קאפיטל טז אין דברי הימים א' איז דער פרק וואו עס שטייט במקור דער מזמור פון "הודו לה' קראו בשמו", וואס מיר זאגן יעדן אינדערפרי ביים דאווענען. אויב וועט מען פרעגן א מענטש וואו עס שטייט "הודו לה' קראו בשמו", וועלן רוב ענטפערן: אין תהילים. נאר ווער עס האט אמאל אריינגעקוקט אין תהילים באמערקט אז ס'איז נישט איינס ביי איינס ווי דער נוסח אין סידור: דא שטייט "ליצחק" און דארט "לישחק", און עס זענען דא נאך ענדערונגען אינעם לשון. און דער תירוץ איז, אז דער מקור פונעם מזמור ווי מיר זאגן אים איז טאקע דא, אין דברי הימים. (אזוי ווי יענער יונגל וואס נאכן דאווענען און זאגן תהילים האט ער געזאגט פאר זיין טאטן: טאטע, וואס איז די קונץ? דוד המלך האט דאך אלעס אראפגעשריבן פונעם סידור...) וועלן מיר היינט לערנען דעם מזמור אויף זיין ארט, און מיר וועלן אויך פארשטיין די באדייט פון די ענדערונגען.
וַיָּבִיאוּ אֶת־אֲרוֹן הָאֱלֹהִים וַיַּצִּיגוּ אֹתוֹ בְּתוֹךְ הָאֹהֶל אֲשֶׁר נָטָה־לוֹ דָּוִיד, וַיַּקְרִיבוּ עֹלוֹת וּשְׁלָמִים לִפְנֵי הָאֱלֹהִים׃ - און זיי האבן געברענגט דעם ארון האלוקים, און זיי האבן אים געשטעלט אינמיטן דעם געצעלט וואס דוד האט אויפגעשטעלט פאר אים, און זיי האבן מקריב געווען עולות און שלמים פאר גאט.
"ויציגו אותו" - זיי האבן אים געשטעלט, אזוי ווי דער לשון פונעם מצודת ציון. די ערשטע דריי פסוקים דא ווערן אויך געברענגט אין ספר שמואל, און דארט ענדיגט דער פסוק "וילך כל העם איש לביתו וישב דוד לברך את ביתו". ערקלערט דער מלבי"ם: עזרא האט געפונען אין די דברי הימים פון די מלכים פון בית דוד, אז נאך איידער די מענטשן זענען אהיימגעגאנגען צו זייערע הייזער, האט דוד מסדר געווען די משמרות פון אהרן און די עבודה פונעם משכן, ווי עס וועט באשריבן ווערן ווייטער אינעם קאפיטל. דערפאר חזרט עזרא איבער די גאנצע פרשה: צו לערנען אז דוד האט קודם באשטימט ווער ס'וועט זיין ממונה אויף די משמרות, און ערשט דערנאך זענען דאס גאנצע פאלק אהיימגעגאנגען. אין ספר שמואל ווערט די זאך דערמאנט בקיצור, און דא איז עזרא מאריך צו באשרייבן ווי אזוי די זאכן זענען צוגעגאנגען.
וַיְכַל דָּוִיד מֵהַעֲלוֹת הָעֹלָה וְהַשְּׁלָמִים, וַיְבָרֶךְ אֶת־הָעָם בְּשֵׁם ה'׃ - און ווען דוד האט געענדיגט מקריב זיין די עולה און די שלמים, האט ער געבענטשט דאס פאלק אין דעם נאמען פון ה'.
וואס מיינט "ויברך את העם בשם ה'"? ערקלערט דער מיוחס לרש"י: מיטן נאמען פון ה' וואס ווערט אנגערופן אויפן ארון, אזוי ווי ס'איז געזאגט געווארן פריער "את ארון האלהים ה' יושב הכרובים אשר נקרא שם". דאס הייסט, ער האט זיי געבענטשט מיטן נאמען פון ה' שוכן הכרובים וואס איז אויפן ארון.
וַיְחַלֵּק לְכׇל־אִישׁ יִשְׂרָאֵל מֵאִישׁ וְעַד־אִשָּׁה, לְאִישׁ כִּכַּר־לֶחֶם וְאֶשְׁפָּר וַאֲשִׁישָׁה׃ - און ער האט פארטיילט פאר יעדן אידישן מענטש, פון מאן ביז פרוי, פאר יעדן איינעם א כיכר ברויט, און א שטיק פלייש (אשפר), און א קריגעלע וויין (אשישה).
"אשפר" - דרש'ענען חז"ל: אחד משישה בפר (איינס פון זעקס אין אן אקס). ער האט גענומען אן אקס, אים צעטיילט אין זעקס חלקים, און געגעבן פאר יעדן איינעם. "אשישה" - א סארט כלי וואו מען פלעגט אריינלייגן דעם וויין, אזוי ווי "אשישי ענבים", און אויך דערויף האבן חז"ל געדרש'נט: אחד משישה בהין, א זעקסטל פון א הין. דער מצודת ציון ערקלערט אז די דרשה פון חז"ל איז על דרך דרש, בעת דער פשטות פון "אשפר" איז א לשון פון שיין און משובח - א משובח'דיגע מנה, לשון פון "אף נחלת שפרה עלי". אשפר איז א לשון פון משופר, שפיר, גוט, דאס הייסט ער האט זיי געברענגט משופרא דשופרא. און אזוי אויך "שפרה ופועה" - וואס האבן משפר געווען (פארשענערט) דאס קינד, און אזוי אויך "שופר" וואס חז"ל האבן געדרש'נט "שפרו מעשיכם", קומט אויך פון א לשון פון שיפור. און "אשישה" - דאס איז די כלי וואו עס ליגט דער וויין, אזוי ווי "סמכוני באשישות רפדוני בתפוחים".
וַיִּתֵּן לִפְנֵי אֲרוֹן ה' מִן־הַלְוִיִּם מְשָׁרְתִים, וּלְהַזְכִּיר וּלְהוֹדוֹת וּלְהַלֵּל לַה' אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל׃ - און ער האט געשטעלט פארן ארון ה' משרתים פון די לויים, צו דערמאנען און צו דאנקען און צו לויבן פאר ה' אלוקי ישראל.
אָסָף הָרֹאשׁ וּמִשְׁנֵהוּ זְכַרְיָה, יְעִיאֵל וּשְׁמִירָמוֹת וִיחִיאֵל וּמַתִּתְיָה וֶאֱלִיאָב וּבְנָיָהוּ וְעֹבֵד אֱדֹם וִיעִיאֵל בִּכְלֵי נְבָלִים וּבְכִנֹּרוֹת, וְאָסָף בַּמְצִלְתַּיִם מַשְׁמִיעַ׃ - אסף איז געווען דער הויפט און זיין צווייטער איז געווען זכריה; יעיאל, און שמישמות, און יחיאל, און מתתיה, און אליאב, און בניהו, און עובד אדום, און יעיאל, מיט כלי נבלים און מיט כינורות, און אסף האט געלאזט הערן מיט די צימבלען.
דאָס איז פּונקט די נקודה צוליב וועלכער עזרא האָט איבערגעחזרט די מעשה, ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם: איידער דוד האָט אַוועקגעשיקט דעם עולם, האָט ער באַשטימט ממונים אויפֿן ארון - "ויתן לפני ארון ה' מן הלוים משרתים", משרתים פֿונעם ארון, וואָס זייער תפקיד איז אויך געווען "להזכיר ולהודות ולהלל לה' אלהי ישראל".
