קאפיטל י"ב אין דברי הימים א' איז א קאפיטל פון צונויפקלייבן זיך. ער הייבט אן מיט איינצלנע מענטשן און מיט קליינע גרופעס פון גיבורים וואס האבן איבערגעלאזט שאול'ן און זענען געקומען צו דוד בעת דוד איז נאך געווען א נרדף און זיך באהאלטן אין די פעסטונגען און אין צקלג, און ענדיגט זיך מיט די המונים פון כלל ישראל וואס קומען קיין חברון מיט א גאנצן הארצן ממליך צו זיין דוד'ן איבער גאנץ ישראל. דאס קאפיטל באשרייבט דעריבער דעם גאנצן פראצעס: פון די יחידים וואס געבן איבער זייער נפש פאר דער מלכות פון דוד בעת שאול לעבט נאך, ביז דער גרויסער שמחה פון דעם גאנצן פאלק ביי זיין המלכה.
וְאֵלֶּה הַבָּאִים אֶל־דָּוִיד לְצִיקְלַג עוֹד עָצוּר מִפְּנֵי שָׁאוּל בֶּן־קִישׁ וְהֵמָּה בַּגִּבּוֹרִים עֹזְרֵי הַמִּלְחָמָה׃ - און דאס זענען די וואס זענען געקומען צו דוד קיין צקלג, ווען ער איז נאך געווען אפגעשטעלט [פארשפארט] צוליב שאול בן קיש, און זיי זענען געווען צווישן די גיבורים די העלפער אין דער מלחמה.
"הבאים אל דוד לציקלג" - זיי זענען געקומען צו דוד בעת ער איז געווען אין צקלג, און אין יענער צייט האט שאול נאך געלעבט. שפעטער אינעם קאפיטל וועלן מיר זען אויך בני מנשה וואס זענען געקומען קיין צקלג, און עס איז וויכטיג צו פונאנדערשיידן צווישן די צייטן. דא דרוקט דער פסוק אונטער: די וואס דו זעסט יעצט זענען געקומען צו דוד אין דער צייט ווען ער איז נאך געווען א נרדף פון שאול, ווען ער איז געזעסן אין צקלג א יאר און פיר חדשים (שמואל א' כ"ז), און דעמאלט איז ער געווען פארהאלטן פון צו קענען קומען אין לאנד יהודה. און אלע די וואס זענען געקומען צו אים זענען געווען צווישן די גיבורים פון דוד, די וואס האבן אים געהאלפן אין זיינע מלחמות.
נֹשְׁקֵי קֶשֶׁת מַיְמִינִים וּמַשְׂמִאלִים בָּאֲבָנִים וּבַחִצִּים בַּקָּשֶׁת מֵאֲחֵי שָׁאוּל מִבִּנְיָמִן׃ - באוואפנטע מיט א בויגן, זיי נוצן די רעכטע און די לינקע האנט סיי מיט שטיינער און סיי מיט פיילן אינעם בויגן, פון די ברידער פון שאול, פון בנימין.
"נושקי קשת" - זייער וואפן איז געווען דער בויגן, און לויטן מיוחס לרש"י מיינט דאס באוואפנט מיט בויגן און פיילן. "מימינים ומשמאילים" - זאגט דער מלבי"ם אז רוב בני בנימין זענען געווען לינקער, אבער די דאזיגע זענען פארקערט געווען אויסגעלערנט מיט ביידע הענט: נישט בלויז מיט דער לינקער ווי דער שטייגער פון די בני השבט, נאר זיי האבן געהאט א כשרון צו שיסן סיי מיט דער רעכטער און סיי מיט דער לינקער. "באבנים ובחיצים בקשת" - סיי די שטיינער און סיי די פיילן זענען זיי געווען מומחים צו שיסן מיט א בויגן, ווי בליסטרא-שטיינער, און אויף דעם זאגט עדות דער מיוחס לרש"י: "ואני ראיתי כן הרבה" - איך האב געזען אסאך מומחים וואס שיסן אויך שטיינער מיט א בויגן.
"מאחי שאול מבנימין" - פון די קרובים פון שאול. און דא ליגט דאך א גרויסע מסירות נפש: כאטש שאול האט נאך געלעבט, און נאטירליך וואלטן זיי געדארפט זיין געטריי צו זייער קרוב משפחה וואס איז דער מלך, האבן זיי דאך אנערקענט אז דוד איז דער נמשח, און זענען געקומען אים צו העלפן.
הָרֹאשׁ אֲחִיעֶזֶר וְיוֹאָשׁ בְּנֵי הַשְּׁמָעָה הַגִּבְעָתִי וִיזִיאֵל וָפֶלֶט בְּנֵי עַזְמָוֶת וּבְרָכָה וְיֵהוּא הָעַנְּתֹתִי׃ - דער ראש איז אחיעזר און יואש די זין פון השמעה דער גבעתי, און יזיאל און פלט די זין פון עזמות, און ברכה און יהוא דער ענתותי.
