשהייט, וואס ער שטייט העכער פונעם פריוואטן מענטש, פלוני בן פלוני. עס רעדט זיך דא וועגן א גאנצן מהלך פון מתקן זיין די מענטשהייט. און אויף דעם זאגט דוד: איך דאנק דיר רבונו של עולם וואס דו האסט מיך באטראכט ווי דער העכסטער און פיינסטער ראנג פון מענטש, דער אלגעמיינער מענטש, וואס דורך מיר וועט קומען דער תיקון פאר דער גאנצער מענטשהייט.
מַה יּוֹסִיף עוֹד דָּוִיד אֵלֶיךָ לְכָבוֹד אֶת עַבְדֶּךָ וְאַתָּה אֶת עַבְדְּךָ יָדָעְתָּ׃ - וואס קען נאך דוד מוסיף זיין צו רעדן צו דיר פארן כבוד פון דיין קנעכט, און דו האסט דאך דערקענט דיין קנעכט.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: וואספארא נויט האט נאך דוד צו בעטן פון דיר רבונו של עולם כדי צו טאן כבוד פאר מיר וואס איך בין דיין קנעכט, דו ווייסט דאך סיי ווי אליין אלץ וואס איך דארף. אין ספר שמואל איז דער נוסח "ומה יוסיף דוד עוד לדבר אליך ואתה ידעת את עבדך" - דו ווייסט אלע מיינע געברויכן, און וואס פעלט מיר אויס נאך צו רעדן צו דיר. און דער מצודת ציון טייטשט אז דער לשון "ידעת" איז א לשון פון ליבשאפט און רחמנות, אזוי ווי "רק אתכם ידעתי מכל משפחות האדמה", אדער א לשון פון התחברות, אזוי ווי "כי ידעתיו" ביי אברהם, וכמו "וידע אדם את חוה אשתו". דער אויבערשטער פארבינדט זיך מיט אונדז, האט אונדז ליב און דערבארמט זיך אויף אונדז.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויפן חילוק צווישן די לשונות, און ערקלערט אז עזרא באלייכט דא מער: אויף דעם דאזיקן כבוד וואס איז געטאן געווארן פאר דיין קנעכט, דאס הייסט וואס ער האט אים גערעכנט פאר אן איש המעלה, פאר א מענטש וואס שטעלט פאר דעם גאנצן מין האנושי און נישט סתם א פריוואטן יחיד - וואס קען דוד אלס א פריוואטער מענטש נאך צולייגן צו רעדן צו דיר? נאכדעם וואס דו האסט מיך שוין ארויפגעשטעלט אין די הימלישע הויכן, אלס א סימבאל פאר דער מענטשהייט, אלס דער דורך וועמען און דורך וועמענס זרע די מענטשהייט וועט פארראכטן ווערן, צי האב איך דען נאך וואס צו רעדן אלס פריוואטער יחיד? דער איינצלנער מענטש פארנעמט דאך גארנישט קיין ארט קעגן דעם אלגעמיינעם תיקון, און ער ווערט אינגאנצן בטל פאר דער דאזיקער גרויסער מדרגה.
און אויב מען וויל געבן א משל: אויב מען שטעלט אויף א מענטש צו זיין קעניג איבערן פאלק, וועט דען איינפאלן אויפן געדאנק אז אין יענער שעה זאל ער אנהייבן רעדן אז ער האט א פראבלעם מיט א געוויסן בוי-ערלויבעניש ערגעץ? מען האט דיך דאך באשטימט אלס קעניג, דו ביסט דער פירער, און דו באשעפטיקסט זיך מיט א קליינער אייגענער פראבלעם? אזוי זאגט דוד: יעדעס פארנעמען זיך מיט פערזענלעכע זארגן און פריוואטע בקשות פארנעמט נישט קיין שום פלאץ, ווען איך זע אז די שליחות וואס דער אויבערשטער האט מיר באשערט איז צו זיין "תור האדם", "תורת האדם".
יְהֹוָה בַּעֲבוּר עַבְדְּךָ וּכְלִבְּךָ עָשִׂיתָ אֵת כׇּל הַגְּדוּלָּה הַזֹּאת לְהֹדִיעַ אֶת כׇּל הַגְּדֻלּוֹת׃ - גאט, צוליב דיין קנעכט און לויט דיין הארץ האסטו געטאן די גאנצע דאזיקע גרויסקייט, צו לאזן וויסן אלע גרויסע מעשים.