דער מיוחס לרש"י טײַטשט: "להזכיר" - צו זאָגן די צוויי מזמורים וואָס בײַ זיי שטייט "מזמור לדוד להזכיר"; "ולהודות" - דאָס איז "הודו לה' קראו בשמו"; "ולהלל" - די מזמורים וואָס הייבן זיך אָן מיט "הללויה". דוד האָט זיי באַשטימט אַז זיי זאָלן זאָגן די דאָזיקע מזמורים פֿאַרן ארון, צו לויבן און משבח זײַן דעם אויבערשטן.
און דער מלבי"ם לייגט צו און ערקלערט: וואָס מיינט "משרתים" - וואָס פֿאַר אַ דינסט פֿעלט אויס פֿאַרן ארון? לכבד ולרבץ פֿאַר אים, צו רייניקן און קערן פֿאַרן ארון. און בנוגע "להזכיר", ערקלערט דער מלבי"ם אַז די כוונה איז נישט דווקא צו די "להזכיר" מזמורים (וואָס דאָס זעט מער אויס על דרך דרש), נאָר צו דערמאַנען די מעשי ה' פֿון די פֿריִערדיקע צײַטן, צו דערמאַנען דעם שבח פֿונעם מקום אויף זײַנע מעשים פֿון אַמאָל. וואָרום ווער עס קוקט זיך צו זעט אַז אַ גרויסער טייל פֿון ספר תהלים איז אַ דערמאָנונג פֿון די שבחים פֿונעם אויבערשטן: אַז ער האָט אונדז אַרויסגענומען פֿון מצרים, מכות מצרים, דאָס וואָס מיר זענען געווען אין מדבר, די הצלות וואָס דער אויבערשטער האָט אונדז געראַטעוועט במשך די יאָרן, און די הצלות וואָס ער האָט מציל געווען דוד'ן אַליין. דאָס איז "להזכיר": צו לויבן און משבח זײַן דעם אויבערשטן מיט מזמורים וואָס מען דערמאַנט אין זיי זײַנע שבחים מימי קדם. "ולהודות" - צו דאַנקען דעם אויבערשטן פֿאַר די טובות וואָס ער האָט געטאָן מיט זיי. "ולהלל" - דורך דעם וואָס מען דערציילט זײַנע שבחים.
"אסף הראש" - אסף איז געווען דער ראש איבער יעדן, דער ממונה אויף אַלעמען, און זײַן משנה איז געווען זכריה. די איבעריקע זענען געווען מיט כלי נבלים און כינורות, און אסף האָט געקלאַפּט מיט מצלתיים. מצלתיים, ווי מיר האָבן שוין דערמאָנט, זענען געווען צוויי גרויסע כלים געמאַכט געוויינטלעך פֿון נחושת, ווי צוויי דעקלעך פֿון אַ טאָפּ, וואָס מען פֿלעגט קלאַפּן איינס אינעם צווייטן און מאַכן אַ גרויסן גערויש.
וּבְנָיָהוּ וְיַחֲזִיאֵל הַכֹּהֲנִים בַּחֲצֹצְרוֹת תָּמִיד לִפְנֵי אֲרוֹן בְּרִית־הָאֱלֹהִים׃ - און בניהו און יחזיאל די כהנים, מיט חצוצרות שטענדיק פֿאַרן ארון ברית האלהים.
חצוצרות זענען די כלי שיר פֿון די כהנים, ווי מיר האָבן אויבן געזען "בניהו ואליעזר הכהנים מחצצרים בחצוצרות", און זיי זענען אַנדערש פֿון די כלי נגינה פֿון די לויים וואָס זענען געוויינטלעך געווען נבלים און כינורות. זאָגט דער מלבי"ם: דער דין איז אַז מען דאַרף צוויי כהנים זאָלן בלאָזן מיט חצוצרות, ווי די גמרא זאָגט אין ערכין, און זיי אַליין זענען לכאורה אויך געווען די וואָס האָבן געזאָגט די שירה בפה. צוזאַמען זענען געווען צוועלף, כדברי הדין "אין פוחתין משנים עשר על הדוכן". און וויבאַלד דאָ איז נאָר געווען בלויז אַ זכר - ווײַל עס רעדט זיך נישט ממש פֿון שטיין אויפֿן דוכן אין בית המקדש - זענען אינגאַנצן געווען צוועלף צוזאַמען מיט די כהנים פֿון די חצוצרות, אַ זכר צו דעם אַז מען פֿחוח'ט נישט פֿון צוועלף אויפֿן דוכן.
בַּיּוֹם הַהוּא אָז נָתַן דָּוִיד בָּרֹאשׁ לְהֹדוֹת לַה' בְּיַד־אָסָף וְאֶחָיו׃ - אין יענעם טאָג, דעמאָלט האָט דוד אַוועקגעשטעלט פֿון פֿריִער צו לויבן דעם אויבערשטן דורך אסף און זײַנע ברידער.
זאָגט דער מלבי"ם: זיי פֿלעגן לויבן מיט עטלעכע מזמורים, און נאָר צוויי מזמורים האָט דוד אַוועקגעשטעלט "בראש", דאָס הייסט ער האָט געהייסן זיי צו זאָגן צום ערשט. און דער מיוחס לרש"י ערקלערט וואָס מיינט "להודות לה' ביד אסף ואחיו": אסף פֿלעגט אָנפֿאַנגען "הודו לה' קראו בשמו", און אַלע זײַנע ברידער האָבן געענטפֿערט נאָך אים. ענלעך צו דעם געפֿינען מיר אין ספר נחמיה: "ומתניה בן מיכה בן זבדי בן אסף ראש התהילה יהודה לתפילה" - ראש התהילה מיינט דער ראש פֿון די מהללים, דער וואָס הייבט אָן דעם לויב.
דער אופֿן פֿון שירה איז זייער באַקאַנט: איינער הייבט אָן און די איבעריקע ענטפֿערן נאָך. אַזוי איז אײַנגעפֿירט אין די מזרח-געזאַנגען, אין שירת הבקשות און אין דער תימנ'ער שירה, און שוין די גמרא ברענגט דעם אופֿן פֿון זינגען: "פתחו גברי וענו נשי - כאש בנעורת", ווען די מענער פֿאַנגען אָן און די פֿרויען ענטפֿערן. "לענות" דאָ מיינט נישט צו ענטפֿערן אַן ענטפֿער אויף אַ קשיא, נאָר צו רעאַגירן מיט געזאַנג: איינער זאָגט איין שטיקל און יענער ענטפֿערט אים, איינער זאָגט איין חלק און יענער זאָגט דעם צווייטן חלק. און דער וואָס פֿאַנגט אָן איז געוויינטלעך געווען דער חשוב'סטער פֿון זיי, דערפֿאַר הייסט ער "ראש התהילה", דער ראש פֿון די מהללים. און אַזוי אויך אין ספר עזרא: "והלוים ישוע בנוי קדמיאל שרביה יהודה מתניה על הידות הוא ואחיו" - אויפֿן לויב און דאַנק, אַז זיי זענען געווען ראש לתהילה, די וואָס האָבן משבח געווען פֿון פֿריִער.