וְיִשְׁמַעְיָה הַגִּבְעוֹנִי גִּבּוֹר בַּשְּׁלֹשִׁים וְעַל־הַשְּׁלֹשִׁים׃ - און ישמעיה דער גבעוני, א גיבור צווישן די דרייסיג און איבער די דרייסיג.
אגב, דער קרי דא איז "ויזיאל", אבער דער כתיב איז "ויזואל" - א ווארט וואס הערט זיך גאר מאדערן, און האט גארנישט צו טאן מיט די "וויזועל" ענינים פון היינטיגע צייטן, נאר עס איז א ווארט וואס שטייט אין תנ"ך, אויב איר ווילט אמאל מאכן א רעטעניש פאר איינעם.
דער מצודת דוד ערקלערט: פון אלע וואס זענען געקומען, איז דער ראש פאר יעדן געווען אחיעזר, און מיט אים איז געקומען זיין ברודער יואש, און ביידע זענען געווען די זין פון השמעה הגבעתי. און דער מלבי"ם לייגט אויס דעם חשבון: פון בנימין זענען געקומען דריי און צוואנציג, און איבער זיי זענען געווען צוויי שרי עשרות - אחיעזר און יואש - וואס יעדער איז געווען א שר איבער צען. און אזוי אויך פון גד זענען געקומען עלף גיבורים, ווי מיר וועלן זען אין פסוק ט', און אויך דארט איז איינער געווען דער ראש - דאס איז ישמעיה הגבעוני, דער ראש פון די בני גד. קומט אויס אז סך הכל, אחוץ די ראשי הגדודים און ישמעיה, זענען פאראן דרייסיג גיבורים, און ישמעיה איז געווען א גיבור צווישן די דרייסיג און אויך א שר איבער די דרייסיג.
וְיִרְמְיָה וְיַחֲזִיאֵל וְיוֹחָנָן וְיוֹזָבָד הַגְּדֵרָתִי׃ אֶלְעוּזַי וִירִימוֹת וּבְעַלְיָה וּשְׁמַרְיָהוּ וּשְׁפַטְיָהוּ הַחֲרוּפִי׃ אֶלְקָנָה וְיִשִּׁיָּהוּ וַעֲזַרְאֵל וְיוֹעֶזֶר וְיָשָׁבְעָם הַקָּרְחִים׃ וְיוֹעֵאלָה וּזְבַדְיָה בְּנֵי יְרֹחָם מִן־הַגְּדוֹר׃ - און ירמיה, און יחזיאל, און יוחנן, און יוזבד דער גדרתי; אלעוזי, און ירימות, און בעליה, און שמריהו, און שפטיהו דער חרופי; אלקנה, און ישיהו, און עזראל, און יועזר, און ישבעם די קרחים; און יועאלה, און זבדיה, די זין פון ירוחם פון גדור.
וּמִן־הַגָּדִי נִבְדְּלוּ אֶל־דָּוִיד לַמְצַד מִדְבָּרָה גִּבֹּרֵי הַחַיִל אַנְשֵׁי צָבָא לַמִּלְחָמָה עֹרְכֵי צִנָּה וָרֹמַח וּפְנֵי אַרְיֵה פְּנֵיהֶם וְכִצְבָאיִם עַל־הֶהָרִים לְמַהֵר׃ - און פון די גדיים האָבן זיך אָפּגעזונדערט צו דוד צו דער פעסטונג אין מדבר, שטאַרקע גיבורים, מענטשן פון מיליטער צו דער מלחמה, גרייט מיט שילד און שפּיז, און זייער פּנים איז געווען ווי דער פּנים פון אַן אריה, און ווי הערשן אויף די בערג צו איילן.
"למצד מדברה" - די פעסטונגען אין מדבר, וווּ דוד האָט זיך באַהאַלטן מפני שאול, אַזוי ווי עס שטייט געשריבן: "ויקומו וילכו זיפה לפני שאול ודוד ואנשיו במדבר מעון בערבה", און אויך: "ויעל דוד משם וישב במצודות עין גדי". "ופני אריה פניהם" - זייערע פנימער זענען געווען שרעקעדיק ווי דער פּנים פון אַן אריה. "וכצבאים על ההרים למהר" - זיי זענען געווען פלינק אין זייער לויפן ווי דער שטייגער פון הערשן, וואָס ווען מען קומט זיי פאַנגען לויפן זיי שנעל איבער די בערג, און אַזוי זענען בני גד געווען געשווינד אין זייער לויפן.
דער מלבי"ם באַטאָנט, אַז בני גד זענען געקומען פריִער ווי בני בנימין וואָס זענען דערמאָנט אויבן, און ער טייטשט דאָס וואָרט "נבדלו": זיי זענען פריִער געווען אנשי צבא, און זיי האָבן זיך "אָפּגעזונדערט" - זיי האָבן פאַרלאָזט זייער מיליטער און זיך פאַראייניקט מיט דוד, צו דער פעסטונג אין מדבר, אין דער צייט ווען דוד איז געזעסן אין די פעסטונגען.