דער מיוחס לרש"י פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיקן: דערפאר האסטו געטאן מיר צו לאזן וויסן די גאנצע דאזיקע גרויסקייט, און מיר מודיע צו זיין אז אלעס קומט פון דיין ווילן פונעם הארץ, און דערפאר "השם אין כמוך" - ה' עס איז נישטא קיין גלייכן צו דיר. און אויב דו וועסט זאגן, אזא גרויסער ווי אים איז נישטא, אבער אפשר איז פאראן איינער וואס איז א ביסל קלענער פון אים? דערפאר פירט דער פסוק אויס: "ואין אלהים זולתך" - אויך ביי די פעלקער, "בכל אשר שמענו באזנינו" אונדזערע גאנצע טעג. עס איז נישטא קיין ענלעכער, נישט קיין נאנטער, און נישט קיין כמעט, נאר אין עוד מלבדו.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויפן שינוי פונעם פסוק אין שמואל: "בעבור דברך וכלבך עשית את כל הגדולה הזאת להודיע את עבדך, על כן גדלת ה' אלקים כי אין כמוך ואין אלהים זולתך". דארט האט דער מלבי"ם ערקלערט אז די דאזיקע הודעה איז אזוי ווי אלע אנדערע נבואות וואס דער אויבערשטער לאזט וויסן דורך זיינע נביאים - אלגעמיינע ענינים וואס רירן אן דעם גאנצן כלל ישראל, די תכלית פונעם מין האנושי און די שלימות פון אלע דורות. און דורך דעם וואס דו פארבינדסט די סיבות און מסובבים פון אנהייב ביזן סוף, מיט דעם "גדלת ה'".
און אזוי איז זיין לשון: דער אויבערשטער ווערט באשריבן מיט גרויסקייט דורך דעם וואס אלע סיבות און מסובבים גייען ארויס פון אים. עס איז נישטא קיין שום זאך וואס קומט ארויס מכח אל הפועל אן דעם רצון פונעם אויבערשטן און נישט דורך זיין כח. דער קדוש ברוך הוא ברענגט נישט בלויז דעם סוף-רעזולטאט, נאר ער איז דער מסבב כל הסיבות, דאס הייסט ער שטעלט אויס אלע פלענער אויף אן אופן וואס זאל פירן צו יענעם רעזולטאט - פון דער ערשטער סיבה ביזן לעצטן מסובב. פון אנהייב ביזן סוף איז נישטא קיין שום מציאות חוץ אים, און ער האט געטאן, ער טוט, און ער וועט טון אלע מעשים.
און פאַרוואָס "אין כמוך"? ווײַל אַלע כוחות וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט געגעבן ממשלה אין דער בריאה זענען באַגרענעצטע כוחות. ווען ער האָט געשטעלט אַ מלאך איבער אַ געוויסער אומה, איז דאָס אַ באַגרענעצטער כוח וואָס ווירקט פּונקטלעך אויף יענעם ענין. אָבער דער כוח פונעם הקדוש ברוך הוא איז צו ווירקן פון אָנהייב ביזן סוף. און דאָס איז "ואין אלהים זולתך" - "אלהים" דאָ מיינט אַ כוח. אויך די כוחות וואָס ער האָט געגעבן ממשלה אין דער בריאה, די שרים העליונים, די כוכבים און די גלגלים, וואָס אַלע פון זיי ווערן אָנגערופן "אלהים" אינעם באַגריף פון בעלי כוח, האָבן זיי נישט קיין כוח ווי דו, וואָרום דו האָסט זיי באַשאַפן און זייער כוח נעמט זיך פון דיר, און דו ביסט דער וואָס באַשטימט אַלע זאַכן ביזן סוף פון זייערע תוצאות פון די ערשטע אָנהייבן אָן.
דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, לייגט עזרא צו: דו האָסט געטאָן די גאַנצע גרויסקייט "להודיע את כל הגדולות", "בעבור עבדך וכלבך". די דאָזיקע מודעות זענען באַשטימט צו אַנטפּלעקן וואָס עס איז אין דיין האַרצן, אַז די ציל איז משלים צו זײַן דעם כלל באחרית הימים, עס זאָל זיך אַנטפּלעקן דאָס ייחוד פונעם בורא און עס זאָל זיך אַנטפּלעקן משיח בן דוד, און אַלע מהלכים פירן צו דעם דאָזיקן פּלאַן. "בעבור עבדך" - אַז דורך דעם זאָל מען וויסן מי כמוך. וואָרום דער גאַנצער תכלית פון בריאת העולם איז "כל הנקרא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו", אַלץ איז באַשאַפן געוואָרן לכבודו. נאָר איצט איז די זאַך באַהאַלטן, ווײַל מיר זענען נאָך אין עולם המעשה און אין דער עבודה, צו בייקומען דעם יצר און אַנטפּלעקן כבוד שמים. אָבער ביים סוף, אַזוי ווי מיר האָבן געלערנט אין די ווערטער פונעם רמח"ל אין דעת תבונות, וועט די זאַך נתגלה ווערן, און דאַן וועט זײַן יתוקן עולם במלכות שדי.