הוֹדוּ לַה' קִרְאוּ בִשְׁמוֹ, הוֹדִיעוּ בָעַמִּים עֲלִילֹתָיו׃ - דאַנקט דעם אויבערשטן, רופֿט אויס זײַן נאָמען, מאַכט באַקאַנט צווישן די פֿעלקער זײַנע גרויסע מעשים.
ערשטנס אין דקדוק: "קִרְאוּ בִשְׁמוֹ" און נישט "בְּשְׁמוֹ", ווייל די בי"ת איז רפויה. און כאטש דאס איז אן אות פון בג"ד כפ"ת ביים אנהייב פון א ווארט, האבן מיר שוין מסביר געווען אז וויבאלד ס'איז דא דא א סמוכ'דיגע אהו"י - דאס ווארט "קראו" ענדיגט זיך מיט אן אות ו' וואס איז סמוך צום ווארט "בשמו" - פאלט אוועק דער דגש. און אזוי אויך "הוֹדִיעוּ בָעַמִּים" און נישט "בְּעַמִּים".
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: "הוֹדִיעוּ בָעַמִּים עֲלִילֹתָיו" - זיינע גבורות און נפלאות וואס ער האט געטון מיטן ארון. און גיט אכטונג: דער גאנצער מזמור איז אן הודאה, שיר און שבח צום בורא אויף די חסדים וואס ער האט געטון מיט זיי בשעת מ'האט ארויפגעברענגט דעם ארון. "קִרְאוּ בִשְׁמוֹ" - רופט אויס אז דער אויבערשטער זאל העלפן זיין ארון, אזוי ווי דער לשון "וּקְרָאתֶם בְּשֵׁם אֱלֹהֵיכֶם וַאֲנִי אֶקְרָא בְשֵׁם ה'". א לשון פון קריאה אויף דעם וואס דער אויבערשטער האט געטון נפלאות - דערציילט אין שבח פונעם מקום וואס האט געטון נפלאות מיט זיין ארון.
אויך דער רד"ק שרייבט אז דעם מזמור האט מען געזונגען יענעם טאג פארן ארון, און ער שטייט אויך אין ספר תהילים, נאר ס'איז דא צווישן זיי א קליינער שינוי אין עטליכע ווערטער און דער ענין איז איינס. און אין תהילים איז ער קירצער - ביז "וּבִנְבִיאַי אַל תָּרֵעוּ". און דער רד"ק באטאנט: "וְתַכְלִית מִזְמוֹר הוֹדוּ לַה'" - דאס הייסט זיין ענדע - איז ביי "וּבִנְבִיאַי אַל תָּרֵעוּ". זאלסט זיך נישט פארמישן פון דעם וואס דער קאפיטל גייט ווייטער: "שִׁירוּ לַה' כׇּל הָאָרֶץ" וואס שטייט אין פסוק כג איז שוין א נייער מזמור, און אויך ער ערשיינט אין תהילים אויף אן אנדער פלאץ, אין קאפיטל צו. כאטש די זאכן זעען אויס ווי איין המשך, זענען זיי צוויי מזמורים. אויך אינעם צווייטן מזמור איז דא א קליינער שינוי פונעם נוסח אין תהילים, און דער ענין איז איינס. און דער מלבי"ם ערקלערט די שינויים צווישן די מזמורים און גיט א געוויסע ליניע לויט וועלכער מיר קענען זיי אלע פארשטיין.
הייבט דער רד"ק אן: "הוֹדוּ לַה'" - דאס זענען די רייד פון דוד צו די משוררים און צום עולם, אז זיי זאלן דאנקען דעם אויבערשטן יתברך. "קִרְאוּ בִשְׁמוֹ" - ווי "וַיִּקְרָא שָׁם אַבְרָהָם בְּשֵׁם ה'", אים צו לויבן און משבח צו זיין. "הוֹדִיעוּ בָעַמִּים עֲלִילֹתָיו" - וואס דער אויבערשטער האט זיך מתעלל געווען אין די פלשתים ווען זיי האבן צוגענומען דעם ארון צו זיך: דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געפייניגט, דגון איז אומגעפאלן, און די מייז און די טחורים האבן זיי געשלאגן. "עֲלִילֹתָיו" איז אזוי ווי "אֲשֶׁר הִתְעַלַּלְתִּי בְּמִצְרַיִם" - דערציילט וואסערע עלילות דער אויבערשטער האט געטון און ווי ער האט זיך מתעלל געווען אין זיי פארן צונעמען זיין ארון. ווייל ווי געזאגט, דער גאנצער מזמור איז א שיר און שבח אויפן צוריקקער פונעם ארון.
זאגט דער מלבי"ם: אין סדר עולם שטייט אז דעם ערשטן מזמור, ביז פסוק כג, פלעגט מען זאגן אינדערפרי, און דעם צווייטן מזמור - "שִׁירוּ לַה' כׇּל הָאָרֶץ" פון פסוק כג - פלעגט מען זאגן בין הערביים. דעם ערשטן מזמור האט דוד מייסד געווען אין ספר תהילים אין קאפיטל קה, און דארט האט דער מלבי"ם מפרש געווען די זאכן לויט זיין שטייגער, און דער לייענער זאל זוכן זיין פירוש פון דארט (און ווער ס'וויל זאל אויסהערן די שיעורים אויף ספר תהילים), נאר דא קומט עס מיט קליינע שינויים.
דער תוכן פונעם מזמור: צו דערמאנען אז דער אויבערשטער האט צוגעזאגט דאס לאנד פאר אברהם, און האט אנגעזאגט די פעלקער אז זיי זאלן נישט רירן אין זיי, און די זאך וואס ער האט באפוילן האלט אן פאר טויזנט דורות. און אט זעט מען ווי דער אויבערשטער האט געוויזן זיינע וואונדער אין די פעלדער פון די פלשתים, אז זיי זאלן נישט אנרירן דעם ארון און נישט אנרירן כלל ישראל.
און פון דא נעמט זיך דער ביאור אויפן הויפט שינוי: אין תהילים שטייט "זֶרַע אַבְרָהָם עַבְדּוֹ", און דא שטייט "זֶרַע יִשְׂרָאֵל עַבְדּוֹ". ערקלערט דער מלבי"ם: דארט האט ער גענוצט אברהם, ווייל דער אנהייב פון דער הבטחה איז געווען צו אברהם; אבער דא שטייט "זֶרַע יִשְׂרָאֵל", ווייל זיינע נפלאות מיטן ארון זענען געווען מצד ישראל - יעקב אבינו איז דער פאטער פון דער אומה וואס איז מיוחד צו אונז. פון אברהם זענען ארויסגעקומען סיי ישמעאל און סיי בני קטורה, און פון יצחק איז ארויסגעקומען אויך עשיו, בעת דער פאטער פון דער אומה וואס איז מיוחד פאר אונז איז יעקב. און אזוי אויך אין תהילים "זָכַר לְעוֹלָם בְּרִיתוֹ", און דא "זִכְרוּ לְעוֹלָם בְּרִיתוֹ" - דא באפעלט ער פאר עם ישראל אז זיי זאלן געדענקען זיין ברית און אים היטן. און אזוי אויך די איבעריגע שינויים, ווייל דא ווענדט ער זיך צום פאלק.