עֵזֶר הָרֹאשׁ עֹבַדְיָה הַשֵּׁנִי אֱלִיאָב הַשְּׁלִשִׁי׃ מִשְׁמַנָּה הָרְבִיעִי יִרְמְיָה הַחֲמִשִׁי׃ עַתַּי הַשִּׁשִּׁי אֱלִיאֵל הַשְּׁבִעִי׃ יוֹחָנָן הַשְּׁמִינִי אֶלְזָבָד הַתְּשִׁיעִי׃ יִרְמְיָהוּ הָעֲשִׂירִי מַכְבַּנַּי עַשְׁתֵּי עָשָׂר׃ - עזר דער ערשטער, עובדיה דער צווייטער, אליאב דער דריטער; משמנה דער פערטער, ירמיה דער פינפטער; עתי דער זעקסטער, אליאל דער זיבעטער; יוחנן דער אַכטער, אלזבד דער ניינטער; ירמיהו דער צענטער, מכבני דער עלפטער.
אֵלֶּה מִבְּנֵי־גָד רָאשֵׁי הַצָּבָא אֶחָד לְמֵאָה הַקָּטָן וְהַגָּדוֹל לְאָלֶף׃ - די דאָזיקע זענען פון בני גד, ראשי הצבא; דער קלענסטער איינער קעגן הונדערט, און דער גרעסטער קעגן טויזנט.
"אחד למאה הקטן" - דער קלענסטער צווישן זיי אַלע, איינער יאָגט הונדערט, און דער גרעסטער צווישן זיי יאָגט טויזנט, און עס איז מקוים געוואָרן אין זיי "ורדפו מכם חמשה מאה ומאה מכם רבבה ירדופו". און וואָס מיינט "ראשי הצבא"? זאָגט דער מלבי"ם: נישט ראשי הצבא איצט, נאָר אַזוי ווי עס איז פריִער מבואר געוואָרן אַז זיי זענען געווען אנשי צבא למלחמה - ראשי הצבא וואָס זענען פריִער געווען ביי שאול, און איצט זענען זיי אַנטלאָפן און אַריבערגעגאַנגען צו דוד.
אֵלֶּה הֵם אֲשֶׁר עָבְרוּ אֶת־הַיַּרְדֵּן בַּחֹדֶשׁ הָרִאשׁוֹן וְהוּא מְמַלֵּא עַל־כָּל־גְּדוֹתָיו וַיַּבְרִיחוּ אֶת־כָּל־הָעֲמָקִים לַמִּזְרָח וְלַמַּעֲרָב׃ - דאָס זענען די וואָס זענען אַריבער דעם ירדן אינעם ערשטן חודש, ווען ער איז פול איבער אַלע זיינע ברעגן, און זיי האָבן פאַרטריבן אַלע טאָל-באַוואוינער צו מזרח און צו מערב.
"בחודש הראשון" - אין חודש ניסן, ווען די שנייען זענען שוין צעגאַנגען און דער ירדן ווערט פול איבער אַלע זיינע ברעגן (אינעם פירוש המיוחס לרש"י איז געדרוקט "נפרשו השלגים", און בפשטות איז דאָס אַ טעות און מען דאַרף זאָגן "נפשרו"). און אין פשט פון "ויבריחו את כל העמקים" זענען פאַראַן צוויי וועגן: עס זענען דאָ וואָס טייטשן אַז זיי האָבן צעשפּאָלטן מיט זייערע שילדן די טיפענישן פון די וואַסערן צו מזרח און צו מערב און כביכול אַריבערגעגאַנגען אויף טרוקענעם, ווי אַ בריח וואָס גייט פונעם איין עק ביזן צווייטן. און עס זענען דאָ וואָס טייטשן מלשון הברחה - אַז זיי האָבן פאַרטריבן די באַוואוינער פון די טאָלן, געקעמפט קעגן זיי און זיי פאַריאָגט צו מזרח און צו מערב.
און ווען איז דאָס געווען? זאָגט דער מלבי"ם: אין דער צייט ווען זיי זענען געווען שרי צבא, נאָך בימי שאול, האָבן בני גד געהאַט אַ מלחמה מיט די הגריאים. זיי זענען אַריבערגעגאַנגען דעם ירדן אין דער צייט ווען ער איז געווען פול איבער אַלע זיינע ברעגן, "ויבריחו את כל העמקים" - זיי האָבן פאַרטריבן און פאַריאָגט אַלע הגריאים וואָס זענען געווען אינעם טאָל, צו מזרח און צו מערב.
וַיָּבֹאוּ מִן־בְּנֵי בִנְיָמִן וִיהוּדָה עַד־לַמְצָד לְדָוִיד׃ - און עס זענען געקומען פון די קינדער פון בנימין און יהודה ביז דער פעסטונג צו דוד'ן.