און וואָס איז דאָס "וכלבך עשית" וואָס שטייט אין שמואל? ערקלערט דער מלבי"ם אַז דאָס איז ווי אַ מאמר מוסגר. דער עיקר פסוק איז: "בעבור דברך את כל הגדולה הזאת להודיע את עבדך, על כן גדלת ה' אלהים" - מיט דעם וואָס דו האָסט גערעדט און מודיע געווען דורך אַ נביא די גאַנצע גרויסקייט, מיט דעם האָסטו מודיע געווען דיין גדלות. און "וכלבך עשית" קומט זאָגן אַז מיר האָבן נישט קיין השגה, ווי די ווערטער פונעם רמח"ל, אין די ג-טלעכע פּלענער: פאַרוואָס דער הקדוש ברוך הוא פירט די זאַכן אויף דעם אופן און נישט אויף אַן אַנדערן, און וויאַזוי זיי דאַרפן פירן צום פולקאָמען ייחוד. דאָס זענען אונטערערדישע פּראָצעסן, זאַכן וואָס קומען פאָר אונטער דעם אויבערפלאַך וואָס מיר האָבן נישט אין זיי קיין פאַרשטאַנד. עס איז נאָר קלאָר אַז אַלץ וואָס פּאַסירט אין אַלע ימות עולם דאַרף פירן צו דער דאָזיקער שלמות. "וכלבך עשית" - דו טוסט און פירסט די זאַכן ווי דיין האַרץ, לויט דיין פאַרבאָרגענעם רצון וואָס מיר האָבן נישט קיין השגה אין אים. אָבער דער תכלית איז באַקאַנט: להודיע את עבדך, די כוונה פאַר וואָס די וועלט איז באַשאַפן געוואָרן, עס זאָל יתגדל ויתקדש שמו, און דורך דעם "גדלת ה' אלהים".
יְהֹוָה אֵין כָּמוֹךָ וְאֵין אֱלֹהִים זוּלָתֶךָ בְּכֹל אֲשֶׁר שָׁמַעְנוּ בְּאׇזְנֵינוּ׃ - ג-ט, עס איז נישטאָ קיין גלײַכן צו דיר, און ס'איז נישטאָ קיין ג-ט אויסער דיר, אין אַלץ וואָס מיר האָבן געהערט מיט אונדזערע אויערן.
"אין כמוך" - כדי פון דעם זאָלן מיר אָפּשאַצן די טיפקייט פון דײַנע מחשבות. און מען האָט שוין אַמאָל מסביר געווען דעם דאָזיקן יסוד: אונדזער גאַנצער פאַרשטאַנד איז תמיד אויפן וועג פון אַ פאַרגלײַך. אויב מען וויל מסביר זײַן וואָס איז אַ וואָלף, זאָגט מען: אַ הונט קענסטו? דער וואָלף איז ענלעך צו אַ הונט. מען קען בעלי חיים, און מען פאַרגלײַכט דאָס אומבאַקאַנטע צום באַקאַנטן, און דורך דעם קען מען עס. אָבער וואָס קענען מיר אין אלוקות צו וואָס מען זאָל קענען פאַרגלײַכן? מיר האָבן נישט קיין נאָענטע זאַך, מיר האָבן נישט קיין ענלעכע זאַך, מיר האָבן גאָרנישט וואָס געהערט צו דעם דאָזיקן עולם המושגים פון וועלכן מען קען ברענגען אַ משל. און דאָס איז "ואל מי תדמיוני ואשווה" - עס איז נישט שייך צו פאַרגלײַכן דעם הקדוש ברוך הוא צו גאָרנישט, וואָרום מיר האָבן נישט אַפילו קיין בבואה דבבואה אָדער אַ בלאַסן משל צו דער מציאות פונעם בורא. "אין כמוך", און ווען עס וואָלט יאָ געווען, וואָלט מען אפֿשר געהאַט אַן אָנהייב פון אַן השגה אין זײַן אלוקות, אָבער לית מחשבה תפיסא ביה כלל.
און דער מצודת דוד לייגט צו: "אין כמוך" - ס'איז נישטאָ קיין ענלעכער צו דיר פון וועלכן מיר זאָלן קענען אָפּשאַצן די טיפקייט פון דײַנע מחשבות. "ואין אלהים זולתך בכל אשר שמענו באזנינו" - ווי אַלע וואונדערלעכע זאַכן וואָס מיר האָבן געהערט מיט אונדזערע אויערן. דאָס הייסט, מען קומט גאָרנישט אָפּשאַצן דעם הקדוש ברוך הוא לויט זײַן אמת'ער מציאות, וואָס אין דעם האָבן מיר דאָך קיין שום השגה נישט, נאָר אַפילו אין די מושגים וואָס מיר האָבן געהערט מיט אונדזערע אויערן - ניסים, אותות, שליטה איבער דער טבע, בריאת העולם - וואָס זיי זענען אַ מעט מזעיר פון זײַן מציאות וואָס האָט נישט קיין תכלית, אַפילו דאָס ביסל האָבן מיר נישט צו וואָס צו פאַרגלײַכן.