שִׁירוּ לוֹ זַמְּרוּ־לוֹ, שִׂיחוּ בְּכׇל־נִפְלְאֹתָיו׃ - זינגט צו אים, שפילט פאר אים, רעדט איבער אין אלע זיינע נפלאות.
ערקלערט דער רד"ק: "שִׁירוּ לוֹ" - די שירה מיטן מויל; "זַמְּרוּ לוֹ" - די נגינה מיט הארפן און מיט כלי נגינה; "שִׂיחוּ בְּכׇל נִפְלְאֹתָיו" - רעדט איינער צום צווייטן איבער די נפלאות פונעם מקום.
הִתְהַלְלוּ בְּשֵׁם קׇדְשׁוֹ, יִשְׂמַח לֵב מְבַקְשֵׁי ה'׃ - בארימט זיך מיט זיין הייליגן נאמען, עס זאל זיך פרייען דאס הארץ פון די וואס זוכן דעם אויבערשטן.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: "התהללו" - זאגט, יעדער וואס גלייבט אין אונדזער גאט, ער וועט אים העלפן, אזוי ווי עס שטייט "ובקדוש ישראל תתהלל" - פארלאז זיך אויפן הקדוש ברוך הוא און בארים זיך מיט אים, און דו וועסט זען אז דער אויבערשטער וועט דיר בייהילפיג זיין. "בשם קודשו" - אז איר האט א הייליגן גאט, ווי עס שטייט "מי כה' אלהינו בכל קראנו אליו". בארימט זיך דערמיט וואס איר האט זוכה געווען אז זיין הייליגער נאמען באגלייט אייך און ער הערשט איבער אייך. "ישמח לב מבקשי ה'" - ווער עס זוכט דעם אויבערשטן מיט א גאנצן הארצן, וועט זיין הארץ פרייליך זיין.
און דאס איז ענליך צו דעם וואס דער הגר"א האט געזאגט פאר רבי חיים מוואלאזשין. א מענטש וואס דאווענט און איז בוטח אינעם אויבערשטן, שטייט אויף אים "חזקו ויאמץ לבבכם כל המייחלים לה'" - יעדער וואס האפט צום אויבערשטן קען שטארקן און מוטיגן זיין הארץ און זיין זיכער אין זיין ישועה. אבער גיט אכטונג, האט דער הגר"א געזאגט, אויפן פסוק וואס מיר זאגן אין "אשרי": "קרוב ה' לכל קוראיו, לכל אשר יקראוהו באמת". אין אלע פסוקים פון "אשרי" ערשיינט דער ו' החיבור אינמיטן: "גדול ה' ומהולל מאד ולגדולתו אין חקר", "דור לדור ישבח מעשיך וגבורותיך יגידו", "הדר כבוד הודך ודברי נפלאותיך אשיחה" - אבער דא שטייט נישט "ולכל אשר יקראוהו", נאר "לכל אשר יקראוהו באמת". פארוואס פעלט דער אות ו'? כדי דיר צו זאגן אז דאס זענען נישט צוויי באזונדערע זאכן - נישט אז דער אויבערשטער איז נאנט צו אלע זיינע רופער אלס איין ענין, און צו די וואס רופן אים באמת אלס א צווייטער ענין - נאר דאס איז א תנאי: דער אויבערשטער איז נאנט צו אלע זיינע רופער, בתנאי אז זיי רופן אים באמת. ווער עס רופט אים באמת און איז בוטח אין אים באמת, צו דעם איז דער אויבערשטער נאנט. און דאס איז וואס עס שטייט דא "ישמח לב מבקשי ה'" - ווער עס זוכט דעם אויבערשטן מיט א גאנצן הארצן.
און דער רד"ק ערקלערט "התהללו בשם קודשו" בנוגע די אומות העולם: איר קענט זיך בארימען איבער אלע פעלקער, ווייל זיין הייליגער נאמען ווערט אנגערופן אויף אייך. אלע פעלקער דינען יעדער איינער זיינע געצנדינערייען און אפגעטער וואס זענען הבל ותוהו און קענען נישט העלפן און נישט ראטעווען, און איר זאלט זיך בארימען מיטן הייליגן נאמען פונעם הקדוש ברוך הוא - איר האט מיט וואס שטאלץ צו זיין איבער זיי, אז מיר זענען דבוק אינעם אויבערשטן יתברך, און דערפאר זאל זיך פרייען אייער הארץ וואס איר זענט מבקשי ה'.
און נאך א מעגליכקייט ברענגט דער רד"ק: "ישמח לב מבקשי ה'" - אפילו ביי די אומות העולם, יעדער איינער וואס איז אין דעם גדר פון א מבקש ה', וועט זיין הארץ פרייליך זיין ווען ער וועט זוכן דעם אויבערשטן און זען א ישועה. און אין א געוויסן זינען האבן מיר געזען אז איינער פון די אומות וואס זוכט דעם אויבערשטן זעט א ישועה אפילו מער ווי כלל ישראל, אזוי ווי שלמה המלך זאגט אין זיין תפילה אז ווען א פרעמדער (דער נכרי) וועט קומען פון א ווייטן לאנד - "ואתה תשמע השמים", סיי אויב ער איז ראוי און סיי אויב נישט ראוי. און פארוואס? ווייל דער גוי, אויב ער באקומט נישט, וועט ער קומען מיט טענות: איך בין אויך געווען אין יענעם עבודה זרה טעמפל און איך בין געווען ביים בודדה, און אויך דא האב איך נישט געזען קיין תועלת. דעריבער גיב אים אפילו אויב ער איז נישט ראוי. אבער ביי ישראל - נאר אויב זיי זענען ראוי זאלסטו געבן, ווייל א ייד, אפילו אויב ער באקומט נישט, ווייסט ער ביי זיך אז ער איז נישט ערליך און אז עס קומט אים נישט, און ער קומט נישט מיט קיין טענות קעגן קודשא בריך הוא.
דִּרְשׁוּ ה' וְעֻזּוֹ, בַּקְּשׁוּ פָנָיו תָּמִיד׃ - זוכט דעם אויבערשטן און זיין שטארקייט, בעט זיין פנים שטענדיג.
וואס איז "עוזו"? זאגט דער מיוחס לרש"י: דאס מיינט דעם מקדש און דעם ארון. דער ארון ווערט אנגערופן "עוזו", ווי עס שטייט "ויתן לשבי עוזו" - דאס איז דער ארון, און אינעווייניג אין אים די לוחות, און אזוי אויך "ה' עוז לעמו יתן", און אויך "קומה ה' למנוחתך אתה וארון עוזך". און פון דא איז פאראן אן אינטערעסאנטע זאך: אלעזר וואס האט געהיט אויפן ארון ווערט אנגערופן "עוזה" - נאכן ארון, צוליב דעם וואס זיין פליכט איז געווען זיך אפצוגעבן און היטן אויפן עוז.
און דער מצודת דוד ערקלערט: "דרשו ה' ועוזו" - פארלאנגט פונעם אויבערשטן אז ער זאל אייך ווייזן זיין שטארקייט. ווייל ווען די גוים פייניקן אונדז איז נישט קענטיג די שטארקייט פונעם אויבערשטן יתברך - וואו זענען זיינע גבורות און וואו זענען זיינע נוראות? נאר אדרבה, פאדערט פונעם אויבערשטן אז ער זאל ווייזן זיינע גבורות און זיינע נוראות קעגן די אומות וואס פייניקן און דרוקן אונדז. "בקשו פניו תמיד".