ווען דוד איז געווען אין דער מצודה (פעסטונג), זענען געקומען צו אים אויך פון בני בנימין, און צוזאמען מיט זיי פון בני יהודה, מיט עמשי בראש. און פארוואס האבן זיי צוגענומען עמשי'ן מיט זיך? ווייל זיי האבן מורא געהאט אז דוד וועט זיי חושד זיין: זיי זענען דאך בני בנימין, שאול'ס מענטשן, און ער וועט טראכטן ביי זיך: "ווי עס זעט אויס איז דאס א פאלקלאפ; זיי זענען יעצט געקומען מיך אראפצוברענגען, כביכול צו שלום מאכן מיט מיר, און שאול האט זיי געשיקט כדי זיי זאלן מיך פאנגען". דעריבער האבן זיי מיטגענומען מיט זיך א שטארקן טראמפ - עמשי, וואס איז געווען פון בני יהודה און א קרוב פון דוד, און ער איז געווען בראש און דורך זיין מויל האבן זיי גערעדט: זע, דיינע אייגענע משפחה לייט וועלן זיכער נישט קומען דיר אראפצוברענגען. עמשי איז דער וואס וועט רעדן און זאגן צו דוד'ן: דו האסט גארנישט וואס מורא צו האבן, מיר זענען נישט געקומען דיר אראפצוברענגען, נאר פארקערט, זיך פאראייניגן און זיך צובינדן צו דיר.
וַיֵּצֵא דָוִיד לִפְנֵיהֶם וַיַּעַן וַיֹּאמֶר לָהֶם אִם־לְשָׁלוֹם בָּאתֶם אֵלַי לְעָזְרֵנִי יִהְיֶה־לִּי עֲלֵיכֶם לֵבָב לְיָחַד וְאִם־לְרַמּוֹתַנִי לְצָרַי בְּלֹא חָמָס בְּכַפַּי יֵרֶא אֱלֹהֵי אֲבוֹתֵינוּ וְיוֹכַח׃ - און דוד איז ארויסגעגאנגען פאר זיי, און ער האט זיך אנגערופן און געזאגט צו זיי: אויב צום שלום זענט איר געקומען צו מיר מיר צו העלפן, וועט מיין הארץ זיין מיט אייך זיך צו פאראייניגן; און אויב מיר אויסצוברענגען צו מיינע פיינט ווען ס'איז נישט פאראן קיין אומרעכט אין מיינע הענט, זאל דער גאט פון אונזערע עלטערן זען און משפט'ן.
דער פחד איז געווען פולקאם פארשטענדליך: בני בנימין זענען דאך שאול'ס מענטשן, און די פראגע איז צי זיי זענען געקומען מיט א גאנץ הארץ שלום צו מאכן מיט אים, צי מעגליך איז דאס א פאלשער שפיאנאזש - מענטשן וואס קומען מאכן אן איינדרוק כאילו זיי זענען מיט אים, בשעת אין דער אמת'ן זענען זיי געקומען שפיאנירן און אים איבערגעבן אין די הענט פון שאול'ס מענטשן. דערפאר איז דוד ארויסגעגאנגען פאר זיי, און דער מלבי"ם זאגט אז זיינע ווערטער האט ער געזאגט אלס א תפילה: ער ווייסט נישט צי זיי זענען געקומען צו זיין טובה צי צו זיין שלעכטס, בעט ער דעריבער פונעם אויבערשטן וואס ווייסט אלע באהאלטענע זאכן, ער זאל אים אויפקלערן דעם אמת. אויב זענען זיי געקומען לשלום און אים צו העלפן - זאל דער אויבערשטער אריינלייגן אין זיין הארץ ליבשאפט צו זיי און א רצון זיך צו פאראייניגן מיט זיי; און אויב זענען זיי געקומען אים צו בארירן און באטריגן - און ער האט דאך "בלא חמס בכפי", ער האט זיי גארנישט שלעכטס געטאן, און פונדעסטוועגן זענען זיי געקומען אים אויסנארן - אויף דעם בעט ער "ירא אלהי אבותינו ויוכח". "יוכח" איז מלשון ויכוח און הוכחה, אז צוויי צדדים טענה'ן זיך און יעדער ברענגט א ראיה אויף זיין וועג, און דא מיינט דאס: דער אויבערשטער זאל אויפווייזן און מיר קלאר מאכן דעם אמת, און דעמאלט זאל ער אריינגעבן אין מיין הארץ זיך צו היטן פון זיי, און די זאך זאל ווערן ביי מיר קלאר אויף זיכער ווי אזוי זיך צו היטן פון זיי, אזוי ווי עס שטייט "ויוכח אמש".