וּמִי כְּעַמְּךָ יִשְׂרָאֵל גּוֹי אֶחָד בָּאָרֶץ אֲשֶׁר הָלַךְ הָאֱלֹהִים לִפְדּוֹת לוֹ עָם לָשׂוּם לְךָ שֵׁם גְּדֻלּוֹת וְנֹרָאוֹת לְגָרֵשׁ מִפְּנֵי עַמְּךָ אֲשֶׁר פָּדִיתָ מִמִּצְרַיִם גּוֹיִם׃ - און ווער איז ווי דיין פאָלק ישראל, אַן איינציק פאָלק אויף דער ערד, וואָס ג-ט איז געגאַנגען אויסצולייזן פאַר זיך פאַר אַ פאָלק, צו מאַכן פאַר זיך אַ נאָמען פון גרויסע און פאָרכטיקע זאַכן, צו פאַרטרײַבן פון פאַר דיין פאָלק, וואָס דו האָסט אויסגעלייזט פון מצרים, פעלקער.
מיט וואָס זענען ישראל באַזונדער פון אַלע פעלקער? זאָגט דער מיוחס לרש"י: מיט דעם וואָס אלוקים איז אַליין געגאַנגען אויסצולייזן פאַר זיך אַ פאָלק, אַזוי ווי עס שטייט "ועברתי בארץ מצרים", און צו קיין שום אומה האָט ער אַזוי נישט געטאָן. און דאָס איז וואָס מיר זאָגן: "הנהיה כדבר הגדול הזה או הנשמע כמוהו, השמע עם קול אלהים מדבר מתוך האש כאשר שמעת אתה ויחי", און אויך "או הנסה אלהים לבוא לקחת לו גוי מקרב גוי במסות באותות ובמופתים ובמלחמה וביד חזקה ובזרוע נטויה". דער הקדוש ברוך הוא האָט דיר געמאַכט אותות ומופתים און דיך אַרויסגענומען גוי מקרב גוי, און עס איז נישטאָ קיין גלײַכן צו דעם אויף דער וועלט.
"לשום לך שם גדולות ונוראות" - זאַכן דורך וועלכע זײַן נאָמען ווערט נתגדל ונתקדש אין זײַן וועלט. "לגרש מפני עמך אשר פדית ממצרים גוים" - וויבאַלד דו ביסט איינציק אין דיין וועלט, און דיין פאָלק ישראל זענען די אויסגעצייכנטע פון אַלע אומות, פּאַסט פאַר אַ מלך יחידי אויסצולייזן אַן אומה יחידה. און אַזוי האָט דער הקדוש ברוך הוא געזאָגט: איך בין אַ יחיד אין מײַן וועלט און אברהם איז אַ יחיד אין זײַן וועלט, וועל איך אַליין אַרויסנעמען אברהם פונעם כבשן האש. פון דער גדלות פונעם הקדוש ברוך הוא לערנען מיר די מעלה פון ישראל, וואָס ער האָט נישט געטאָן אַזוי צו קיין שום פאָלק.
דער מלבי"ם שטעלט זיך אָפּ אויפן שינוי הלשון: אין שמואל ווערט געזאָגט "אשר הלכו אלהים לפדות לו לעם", בלשון רבים, און רש"י טײַטשט דאָרט אַז עס זענען געגאַנגען זײַנע שלוחים, משה און אהרן, און "אלהים" איז אינעם באַגריף פון שליחים און בעלי כוח פונעם ג-ט - אַזוי ווי מיר זאָגן "אלהי האלהים", דער ג-ט וואָס איז העכער אַלע כוחות און שליחים אין דער בריאה. אָבער עזרא דאָ טײַטשט דעם נאָמען "אלהים" אַלס אַ שם קודש, און ער גייט נישט צוריק אויף משה און אהרן, דעריבער האָט ער געביטן דעם נוסח און געשריבן "אשר הלך האלהים" - "האלהים" מיט אַ ה' הידיעה, דאָס איז דער הקדוש ברוך הוא, און "הלך" בלשון יחיד, ווײַל מען רעדט פונעם איינציקן ג-ט.
און נאָך פֿירט אויס דער מלבי"ם: ישראל זענען געווען ביי אים אַ פֿאָלק נאָך איידער ער האָט זיי אויסגעלייזט, ווייל זיי ווערן שוין אָנגערופֿן 'עם' נאָך פֿאַר יציאת מצרים, ווען דער אויבערשטער שיקט משה רבנו צו זיין פֿאָלק. און בנוגע "לשום לך שם", וואָס אין ספר שמואל שטייט "לשום לו שם ולעשות לכם הגדולה ונוראות לארצך מפני עמך אשר פדית לך ממצרים גוים ואלהיו" - דער דאָזיקער פּסוק דאָרטן איז זייער שווער, און דער מלבי"ם איז דאָרטן מאריך דאָס צו מפרש זיין. אָבער דאָ ערקלערט ער אַז עזרא לערנט אונדז אַז ס'איז אַ געבוי פֿון צוויי פּאַראַלעלע מאמרים: צו מאַכן פֿאַר זיך אַ נאָמען די גרויסקייט און די פֿאָרכטיקע זאַכן, און צו טאָן פֿאַר אייך - פֿאַר דיין לאַנד. צוויי שטאפלען זענען דאָ: דער כבוד פֿונעם נאָמען פֿונעם אויבערשטן וואָס ווערט דערהויבן, און די ישועה וואָס ער האָט געטאָן פֿאַר אונדז.