זִכְרוּ נִפְלְאֹתָיו אֲשֶׁר עָשָׂה, מֹפְתָיו וּמִשְׁפְּטֵי־פִיהוּ׃ - געדענקט זיינע וואונדער וואס ער האט געטאן, זיינע מופתים און די משפטים פון זיין מויל.
וועלכע וואונדער זענען דעמאלט געווען מיטן ארון? די מכת עכברים און טחורים וואס די פלשתים האבן געליטן. און נאך, אז מען האט גענומען קי וואס האבן געזויגט און מען האט איינגעשפארט זייערע קעלבער אין שטוב, "וישרנה הפרות" - און פונדעסטוועגן זענען די קי געגאנגען גלייך אויפן וועג און האבן אפילו געזונגען שירה, אזוי ווי חז"ל דרש'נען, און האבן זיך נישט צוריקגעקערט הינטערוויילאך צו זייערע קינדער, נאר זענען געגאנגען אין דער ריכטונג פון ארץ ישראל. און אויך דער פרץ וואס דער אויבערשטער האט געמאכט אין עוזה איז פון זיינע נפלאות, צו ווייזן וואס פאר א סכנה עס איז פאראן פאר דעם וואס קומט און רירט אן דעם ארון אן א היתר און אן רשות. דער גאנצער שיר, זאגט דער מיוחס לרש"י, איז געמאכט געווארן אויפן ארון, און מען פלעגט דאס זאגן כסדר - א האלב ביים תמיד של שחר און די צווייטע האלב ביים תמיד של בין הערביים - און דעריבער דערמאנט מען דא די באזונדערע נפלאות וואס זענען פארגעקומען אין יענער צייט. און "משפטי פיהו", ערקלערט דער מצודת דוד: די משפטים וואס דער אויבערשטער האט געטאן מיט די גוים עובדי עבודה זרה מיט א מאמר פיו - ווייל דער הקדוש ברוך הוא דארף נישט פירן קיין מלחמה בפועל, נאר ער האט געזאגט און עס איז געווארן, און מיט א מאמר פיו טוט ער אין זיי שפטים.
זֶרַע יִשְׂרָאֵל עַבְדּוֹ, בְּנֵי יַעֲקֹב בְּחִירָיו׃ - דער זרע פון ישראל זיין קנעכט, די קינדער פון יעקב זיינע אויסדערוויילטע.
דאס הייסט: געדענקט זיינע וואונדער וואס ער האט געטאן פארן זרע פון ישראל זיין קנעכט, פאר די קינדער פון יעקב וואס זענען זיינע אויסדערוויילטע. אויך דער רד"ק, אזוי ווי דער מלבי"ם, שטעלט זיך אפ אויפן שינוי פון ספר תהלים וואו עס שטייט "זרע אברהם עבדו". און דער תירוץ איז: זרע אברהם איז דאס דער זעלבער זרע ישראל. ווען דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר אברהם אז ער וועט ארויסברענגען פון אים זרע, איז געזאגט געווארן "כי ביצחק יקרא לך זרע". יעדער וואס קומט טענה'ן אז ישמעאל איז אויך דער זרע פון אברהם און עשיו איז אויך דער זרע פון אברהם - אויף דעם ווערט געזאגט "ביצחק יקרא לך זרע": נישט די וואס זענען ארויס פון די פילגשים, נישט דער וואס איז ארויס פון הגר, און נישט עשיו וואס איז ארויס פון יצחק. און חז"ל האבן געדרשנט "ביצחק - ולא כל יצחק", זאלסט נישט מיינען אז ביידע זין פון יצחק זענען אינעם כלל, נאר אינאיינעם מיט יצחק וועט זיין דיין זרע, און דאס איז טאקע יעקב דווקא. דערפאר באטאנט דא דער פסוק "זרע ישראל" - דער באזונדערער זון וואס איז דער המשך פון אברהם. און ווען עס שטייט "זרע אברהם" מיינט עס דעם ספעציעלן זרע פון אברהם, נישט אלע איבעריגע קינדער זיינע.
הוּא ה' אֱלֹהֵינוּ, בְּכׇל־הָאָרֶץ מִשְׁפָּטָיו׃ - ער איז ה' אונזער גאט, איבער דער גאנצער ערד זענען זיינע משפטים.
כאטש וואס איבער דער גאנצער ערד זענען זיינע משפטים - איז ער אונזער גאט און מיר זענען זיין פאלק. די משפטים פונעם אויבערשטן זענען אויף דער גאנצער וועלט און נישט בלויז אויף א באשטימטן ארט, אזוי ווי מיר זאגן טאקע אויפן יום הדין ראש השנה אז אלע באשעפענישן גייען דורך פאר אים כבני מרון. און דאך "אלוקינו" - ער איז דער אייגענער פאטער פאר אונז. ווייל אלע מענטשן אויף דער וועלט זענען קינדער צום אויבערשטן, נאר, אויב מען וויל, ווי שטיף-קינדער, און די באליבטע אייגענע קינדער זיינע זענען עם ישראל.
און אזוי ווי דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער: ווען מען רעדט פון "אלוקים" רעדט מען פונעם בורא יתברך מצד זיין גדלות און ממשלה איבער דער גאנצער וועלט, און ווען מען רעדט פון "אלוקינו" - מצד דער השגחה פרטית אויף אונז, מצד דעם וואס עם ישראל זענען אויסגעשיידט געווארן צו זיין "בנים אתם לה' אלהיכם", "בני בכורי ישראל", און זיי האבן א מעמד וואס איז בכלל נישט ענליך צום מעמד פון די אנדערע פעלקער. די איבעריגע פעלקער זענען בבחינת "כאין וכאפס ותוהו נחשבו לו", "הן גוים כמר מדלי וכשחק מאזנים נחשבו", "ואת עשו שנאתי". און ווער עס ווערט באמת פאררעכנט איז עם ישראל, וואס זייערע נשמות קומען פון אונטערן כסא הכבוד, בעת די גוים קומען פון דער בחינה פון אדם בליעל, פון דער בחינה פון די קליפות, "מאפרד עליון גויים". מיר האבן שוין מאריך געווען דערין, און ווער עס וויל קען זען אין משנת הגלגולים דעם חילוק צווישן דעם מקור פון די נשמות פון ישראל וואס קומט פונעם מחצב הקדושה, און דעם מקור פון די נפשות פון די עכו"ם וואס איז פונעם מחצב הקליפות, א נפש בהמית, ווי דער בן איש חי שרייבט.
זִכְרוּ לְעוֹלָם בְּרִיתוֹ, דָּבָר צִוָּה לְאֶלֶף דּוֹר׃ - געדענקט אייביג זיין בונד, דאס ווארט וואס ער האט באפוילן אויף טויזנט דורות.