וְרוּחַ לָבְשָׁה אֶת־עֲמָשַׂי רֹאשׁ הַשָּׁלִישִׁים לְךָ דָוִיד וְעִמְּךָ בֶן־יִשַׁי שָׁלוֹם שָׁלוֹם לְךָ וְשָׁלוֹם לְעֹזְרֶךָ כִּי עֲזָרְךָ אֱלֹהֶיךָ וַיְקַבְּלֵם דָּוִיד וַיִּתְּנֵם בְּרָאשֵׁי הַגְּדוּד׃ - און א גייסט האט ארומגענומען עמשי'ן, דעם הויפט פון די שלישים: צו דיר, דוד, און מיט דיר, בן ישי, שלום! שלום צו דיר און שלום צו דיינע העלפער, ווארום דיין גאט האט דיר געהאלפן; און דוד האט זיי אויפגענומען, און האט זיי געשטעלט אלס הויפטן פון גדוד.
"ורוח לבשה" - זאגט דער רד"ק: א רוח פון רצון. און אזוי האט ער געזאגט צו דוד'ן: איך בין דאך דער ראש השלישים, דער פירער פון די אלע גיבורים, און איך בין צו דיר - דיין פלייש און בלוט, ווי מיר האבן פריער געזען אז ער איז געווען פון דוד'ס נאנטע קרובים. און וואס מיינט "ועמך בן ישי"? ערקלערן דער רד"ק און דער מלבי"ם אז עמשא איז געווען דער זון פון אביגיל, און דער מלבי"ם האט שוין פריער מבאר געווען אז אביגיל איז געווען דוד'ס שוועסטער פון דער מוטער און נישט פונעם פאטער: איר מוטער האט ערשט חתונה געהאט מיט נחש און געבוירן אביגיל, און דערנאך האט זי חתונה געהאט מיט ישי און געבוירן דוד'ן. קומט אויס אז אביגיל איז דוד'ס שוועסטער פון דער זעלבער מוטער אבער נישט פונעם זעלבן פאטער - זי איז פון נחש און דוד איז פון ישי. עמשי אליין איז נישט געווען פון די קינדער פון ישי, נאר זיין מוטער'ס מאמע איז געווען די ווייב פון ישי און די מוטער פון דוד, און ער איז אויפגעוואקסן ביי זיי אין שטוב, און ווען ער איז מיט דוד'ן וואס איז זיין מוטער'ס ברודער ווערט ער פאררעכנט ווי כאילו ער איז א בן ישי. עמשי איז אלזא געווען ממש ווי א בן בית מיט דוד'ן.
און דעריבער זאגט ער: וויבאלד איך בין פון דיין טאטנ'ס הויז און פון דיינע קרובים - שלום לך, האב נישט קיין מורא. "שלום לך ושלום לעוזרך" - די מענטשן וואס זענען געקומען זענען ערליך און גאנץ, סיי מיט דיר און סיי מיט דיינע העלפער, זייער גאנצע כוונה איז אויף שלום, און זיי זענען נישט געקומען שפיאנירן נאך דיר און קעמפן קעגן דיר. און וואס מיינט "כי עזרך אלהיך"? ערקלערט דער מלבי"ם אז ער ברענגט ארויף דאס וואס איז געווען ווען דוד האט אפגעשניטן דעם פליגל פונעם שאול'ס מאנטל, וואס דעמאלט האט מען געזען אז עס באגלייט אים א ג-טליכע הילף. האבן זיי אים געזאגט: נאכדעם וואס מיר האבן געזען אז דער אויבערשטער האט דיר געהאלפן, אז דו האסט באוויזן אפצושניידן דעם עק פון זיין מאנטל און ביסט ארויס בשלום און פונדעסטוועגן האסטו אים נישט געשעדיגט, האבן מיר פארשטאנען אז דער אויבערשטער איז מיט דיר, און דערפאר ווילן מיר זיך דערנענטערן צו דיר און מיר זענען אלע געקומען שלום מאכן מיט דיר. און לויט דעם פארשטייט מען "ויתנם בראשי הגדוד" - ער האט אזוי שטארק געטרויט אויף זיי, אז ער האט זיי געשטעלט אלס אנפירער פון די גדודים וואס קעמפן פאר אים.
וּמִמְּנַשֶּׁה נָפְלוּ עַל־דָּוִיד בְּבֹאוֹ עִם־פְּלִשְׁתִּים עַל־שָׁאוּל לַמִּלְחָמָה וְלֹא עֲזָרֻם כִּי בְעֵצָה שִׁלְּחֻהוּ סַרְנֵי פְלִשְׁתִּים לֵאמֹר בְּרָאשֵׁינוּ יִפּוֹל אֶל־אֲדֹנָיו שָׁאוּל׃ - און פון מנשה זענען אריבערגעפאלן (זיך אנגעשלאסן) צו דוד'ן ווען ער איז געקומען מיט די פלשתים קעגן שאול צום קריג, און זיי האבן זיי נישט געהאלפן, ווייל מיט אן עצה האבן אים די פירער פון די פלשתים אוועקגעשיקט, זאגנדיג: מיט אונזערע קעפ וועט ער זיך אומקערן (איבערבעטן) צו זיין האר שאול.