וַתִּתֵּן אֶת עַמְּךָ יִשְׂרָאֵל לְךָ לְעָם עַד עוֹלָם וְאַתָּה יְהֹוָה הָיִיתָ לָהֶם לֵאלֹהִים׃ - און דו האָסט געגעבן דיין פֿאָלק ישראל צו זיין פֿאַר דיר אַ פֿאָלק ביז אייביק, און דו, גאָט, ביסט געוואָרן פֿאַר זיי צו אַ גאָט.
זאָגט דער מצודת דוד: "לך לעם עד עולם" - און ער וועט זיי נישט בייטן אויף אַן אַנדער פֿאָלק. און דאָס איז אַ פֿלאַקערדיקע פּאַטש אין פּנים פֿאַר אַלע אומות העולם וואָס טענה'ן אַז ס'איז געווען שינויים און אַנדערונגען אינדערמיט, און אַז דער אויבערשטער האָט אין אַ געוויסן מאָמענט חלילה פֿאַרלאָזט עם ישראל און אויסדערוויילט די נוצרים אָדער די מוסולמענער. דאָ זעט מען קלאָר אַז הבל יפצה פיהם - זייער מויל רעדט נאַרישקייטן. מיר האָבן אַ ברית מיטן אויבערשטן, און די זאַך ווערט דערמאָנט אין עטלעכע ערטער, ווי למשל "אם ישבתו החוקים האלה מלפני נאום ה' גם זרע ישראל ישבתו מהיות גוי לפני כל הימים". און דאָס איז וואָס ס'שטייט דאָ: דו האָסט געגעבן דיין פֿאָלק ישראל צו זיין פֿאַר דיר אַ פֿאָלק ביז אייביק, און ער וועט זיי קיינמאָל נישט פֿאַרבייטן מיט אַן אַנדער פֿאָלק.
וְעַתָּה יְהֹוָה הַדָּבָר אֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ עַל עַבְדְּךָ וְעַל בֵּיתוֹ יֵאָמֵן עַד עוֹלָם וַעֲשֵׂה כַּאֲשֶׁר דִּבַּרְתָּ׃ - און אַצינד, גאָט, זאָל דאָס וואָרט וואָס דו האָסט גערעדט וועגן דיין קנעכט און וועגן זיין הויז באַשטעטיקט ווערן ביז אייביק, און טו אַזוי ווי דו האָסט גערעדט.
"יאמן" איז אַ לשון פֿון באַשטעטיקונג און קיום, דאָס הייסט, זאָל די זאַך מקוים ווערן אַז פֿון מיין זרע וועט זיין די מלוכה. און פּונקט ווי מיר ענטפֿערן "אמן", וואָס די כוונה איז אַז די זאַך זאָל מקוים ווערן, און ווי די סוטה וואָס זאָגט "אמן אמן", וואָס זי נעמט אָן די זאַך און ס'וועט האָבן אַ קיום, און ווי "ותקעתיו יתד במקום נאמן" - אַ פֿלאָק וואָס וועט זיך נישט רירן, אַ זאַך וואָס האָט אַ פעסטן קיום. און דאָס איז די בקשה פֿון דוד המלך: דאָס וואָס איז געזאָגט געוואָרן וועגן דיין קנעכט און וועגן זיין הויז, אַז פֿון זיין גזע וועט זיין דער קעניג און שפּעטער אויך משיח צדקנו, זאָל פעסטגעשטעלט ווערן ביז אייביק, און טו אַזוי ווי דו האָסט גערעדט.
דער מלבי"ם איז מדייק: אין שמואל בעט דוד "הקם", שטעל אויף און פֿיר אויס די זאַך, און דאָ זאָגט עזרא אַז ס'איז נישט פֿאַראַן קיין נויט צו בעטן אַז דער אויבערשטער זאָל מקיים זיין זיין וואָרט, נאָר בלויז "שיאמן" - ער זאָל עס באַשטעטיקן. ווייל וואָס דער אויבערשטער האָט געזאָגט וועט ער זיכער טאָן, און מען דאַרף נישט בעטן דערויף. וואָרעם קען דען עמעצער טראַכטן אַז אויב איך וועל בעטן וועט ער מקיים זיין זיין צוזאָג, און אויב איך וועל נישט בעטן איז ער חלילה נישט מחויב דערצו? דאָס קען דאָך קיינמאָל נישט אַריינגיין אין קאָפּ.