וואס איז זיין "בריתו"? די הייליגע תורה. "דבר צוה לאלף דור" - און וויפיל דורות נאך בריאת העולם האבן מיר דען מקבל געווען די תורה? זעקס און צוואנציג דורות. זאגט דער מיוחס לרש"י: די תורה האט דער אויבערשטער באפוילן צו מודיע זיין אויף דער וועלט ערשט נאך טויזנט דורות, אבער ער האט געזען אז די וועלט קען נישט באשטיין אן קיין תורה, האט ער אויסגעלאזט פון זיי ניין הונדערט פיר און זיבעציג דורות - דאס הייסט ער האט מוותר געווען אויף זיי און געגעבן די תורה נאך זעקס און צוואנציג דורות, ווייל די וועלט קען זיך נישט האלטן אן תורה.
און דער רד"ק ערקלערט דעם נוסח אין תהלים "זכר לעולם בריתו": דער ברית וואס ער האט געשלאסן מיט אברהם - האט ער געדענקט אויף אייביג און פאר זיינע קינדער נאך אים, און די זאך וואס ער האט געהאט מיט אים, די הבטחה וואס ער האט אים צוגעזאגט, האט ער באפוילן זאל בלייבן שטיין פאר טויזנט דורות. און נאך אן אופן: "צוה" - ער האט נגזר געווען, אזוי ווי ער האט נגזר געווען ביים ברית בין הבתרים צו געבן פאר זייערע קינדער ארץ כנען, אז די הבטחה זאל אנהאלטן פאר טויזנט דורות. און פארוואס שטייט דא "זכרו בריתו"? ווייל דא ווענדט ער זיך צום פאלק און זאגט זיי: איר דארפט געדענקען דעם דאזיגן ברית, אז דער אויבערשטער געפינט זיך מיט אייך תמידיות'דיג און פירט אויס זיין בונד. זעט נאר זיין הבטחה צו געבן ארץ כנען, און זיין הבטחה אויפצושטעלן מלכות בית דוד, און אלע הבטחות וואס ער האט צוגעזאגט פאר די אבות הקדושים אז עס וועט זיין א כלל ישראל און אז זיי וועלן מקבל זיין די תורה - אט האט דער הקדוש ברוך הוא געדענקט זיין ברית, דעריבער זאלט איר אים אויך געדענקען, אייער מחויבות צו היטן די תורה און מצוות וואס דער אויבערשטער האט געגעבן.
אֲשֶׁר כָּרַת אֶת־אַבְרָהָם, וּשְׁבוּעָתוֹ לְיִצְחָק׃ וַיַּעֲמִידֶהָ לְיַעֲקֹב לְחֹק, לְיִשְׂרָאֵל בְּרִית עוֹלָם׃ - וואס ער האט געשלאסן מיט אברהם, און זיין שבועה צו יצחק; און ער האט עס געשטעלט פאר יעקב פאר א געזעץ, פאר ישראל פאר אן אייביגן בונד.
זאגט דער רד"ק: "אשר כרת את אברהם" - אזוי ווי עס שטייט "ביום ההוא כרת ה' את אברם ברית לאמר לזרעך נתתי". און דער זעלבער ברית און שבועה זענען געווען לצורך יצחק, און נישט וועגן ישמעאל און נישט פאר בני קטורה, ווייל עס שטייט דאך מפורש "כי ביצחק יקרא לך זרע". און וואס לערנען מיר פון דעם? אז אויב דער אויבערשטער זאגט צו א זאך פארן זרע פון אברהם, זאלן די בני ישמעאל נישט מיינען אז זיי זענען אויך אינעם שמועס - די הבטחה איז געווען פארן זרע, און ווער ווערט אנגערופן זרע? יצחק.
און די שבועה איז אויך געזאָגט געוואָרן ביי עקידת יצחק - "בי נשבעתי", און אויך צו יצחק אליין איז געזאָגט געוואָרן "והקימותי את השבועה אשר נשבעתי לאברהם אביך". צו ישמעאל איז נישט געזאָגט געוואָרן אַזאַ זאַך, נאָר צו יצחק אַליין. דאָס איז ווידער אַ באַווייז אַז די שבועה וואָס איז געזאָגט געוואָרן צו אברהם איז נישט געווען פאַר זיין גאַנצן זרע, נאָר דוקא פאַר יצחק, וואָס אויך ביי אים איז דאָ אַ חיזוק צו דער שבועה: "והקימותי". און די זעלבע ברית און שבועה האָט דער אויבערשטער געשטעלט אַלס חוק פאַר בני ישראל, "ברית עולם" - אויף אייביק, ווייל אויפן אויסדערוויילטן זרע איז געווען דער ברית און די שבועה, און נישט אויף עשיו און נישט אויף ישמעאל. און אַזוי זאָגט יצחק צו יעקב: "ויתן לך את ברכת אברהם" - און מיר געפינען נישט ביי עשיו און נישט ביי ישמעאל אַז איינער פון זיי זאָל האָבן איבערגעגעבן ווייטער די ברכת אברהם. לערנען מיר אַז די ברכת אברהם איז מיוחד בלויז און אַליין פאַר יצחק און פאַר יעקב און פאַר בני ישראל, און נישט פאַר די איבעריקע אומות און נישט פאַר בני קטורה.
לֵאמֹר לְךָ אֶתֵּן אֶרֶץ־כְּנָעַן, חֶבֶל נַחֲלַתְכֶם׃ - צו זאָגן, צו דיר וועל איך געבן דאָס לאַנד כנען, דעם טייל פון אייער נחלה.
גיט אַכטונג, באַטאָנט דער מיוחס לרש"י: "אשר כרת את אברהם ושבועתו ליצחק ויעמידה ליעקב" - אַלע דריי אבות ווערן דאָ דערמאָנט, און מיט יעדן איינעם פון זיי באַזונדער איז געשלאָסן געוואָרן דער ברית "לאמר לך אתן את ארץ כנען חבל נחלתכם". און וואָס באַדייט "חבל"? חבל נחלתכם - וואָס איר ירשנט איצט, דאָס איז דאָס צוגעזאָגטע לאַנד.
בִּהְיוֹתְכֶם מְתֵי מִסְפָּר, כִּמְעַט וְגָרִים בָּהּ׃ - ווען איר זענט געווען ווייניק מענטשן, כמעט גאָרנישט, און פרעמדע אין איר.
"מתי" טייטשט מענטשן, אַזוי ווי "עיר מתים" - מענטשן. "מתי מספר" - ווען איר זענט געווען ווייניקע מענטשן. און פאַרוואָס איז וויכטיק דאָס צו זאָגן? זאָגט דער מיוחס לרש"י: כדי מען זאָל נישט מיינען אַז מיר האָבן איינגענומען ארץ כנען ווייל מיר זענען געווען פיל און שטאַרק, אַז עס איז אָנגעקומען אַהער אַ מעכטיקע אומה און אַ מעכטיקע אומה נעמט איין. פאַרקערט - וואָס עפּעס, האָט מען דאָך ווען איר זענט געווען מתי מספר געגאַנגען וואוינען דאָרטן.