ווי באקאנט, ווען דוד איז אנטלאפן פון שאול איז ער אנטלאפן צו די פלשתים, און זיי האבן אים געוואלט מיטנעמען מיט זיך אין קריג קעגן שאול'ן, אבער די סרני פלשתים (די פירער פון די פלשתים) האבן זיך קעגנגעשטעלט און געזאגט: "במה יתרצה זה אל אדוניו, הלא בראשי האנשים ההם" - מיט וואס וועט ער זיך איבערבעטן מיט זיין האר, אויב נישט מיט די קעפ פון די מענטשן דא? זיי האבן געטענה'ט: ער איז צעקריגט מיט זיין האר, און ווי אזוי וועט ער זיך איבערבעטן מיט אים? ער וועט מיטקומען מיט אונז אין קריג און אונז אויס'הרג'ענען אין קאמף, און דערמיט וועט ער זיך מאכן באליבט ביי זיין האר, און שאול וועט אים אויפנעמען מיט גרויס כבוד - דער וואס איז ביז יעצט פאררעכנט געווארן ווי א שונא, וועט אויפגענומען ווערן ווי אן אוהב. דאס איז איינע פון די שווערע פראבלעמען ווען מ'גיבט זיך אפ מיט קאלאבאראטארן (סייענים): איינע פון די ערנסטע סכנות מיט זיי איז אז זיי קענען זיך איבערדרייען אין איין רגע, ווייל ווען זיי האבן מורא אז מ'איז געוואויר געווארן אויף זיי, הרג'ענען זיי זייער פארבינדונגס-מאן, און דערמיט טוען זיי זיך איבערבעטן מיט די חאמאס לייט - "זעט נאר, איך האב יענעם געהרג'עט". ס'איז שטענדיג פאראן דא א מצב וואס מען דארף זיך פירן מיט גאר גרויס פארזיכטיגקייט, טריט ביי טריט, ווייל מ'ווייסט קיינמאל נישט ווען די זאך קען זיך איבערדרייען. אזוי אויך דא: די סרני פלשתים האבן געזאגט אז דוד וועט וועלן געפעלן פאר שאול וואס רודפ'ט אים, און דעריבער וועט ער אונז אויס'הרג'ענען.
בְּלֶכְתּוֹ אֶל־צִיקְלַג נָפְלוּ עָלָיו מִמְּנַשֶּׁה עַדְנַח וְיוֹזָבָד וִידִיעֲאֵל וּמִיכָאֵל וְיוֹזָבָד וֶאֱלִיהוּא וְצִלְּתָי רָאשֵׁי הָאֲלָפִים אֲשֶׁר לִמְנַשֶּׁה׃ - ווען ער איז געגאַנגען קיין צִיקְלַג, האָבן זיך אָנגעשלאָסן אין אים מענטשן פֿון מְנַשֶּׁה: עַדְנַח, יוֹזָבָד, יְדִיעֲאֵל, מִיכָאֵל, יוֹזָבָד, אֱלִיהוּא, און צִלְּתָי, ראָשֵׁי אֲלָפִים וואָס פֿון מְנַשֶּׁה.
„נפלו על דוד” - זיי האָבן זיך אָנגעשלאָסן אין דוד'ן. ווען ער איז געגאַנגען מיט די פְּלִשְׁתִּים ביז אֲפֵק צו דער מלחמה קעגן שָׁאוּל, און דעמאָלט האָבן אים די פְּלִשְׁתִּים צוריקגעשיקט און ער איז צוריקגעקומען, האָט ער באַגעגנט די בני מנשה וואָס זענען געגאַנגען העלפֿן שָׁאוּל'ן קעגן די פְּלִשְׁתִּים, און זיי האָבן זיך אָנגעשלאָסן אין אים. קומט אויס אַז אויך דאָ רעדט מען נאָך פֿון דער צײַט ווען שָׁאוּל איז נאָך געווען בחיים: בעת ער איז געגאַנגען קיין צִיקְלַג, ווען די פְּלִשְׁתִּים האָבן אים צוריקגעשיקט, האָבן זיך אָנגעשלאָסן אין אים אַלע די דערמאָנטע - די ראָשֵׁי אֲלָפִים, דאָס הייסט די חשוב'ע פֿון שבט מנשה.
וְהֵמָּה עָזְרוּ עִם־דָּוִיד עַל־הַגְּדוּד כִּי־גִבּוֹרֵי חַיִל כֻּלָּם וַיִּהְיוּ שָׂרִים בַּצָּבָא׃ - און זיי האָבן געהאָלפֿן מיט דָּוִד קעגן דעם גדוד, ווײַל זיי זענען אַלע געווען גִּבּוֹרֵי חַיִל, און זיי זענען געוואָרן שׂרים אינעם חיל.