נאָר, ערקלערט דער מלבי"ם, אויפֿן וועג זענען דאָ מניעות און עיכובים. ס'איז פֿאַראַן גלויות, ס'איז פֿאַראַן אַ מצב פֿון ריחוק. און דאָס גופֿא איז וואָס האָט געבראַכט די אומות העולם צו טענה'ן אַז דער אויבערשטער האָט פֿאַרלאָזט עם ישראל: ווייל זיי האָבן געזען ישראל פֿאַרטריבן און פֿאַרוואָגלט אין גלות, און אַז ער האָט זיי פֿאַרלאָזט פֿון זייער ערד, האָבן זיי אָפּגעמאַכט אַז ער האָט זיי אינגאַנצן פֿאַרלאָזט. אויף דעם בעט דוד: רבונו של עולם, מיר איז קלאָר אַז באחרית הימים וועסטו אונדז אויסלייזן מיט אַ גאולת עולמים און דו וועסט מקיים זיין דיין וואָרט, און אויפֿן "הקם" דאַרף איך בכלל נישט בעטן. אָבער וויבאַלד ס'זענען דאָ מענטשן וואָס גלייבן נישט, בעט איך "יאמן ויגדל שמך" - אַז אויך אין דער צייט פֿונעם גלות זאָלן מיר האָבן סימנים און אותות ומופתים וואָס מען וועט דורך זיי זען אַז דער אויבערשטער איז נאָך אַלץ געטריי צו זיין פֿאָלק, און זיי זאָלן נישט פֿאַרלירן זייער אמונה אין דעם לאַנגן גלות. ווייל ווען די ישועה ווערט פֿאַרשפּעטיקט איז דאָ אַ חילול השם, און ווען דער אויבערשטער טוט פֿאַר אונדז ישועות שוין אַצינד, ווערט דורך דעם זיין נאָמען געהייליקט און גרויס, און מען זעט אַז דער אויבערשטער איז נאָך אַלץ דער מלך וואָס הערשט אין זיין וועלט און ראַטעוועט זיין פֿאָלק.
וְיֵאָמֵן וְיִגְדַּל שִׁמְךָ עַד עוֹלָם לֵאמֹר יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל אֱלֹהִים לְיִשְׂרָאֵל וּבֵית דָּוִיד עַבְדְּךָ נָכוֹן לְפָנֶיךָ׃ - און עס זאָל באַשטעטיקט ווערן און דיין נאָמען זאָל גרויס ווערן ביז אייביק, צו זאָגן: גאָט פֿון די צבאות, דער גאָט פֿון ישראל, איז אַ גאָט צו ישראל, און דאָס הויז פֿון דוד דיין קנעכט זאָל זיין געפֿעסטיקט פֿאַר דיר.
"ויאמן ויגדל שמך עד עולם לאמר" - אַז אַלע זאָלן זאָגן "ה' צבאות אלהי ישראל אלהים לישראל", און ווי די ווערטער פֿונעם מלבי"ם, אַז מען זאָל דאָס זאָגן שוין איצט, אַז די זאַך זאָל באַשטעטיקט ווערן און מען זאָל עס דערקענען שוין פֿון איצט אָן. "ובית דויד עבדך נכון לפניך" - ווייל דו האָסט דאָך צוגעזאָגט אַז זיין שטול וועט זיין געפֿעסטיקט ביז אייביק, און מיין בקשה איז אַז די זאַך זאָל זיין דערקענט שוין פֿון איצט אָן.
כִּי אַתָּה אֱלֹהַי גָּלִיתָ אֶת אֹזֶן עַבְדְּךָ לִבְנוֹת לוֹ בָּיִת עַל כֵּן מָצָא עַבְדְּךָ לְהִתְפַּלֵּל לְפָנֶיךָ׃ - וואָרום דו, מיין ג-ט, האָסט אויפֿגעדעקט דאָס אויער פֿון דיין קנעכט צו בויען פֿאַר אים אַ הויז, דעריבער האָט דיין קנעכט געפֿונען [דעם מוט] מתפּלל צו זיין פֿאַר דיר.
עס באַלויכט דער מיוחס לרש"י: געוויס פּאַסט פֿאַר דיר, רבונו של עולם, מקים צו זיין דיינע ווערטער, וואָרום דו אַליין האָסט אויפֿגעדעקט מיין אויער צו בויען מיר אַ הויז, ווי עס שטייט "ואגיד לך ובית יבנה לך ה'", און אַזוי האָט מיר דער נביא געזאָגט אין דיין נאָמען. און דאָס אַליין גיט מיר דעם מוט צו בעטן: וויבאַלד דו האָסט מיר פֿריִער מגלה געווען די זאַכן, האָב איך געפֿונען די דרייסטקייט צו בעטן דערויף. ווען דו וואָלסט מיר נישט אַליין געזאָגט אַז דו וועסט ברענגען אויף מיר און אויף מיינע קינדער די אַלע טובות, וואָלט מיר קיינמאָל נישט אַרויפֿגעקומען אויפֿן געדאַנק דאָס צו בעטן, ווייל עס וואָלט געווען צו פֿאַרמעסטן צו בעטן אַזעלכע בקשות. אָבער היות ווי דו האָסט אויפֿגעדעקט דאָס אויער פֿון דיין קנעכט, האָב איך אַ מקום צו בעטן.