און אויב מען וועט זאָגן, אַפילו טויזנט און מער איז אויך אַ מספר, וואָס איז דער טייטש "מתי מספר"? דערפאַר לייגט דער פסוק צו "כמעט וגרים בה". און דער מיוחס לרש"י ערקלערט דעם ענין: ווען מען וואָלט געזאָגט צו איינעם וואָס זיצט שוין אין לאַנד - צו אברהם אָדער צו יצחק אָדער צו יעקב אַליין, ווען זיי וואָלטן דאָ געזעסן בקביעות - "איך וועל דיר געבן דאָס לאַנד כנען", וואָלט עס נישט געווען קיין וואונדער, ווייל ער זיצט דאָך שוין דאָ און ער איז אַ טייל פון דעם לאַנד. נאָר קום און זע: דער אויבערשטער האָט געשוואוירן זיי צו געבן דאָס לאַנד בשעת זיי זענען געווען פרעמדע דאָרטן - "חברון אשר גר שם אברהם ויצחק". אַ גר מיינט אַ פרעמדער, אַז ער וואוינט דאָרט נאָר צייטווייליק. שטעלט אייך פאָר אַ מענטש וואָס איז געפאָרן אויף אַ צייטווייליקער נסיעה קיין אַמעריקע, און דער קדוש ברוך הוא זאָגט אים צו: איך וועל דיר געבן אַמעריקע. ווען ער וואָלט דאָרט געווען אַ צענטער דור, החרשתי, אָבער זיי זענען אַפילו אין גדר פון אַ גר תושב נישט געווען, נאָר ממש פרעמדע גרים, וואָס גייען פון איין פאָלק צום צווייטן און פון איין מלכות צו אַן אַנדער עם. און אַזוי אויך יעקב איז נישט געווען דאָ איינגעוואָרצלט, וואָרעם אין לבן'ס הויז איז ער געווען צוואַנציק יאָר.
וַיִּתְהַלְּכוּ מִגּוֹי אֶל־גּוֹי, וּמִמַּמְלָכָה אֶל־עַם אַחֵר׃ - און זיי האָבן געוואַנדערט פון איין פאָלק צו אַ צווייט פאָלק, און פון איין קעניגרייך צו אַן אַנדער פאָלק.
דער מיוחס לרש"י איז מדייק: עס שטייט נישט "וילכו", נאָר "ויתהלכו". און מיר האָבן שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל דעם חילוק צווישן אַ לשון קל און אַ לשון כבד - אַז אַ זאַך וואָס ווערט געזאָגט אין אַ לשון קל ווערט געטאָן מיט לייכטקייט, און וואָס ווערט געזאָגט אין אַ לשון כבד ווערט געטאָן מיט שוועריקייט און שווערקייט. "רוצח" איז אין קל, "מרצח" איז אין כבד - מיט אַלע כוחות און מיט גרויס מאַכט; "שובר" און "משבר" - דער לשון קל איז גרינג אויפן מוצא הדיבור, בעת "משבר" איז שווער אויפן מוצא הדיבור און מען דאַרף זיך אָנשטרענגען עס צו זאָגן. דאָס זעלבע אויך דאָ: "ויתהלכו" קומט זאָגן אַז אַפילו ווען זיי זענען געגאַנגען, איז עס נישט געווען מיט לייכטקייט, נאָר מיט אַן אונס און בדיעבד, אָן קיין ברירה. פאַר יעקב אבינו איז זייער שווער געווען זיך צו שיידן פונעם לאַנד, און מען זעט ווי שנעל ער האָט זיך געאיילט צוריקצוקומען ווען ער האָט נאָר געקענט; און אברהם אבינו איז אַראָפּגעגאַנגען אָן קיין ברירה, און דער רמב"ן פירט אויס און זאָגט שאַרפע ווערטער איבער דעם וואָס אברהם האָט פאַרלאָזט דאָס לאַנד, אַז ער וואָלט געדאַרפט בטחון האָבן אינעם אויבערשטן. עס איז זיי שווער געווען צו פאַרלאָזן - דער אויבערשטער האָט מיר דאָך צוגעזאָגט דאָס לאַנד, און דאָס איז דאָס הייליקע לאַנד, און איך פאַרלאָז עס כדי צו זוכן חיונה אין מצרים צוליב דעם הונגער. דערפאַר שטייט "ויתהלכו" און נישט "וילכו": "וילכו" וואָלט געמיינט אַז ער איז געגאַנגען גרינגערהייט, פאַרלאָזט, אַרויסגענומען אַ וויזע און געבליבן דאָרט אין אַמעריקע; אָבער ביי זיי איז די שוועריקייט צו פאַרלאָזן געווען זייער גרויס, און זיי האָבן זיך ממש געדאַרפט שלעפּן מיט געוואַלד און אַרויסרייסן זיך פונעם אָרט. און ענלעך צו דעם געפינען מיר ביי אסתר: אויף די איבעריקע פרויען שטייט אַז זיי זענען געקומען צום בית המלך, בעת ביי איר שטייט "ותילקח אסתר" - אַז מען האָט זי גענומען בעל כורחה, זי האָט זיך נישט אַליין גענומען און זי איז נישט געגאַנגען ביז מען איז געקומען און איר גענומען, כדי דיר צו זאָגן אַז די זאַך איז נישט געווען מיט איר ווילן.
לֹא־הִנִּיחַ לְאִישׁ לְעׇשְׁקָם, וַיּוֹכַח עֲלֵיהֶם מְלָכִים׃ - ער האָט קיין מענטשן נישט געלאָזט זיי באַעוולהן, און ער האָט געשטראָפט מלכים צוליב זיי.
זאָגט דער מצודת דוד: דער שטייגער איז אַז אַ מענטש וואָס וואַנדערט פון איין פאָלק צום צווייטן און פון איין מלכות צו אַן אַנדער עם איז פונעם פשוט'ן המון עם, נישט פון די גבירים נאָר פון די אָרעמע לייט, און ביי אַזעלכע איז דער דרך אַז מען טוט זיי באַעוולהן - זייערע רעכטן און זייער פארמעגן, ווייל אַ וואַנדערער האָט דאָך נישט קיין שום רעכטן. און פונדעסטוועגן, קום און זע: כאָטש זיי האָבן געוואַנדערט פון איין גוי צום צווייטן, האָט דער אויבערשטער קיינעם נישט געלאָזט זיי באַעוולהן, און ער האָט נישט געגעבן די מענטשן פון די ערטער וואו זיי זענען אָנגעקומען די מעגלעכקייט זיי צו באַרויבן און אויסטראַכטן אויף זיי בלבולים.
און מער פון דעם - "ויוכח עליהם מלכים". דער מיוחס לרש"י ערקלערט: מען וואלט געקענט זאגן אז זיי האבן זיי נישט געדריקט ווייל זיי האבן זיך באהאלטן, ווייל מען האט זיי נישט געזען, ווייל זיי זענען געגאנגען אויף די זייטן פון די וועגן. דעריבער שטייט "ויוכח עליהם מלכים" - מען זעט דאך אז זיי האבן יא פרובירט זיי צו דריקן, נאר דער אויבערשטער האט נישט געלאזט. "לא הניח" מיינט נישט אז זיי האבן אפילו נישט אנגעהויבן זיי צו פייניגן, נאר זיי האבן פרובירט און דער אויבערשטער האט זיי נישט איבערגעגעבן אין זייער האנט. פרעה צו אברהם, אבימלך צו יצחק, לבן און שכם צו יעקב - אלע פון זיי האט דער הקדוש ברוך הוא מוסר געזאגט: "השב אשת האיש כי נביא הוא ויתפלל בעדך", "לא ידעתי כי אשתך היא", און דער אויבערשטער האט פארשלאסן יעדן מוטערשלאס. און ביי יעקב, האט לבן עטליכע מאל פרובירט אים אויסצוזויגן און באגנב'ענען, און עס שטייט "אלהי אבי... ויוכח אמש" - דער הקדוש ברוך הוא האט אכטונג געגעבן אויף אים און האט געווארנט לבן מטוב ועד רע, און אפילו די שאף וואס לבן האט גענומען מיט שווינדל האבן די מלאכי השרת אריבערגעפירט פון לבנ'ס שאף צו יעקב'ס פאשעס. זעט מען דאך אז זיי האבן פרובירט זיי צו באעוולען און דער אויבערשטער האט זיי געראטעוועט, און הגם זיי זענען געווען ווי וואנדערער האט ער נישט געלאזט קיין שום מענטש זיי צו באעוולען, און יעדער קעניג וואס האט פרובירט זיי צו ענג מאכן, האט דער אויבערשטער געשטראפט מיט שווערע קלעפ.