אין יענער צײַט, בשעת דוד איז געגאַנגען צו דער מלחמה, איז געקומען דער גדוד פֿון עֲמָלֵק און פֿאַרפֿירט זײַנע ווײַבער און זײַנע קינדער, און עס שטייט געשריבן אַז זיי זענען צוריקגעקומען מיט געוויין און זייער גרויס צער, און זענען געגאַנגען נאָכיאָגן עֲמָלֵק צוריקצובאַקומען זייערע פֿרויען און קינדער. „והמה עזרו עם דוד על הגדוד” - יענע גיבורים, די ראָשֵׁי אֲלָפִים פֿון מְנַשֶּׁה, זיי זענען די וואָס האָבן אים געהאָלפֿן נאָכיאָגן עֲמָלֵק. „ויהיו שרים בצבא” - שפּעטער, ווען דוד איז צוריקגעקומען קיין אֶרֶץ יְהוּדָה, האָט ער זיי געמאַכט פֿאַר קאָמאַנדירן איבער דעם חיל פֿון בני מנשה, וואָס זענען שפּעטער געקומען צו אים קיין חֶבְרוֹן.
כִּי לְעֶת־יוֹם בְּיוֹם יָבֹאוּ עַל־דָּוִיד לְעָזְרוֹ עַד־לְמַחֲנֶה גָדוֹל כְּמַחֲנֵה אֱלֹהִים׃ - ווײַל פֿון טאָג צו טאָג פֿלעגן קומען צו דָּוִד אים צו העלפֿן, ביז עס איז געוואָרן אַ גרויסער מחנה ווי אַ מחנה אלוקים.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: כביכול וואָס פֿעלט נאָך אויס מאריך צו זײַן און מפרש זײַן פּרטיות'דיג ווער עס איז געקומען צו אים - אין יעדער צײַט און יעדן טאָג פֿלעגן קומען צו דוד אים צו העלפֿן. דער פּסוק שילדערט דאָ ווי ביסלעכווײַז קלײַבט זיך צונויף גאַנץ בית ישראל מקבל צו זײַן אויף זיך די מלכות דוד.
„עד למחנה גדול כמחנה אלוהים” - פֿון דער גרויסער צאָל פֿון זײַנע חילות רופֿט ער עס אַ מחנה אלוקים. דער רד"ק ערקלערט, און אַזוי ברענגט ער אין עטלעכע ערטער, אַז לויטן שטייגער פֿון די מקראות, ווען מען וויל פֿאַרגרעסערן אַ זאַך, ייִחוס'ט מען דאָס צו צום אייבערשטנ'ס נאָמען, און דערמיט דערהייבט מען עס: „כהררי אל” - ריזיקע בערג; „עיר גדולה לאלוהים” - זייער גרויס; „שלהבת יה” - אַ מעכטיקע פֿלאַם; „מאפליה”. פֿון דעם קומט אויס אַז „מחנה אלוקים” מיינט אַ ריזיקער מחנה, אַ מורא'דיג גרויסער מחנה. און דער מיוחס לרש"י ערקלערט נאָך אַ מעגלעכקייט: דאָס גאַנצע וואָס דו האָסט געזען דעם מחנה אַזוי ריזיק און גוואַלדיק גרויס - איז נישט געווען נאָר מאת האלוקים. דער מחנה פֿון דוד איז נישט געוואָרן אַזוי גרויס פֿון זײַן אייגענעם כּוח, נאָר פֿונעם אייבערשטן איז אים געקומען דער מחנה בעצת אלוקים, פּונקט ווי בײַ יעקב אָבֿינו וואָס עס שטייט „מחנה אלוקים”, וואָס דאָס איז די ג-טליכע הילף און ביישטאַנד וואָס איז געווען מיט אים.
און דער מלבי"ם ערקלערט: „כי לעת יום ביום יבואו על דוד לעוזרו” - פֿון יענער צײַט אָן ווען דוד איז צוריקגעקומען קיין אֶרֶץ יְהוּדָה, וואָס דעמאָלט האָט מען אים מליך געווען, זענען אויך געקומען פֿון די איבעריקע שבטים, און די גאַנצע צײַט פֿלעגן זיך צונויפֿקלײַבן און צוקומען צו זײַנע מחנות, און דאָס איז פּונקט ווי עס שטייט אין שמואל ב': „ודוד הולך וחזק ובית שאול הולכים ודלים” - דער כּוח פֿון דוד ווערט שטאַרקער און שטאַרקער, און דער כּוח פֿון בית שאול ווערט שוואַכער און קלענער.