וְעַתָּה יְהֹוָה אַתָּה הוּא הָאֱלֹהִים וַתְּדַבֵּר עַל עַבְדְּךָ הַטּוֹבָה הַזֹּאת׃ - און אַצינד, ה', דו ביסט דער ג-ט, און דו האָסט גערעדט אויף דיין קנעכט די דאָזיקע טובה.
אַ מענטש קען באַקומען אַ הבטחה פֿון זיין חבֿר און זי וועט זיך נישט אויספֿירן, פֿון איינע פֿון צוויי סיבות. איינס, אַז דער מבטיח האָט צוגעזאָגט אָבער האָט נישט געמיינט עס מקיים צו זיין. דאָס צווייטע, אַז ער וויל עס יאָ מקיים זיין, נאָר ער פֿאַרמאָגט נישט דעם כּוח, ווייל ער האָט געמיינט ער קען און עס האָט זיך אַרויסגעשטעלט אַז די זאַך ווענדט זיך נישט אין אים, אַז עס זענען דאָ אַנדערע כּוחות און ער איז באַגרענעצט. ביי דעם הקדוש ברוך הוא עקזיסטירן נישט די צוויי חסרונות. "אתה הוא האלהים" - דער בעל הכוחות כולם, וואָרום "אל" באַטייט כּוח און "אלהים" מיינט אַלע כּוחות, און אויב אַזוי איז אין דיין האַנט דער כּוח אויסצופֿירן דיינע ווערטער. "ותדבר על עבדך הטובה הזאת" - און מען דאַרף נישט מורא האָבן ווי ביי אַ בשר ודם וואָס זאָגט צו און פֿירט נישט אויס, וואָרום "לעולם ה' דברך נצב בשמים" און "דבר אלהינו יקום לעולם", און דאָס דאָזיקע רעדן האָט זיכער אַ קיום. און בפרט אַז עס איז שוין איבערגעגעבן געוואָרן בנבואה דורכן מויל פֿונעם נביא, און ביי אַ גוטער הבטחה איז נישטאָ קיין חזרה. ביי אַן אָנזאָג אויף שלעכטס קען זיין אַז מען וועט טאָן תשובה, און ס'קען זיין אַז דער אייבערשטער וועט עס אָפּשפּאַרן און זאָגן "לא אביא הרעה בימיו", און ס'קען זיין אַז ער וועט אינגאַנצן מבטל זיין דאָס שלעכטס ווייל מען האָט זיך געקנייטשט פֿאַר אים. אָבער ביי אַ גוטער הבטחה וועט דער אייבערשטער תּמיד מקים זיין זיין וואָרט, און זי איז אַן אייביקע הבטחה.
וְעַתָּה הוֹאַלְתָּ לְבָרֵךְ אֶת בֵּית עַבְדְּךָ לִהְיוֹת לְעוֹלָם לְפָנֶיךָ כִּי אַתָּה יְהֹוָה בֵּרַכְתָּ וּמְבֹרָךְ לְעוֹלָם׃ - און אַצינד האָסטו געוואָלט בענטשן דאָס הויז פֿון דיין קנעכט צו זיין אויף אייביק פֿאַר דיר, וואָרום דו ה' האָסט געבענטשט, און עס איז געבענטשט אויף אייביק.
"ועתה הואלת" - דאָס הייסט וויבאַלד עס איז אַזוי, זאָגט די מצודת דוד, פֿעלט מיר שוין נישט אויס מתפּלל צו זיין אויפֿן עצם קיום פֿון דער הבטחה. און וואָס יאָ איז מיין בקשה? אַז דו זאָלסט בענטשן דאָס הויז פֿון דיין קנעכט צו זיין אייביק פֿאַר דיר: גיב זיי אַ ריין האַרץ, זיי זאָלן גיין אין דיין תּורה און זיין צוגעבונדן צו דיר און זיין ראוי צו באַקומען די הבטחות. "כי אתה ה' ברכת ומברך לעולם" - דער וועמען דו האָסט געבענטשט איז געבענטשט אויף אייביק, און אויב אַזוי איז נישטאָ קיין שום מניעה מצד דעם מברך. די מעגלעכע מניעה קען נאָר זיין מצד דעם מקבל, טאָמער וועלן מיינע קינדער נישט זיין ראוי. דעריבער, רבונו של עולם, בענטש זיי אַז זיי זאָלן האָבן אַ האַרץ דיר צו דינען מיט אַ גאַנץ האַרץ, און עס זאָל נישט זיין קיין מניעה מצד דעם מקבל.
און לכאורה איז דאָ דאָ אַ תּמיהה, וואָס מיר האָבן שוין גערעדט וועגן איר אין דער פֿאַרגאַנגענהייט: ווי בעט מען יראת שמים? "ותן בלבנו בינה להבין ולהשכיל" איז פֿאַרשטענדלעך, ווייל בינה איז שׂכל און פֿאַרשטאַנד אין דער תּורה. אָבער ווען מיר בעטן אַז דער הקדוש ברוך הוא זאָל פֿלאַנצן אין אונדז יראת שמים און אונדז צוריקקערן בתשובה שלמה פֿאַר אים, איז דאָס דאָך פֿון די זאַכן וואָס דער אייבערשטער מישט זיך נישט אַריין אין זיי, וואָרום הכל בידי שמים חוץ מיראת שמים. און כביכול זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: דאָס ליגט נישט אין מיין האַנט נאָר אין דיין האַנט, און וואָס בעטסטו דערויף?