אַל־תִּגְּעוּ בִּמְשִׁיחָי, וּבִנְבִיאַי אַל־תָּרֵעוּ׃ - רירט נישט אן מיינע געזאלבטע, און צו מיינע נביאים טוט נישט קיין שלעכטס.
דער פסוק איז דער המשך פון "ויוכח עליהם מלכים" - וואס איז געווען די תוכחה? "אל תגעו במשיחי ובנביאי אל תרעו". דער מיוחס לרש"י ערקלערט: ביי אברהם שטייט "וינגע ה' את פרעה", און עס שטייט "ויבא אלהים אל אבימלך בחלום הלילה ויאמר לו הנך מת על האשה אשר לקחת"; און ביי יעקב שטייט "ויבא אלהים אל לבן הארמי בחלום הלילה ויאמר לו השמר לך", און יעקב זאגט צו לבן "ויוכח אמש". און "ובנביאי אל תרעו" - "השב אשת האיש כי נביא הוא ויתפלל בעדך".
וואס מיינט "במשיחי"? דער רד"ק ערקלערט: מיינע גרויסע און מיינע פירשטן. א "משיח" איז איינער וואס מען האט געזאלבט מיט שמן המשחה, און וועמען פלעגט מען זאלבן? דער וועמען מען האט געוואלט אויפהייבן צו גדולה. יעדע גדולה איז געטאן געווארן דורך זאלבן מיט שמן המשחה: מען זאלבט מלכים, און די כלי בית המקדש האבן געהאט א משיחה וואס דאס איז געווען זייער הכשר, און דער כהן וואס האט מוסר געזאגט פארן פאלק הייסט "הכהן המשיח" - דער משוח מלחמה, וואס פלעגט מעורר זיין דאס פאלק און זאגן "מי האיש הירא ורך הלבב ילך וישוב לביתו". אויב אזוי דרוקט די משיחה אויס גדולה, און "אל תגעו במשיחי" מיינט מיינע גרויסע און מיינע פירשטן - וואס זענען געווען חשוב ביי די מלכים, זאגט דער רד"ק, פונקט ווי זיי וואלטן געווען געזאלבטע מלכים.
און אזוי זעט מען אז בני חת האבן געזאגט צו אברהם "נשיא אלהים אתה בתוכנו", כאטש אברהם איז נישט געשטאנען ביי קיין שום פריימעריז און ביי קיין שום בחירות. און אבימלך גייט נאך יצחק'ן כדי צו שליסן מיט אים א ברית און שלום - און ווער איז יצחק? וואספארא מינוי האט ער באקומען, וואספארא אמט און וואספארא שררה האט ער געהאט? נאר זיי האבן אין אים דערקענט אן איש אלוקים, און אזוי אויך האבן זיי אין אברהם דערקענט אן איש אלוקים. "נשיא אלהים אתה בתוכנו" מיינט נישט אז מען האט אים באשטימט אלס נשיא.
און זאלט נישט מיינען אז א נשיאות איז אזא גרויסע מציאה. בשעתו, ווען בן גוריון האט געוואלט פטור ווערן פון חיים ווייצמאן פונעם אמט אלס יושב ראש פונעם סוכנות און האט נישט געוואוסט וויאזוי, האט ער ספעציעל אויפגעשטעלט דעם מוסד הנשיאות - א פלאץ ליידיג פון אינהאלט, בלויז פאמפע, כדי ער זאל פילן כאילו מען האט עפעס געמאכט פון אים. ער האט אמאל געזאגט אז יעדער נשיא אין מדינת ישראל מוז כסדר טראגן מיט זיך א טיכל. מען האט אים געפרעגט פארוואס, האט ער געזאגט: כדי ער זאל האבן וואו אריינצושטעקן די נאז. מיש דיך נישט אריין אין גארנישט, נעם א טיכל און שטעק דארט אריין דיין נאז. אין די פאראייניגטע שטאטן איז דער פרעזידענט אלעס, על פיו ישק דבר, און אויב ער וויל עפעס מאכט ער משוגע יעדן איינעם (כאטש ער דארף אכטונג געבן אז דער קאנגרעס זאל נישט זיין קעגנעריש), אבער דא - חתמ'ענען אויף באגנאדיגונגען, און דאס אויך לויט רשימות וואס ער באקומט און נישט לויט זיין אייגענעם באשלוס, און איין בילד איינמאל אין פיר חדשים ביים איינשווערונג פון א רעגירונג, און מיט דעם ענדיגט זיך דער אמט. ביי אברהם איז דאס נישט געווען אזוי: ער האט נישט באקומען קיין מינוי פון קיינעם, און פונדעסטוועגן האבן אלע אין אים אנערקענט - "נשיא אלהים אתה בתוכנו", אן אמת'ער נשיא און נישט קיין פאלשער נשיא.
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיטן ברענגען דעם ארון צום געצעלט וואס דוד האט אויפגעשטעלט פאר אים, און עזרא חזר'ט איבער די פרשה פון ספר שמואל כדי אונז צו לערנען אז איידער דאס פאלק איז אהיימגעגאנגען, האט דוד אויסגעשטעלט די משמרות פון געזאנג און די שירות פארן ארון. פון דארט גייען מיר איבער צום קאפיטל "הודו לה' קראו בשמו", וואס זיין מקור איז דא, און זיין עיקר איז שירה און שבח אויף די וואונדער וואס דער אויבערשטער האט געטאן ארום דעם ארון: די מעשים ביי די פלשתים, די קי וואס האבן געזונגען, און דער פרץ ביי עוזא. דער הויפט יסוד אין די חילוקים פון נוסח צווישן דא און תהלים איז, אז דא ווענדט זיך דוד צום פאלק - "זרע ישראל", "זכרו בריתו" - צו געדענקען דעם ברית און אים היטן. און ווייטער אינעם מזמור ווערט דערמאנט דער ברית צו די אבות און די נחלה פון לאנד, און דער דגש אז "בהיותכם מתי מספר כמעט וגרים בה" - נישט מיט אונזער כח האבן מיר זוכה געווען דערצו נאר דורך דער הבטחה פונעם אויבערשטן, און ער איז דער וואס האט געהיט אויף די אבות אין זייערע וואנדערונגען: "לא הניח לאיש לעשקם ויוכח עליהם מלכים - אל תגעו במשיחי ובנביאי אל תרעו".