און מיר האָבן שוין פֿאַרטייטשט עטלעכע מאָל די ווערטער פֿון הרבֿ דעסלער אין מכתב מאליהו. די כּוונה איז נישט אַז דער אייבערשטער זאָל אויסקלייבן דאָס גוטע אַנשטאָט אונדז, וואָרום אויב אַזוי, וואו איז מיין עבֿודה? ער זאָל אויסקלייבן דאָס גוטע פֿאַר מיר און נעמען אויך דעם עולם הבא פֿאַר מיר? די כּוונה איז דאָך אַז איך זאָל זוכה זיין מנצח צו זיין. נאָר די כּוונה פֿון דער בקשה איז, אַז דו זאָלסט טוישן די מדרגת הבחירה אונדזערע. עס איז נישטאָ קיין מענטש אָן בחירה, נאָר עס איז פֿאַראַן אַ מענטש וואָס זיין מדרגת הבחירה איז צי צו גנבֿענען אָדער צו מאָרדן, און עס איז פֿאַראַן אַ מענטש וואָס זיין מדרגת הבחירה איז צי צו דאַוונען דריי תּפֿילות אַ טאָג, און עס איז פֿאַראַן איינער וואָס דאַוונט זיכער און די שאלה איז נאָר צי ער וועט מכוון זיין אין אַלע דריי, און עס איז פֿאַראַן איינער וואָס איז זיכער מכוון, און זיין מדרגת הבחירה איז צי ער וועט מכוון זיין אויך מיט די כּוונות הרש"ש. יעדער איינער האָט אַ בחירה, פֿון דעם וואָס זיין בחירה איז צי צו מאָרדן ביז משה רבינו, און דער חילוק צווישן זיי איז בלויז די מדרגת הבחירה. און דאָס וואָס מיר בעטן איז אַז דו זאָלסט דערהויבן די מדרגה פֿון אונדזער בחירה: מיר זאָלן האָבן נסיונות און בחירה, אָבער אויף אַ העכערער מדרגה, נישט אין שפּלעכטע עבֿירות נאָר אין דקויות. און דאָס איז אויך דודס בקשה דאָ: מאַך אונדז מער ראוי, און דאַן וועט נישט זיין קיין מניעה מצד די מקבלים פֿון דער ברכה.
אין דעם דאָזיקן קאַפּיטל איז אָנגעזאָגט געוואָרן צו דודן אַז נישט ער וועט בויען דאָס בית המקדש, נאָר זיין זרע, און זיין טראָן וועט זיין פֿעסט ביז אייביק. דוד קומט און זעצט זיך פֿאַרן ארון און הייבט אָן מיט גמורער עניוות: "מי אני ומי ביתי", איך בין נישט ראוי נישט מצד זיך אַליין און נישט מצד מיין משפּחה. און פֿון דאָרט שטייגט ער צו דער גרויסער הכּרה - "כתור האדם המעלה": וואָס ער האָט זוכה געווען איז נישט קיין פּריוואַטער חסד פֿאַר אַ מענטש וואָס הייסט דוד, נאָר אַ ברירה אין אַ בית מלכות דורך וועלכן עס וועט קומען דער תּיקון פֿון דער גאַנצער מענטשהייט ביזן גילוי הייחוד און ביאת משיח בן דוד, און דעריבער וואָס קען דוד ווי אַ יחיד נאָך צולייגן צו רעדן. פֿון דאָרט קומט ער צום שבֿחו של מקום: "אין כמוך", אַז מען קען אים נישט פֿאַרגליכן צו גאָרנישט און עס איז נישטאָ קיין שום כּוח אַחוץ אים, אַז ער איז דער מסובב כל הסיבות פֿון אָנהייב ביזן סוף, און צום יחוד פֿון כּלל ישׂראל, וואָס ג-ט אַליין איז געגאַנגען זיי אויסצולייזן און האָט זיי געמאַכט פֿאַר זיך פֿאַר אַ פֿאָלק ביז אייביק און וועט זיי קיינמאָל נישט פֿאַרבייטן. און צום סוף צוויי בקשות: "יאמן" - אַז די אמונה זאָל נישט פֿאַרלוירן גיין אין דער לאַנגער גלות און זיין נאָמען זאָל געהייליקט ווערן שוין אַצינד, און "הואלת לברך" - אַז זיינע קינדער זאָלן זוכה זיין צו אַ ריין האַרץ און צו אַ מדרגה וווּ זיי וועלן זיין ראוי מקבל צו זיין די ברכה.
דערמיט האָבן מיר מסיים געווען פרק י"ז.