וְאֵלֶּה מִסְפְּרֵי רָאשֵׁי הֶחָלוּץ לַצָּבָא בָּאוּ עַל־דָּוִיד חֶבְרוֹנָה לְהָסֵב מַלְכוּת שָׁאוּל אֵלָיו כְּפִי יְהֹוָה׃ - און דאָס זענען די צאָלן פֿון די ראָשֵׁי הֶחָלוּץ פֿאַרן חיל, וואָס זענען געקומען צו דָּוִד קיין חֶבְרוֹן, איבערצוגעבן די מלוכה פֿון שָׁאוּל צו אים לויטן וואָרט פֿון ה'.
פֿון דאָ אָן, זאָגט דער מלבי"ם, דערציילט דער פּסוק וואָס עס איז געשען ווען כְּלַל יִשְׂרָאֵל איז געקומען מליך צו זײַן דוד'ן. „מספרי ראשי החלוץ” - די חשבונות און צאָלן וואָס די ראָשֵׁי הַחֲלוּצִים האָבן אים איבערגעגעבן; די חֲלוּצִים זענען די וואָס זענען געקומען פֿריִער, און זיי האָבן אים איבערגעגעבן דעם חשבון וויפֿל עס זענען געקומען מיט זיי: מיט מיר זענען געקומען טויזנט מאַן, מיט מיר צוויי טויזנט מאַן, יעדער איינער לאָזט וויסן דעם מנין וואָס איז געקומען מיט אים. „להסב מלכות שאול אליו” - שָׁאוּל איז דאָך שוין געווען טויט, נאָר די כּוונה איז איבערצודרייען די מלוכה פֿון די קינדער פֿון שָׁאוּל, ווײַל עס זענען נאָך געווען אַזעלכע וואָס האָבן געהאַלטן בײַם מליך מאַכן די קינדער פֿון שָׁאוּל, און איצט דרייט מען איבער די מלוכה צו דוד'ן.
בְּנֵי יְהוּדָה נֹשְׂאֵי צִנָּה וָרֹמַח שֵׁשֶׁת אֲלָפִים וּשְׁמוֹנֶה מֵאוֹת חֲלוּצֵי צָבָא׃ - די קינדער פון יהודה, וואָס טראָגן אַ שילד און אַ שפּיז, זעקס טויזנט מיט אַכט הונדערט, גערישטע צום מיליטער.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: וואונדער זיך נישט פאַרוואָס פון שבט יהודה זענען געקומען דאָס מינדסטע פון אַלע שבטים, ווייל בני יהודה האָבן דאָך נישט געדאַרפט קומען אים מליך מאַכן - זיי האָבן אים שוין פון פריער געקרוינט אין חברון. בני יהודה זענען דאָך זיין משפחה, און זיי זענען פון אָנהייב אָן געווען מיט אים, באַגלייט אים און געשטאַנען ביי זיין זייט; און די חיזוקים האָט ער געדאַרפט באַקומען פון די איבעריקע שבטים וואָס זענען ביז איצט נישט געווען מיט אים, די וואָס זענען געווען מיט שאול און קומען איצט אים אָננעמען פאַר אַ מלך. "חלוצי צבא" - די באַוואָפנטע וואָס גייען אַרויס אין מלחמה, און דער מיוחס לרש"י ברענגט אַז עס זענען דאָ וואָס טייטשן חלוצים לשון זריזות, "רצה והחליצנו" ווי רצה וזרזנו (געשווינד).
מִן־בְּנֵי שִׁמְעוֹן גִּבּוֹרֵי חַיִל לַצָּבָא שִׁבְעַת אֲלָפִים וּמֵאָה׃ מִן־בְּנֵי הַלֵּוִי אַרְבַּעַת אֲלָפִים וְשֵׁשׁ מֵאוֹת׃ וִיהוֹיָדָע הַנָּגִיד לְאַהֲרֹן וְעִמּוֹ שְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים וּשְׁבַע מֵאוֹת׃ - פון די קינדער פון שמעון, גיבורי חיל צום מיליטער, זיבן טויזנט און הונדערט. פון די קינדער פון לוי, פיר טויזנט און זעקס הונדערט. און יהוידע דער פירער פון די כהנים בני אהרן, און מיט אים דריי טויזנט און זיבן הונדערט.
פון בני שמעון זענען געקומען גיבורי חיל צום חיל זיבן טויזנט און הונדערט, און פון בני לוי פיר טויזנט און זעקס הונדערט. "ויהוידע הנגיד לאהרן" - יהוידע איז געווען דער טאַטע פון בניהו בן יהוידע, און ער איז געווען דער נגיד; דער מלבי"ם טייטשט אַ שר און אַן אָנפירער, און דער רד"ק טייטשט "הנגיד לאהרן" - פאַר זרע אהרן, דאָס הייסט דער כהן גדול. ער איז געווען דער כהן גדול און איז געקומען צו דוד'ן מיט דריי טויזנט און זיבן הונדערט, און זיין זון בניהו איז געווען דער הויפט פון די דרייסיק גיבורים, ווי עס ווערט דערמאָנט אויבן.
וְצָדוֹק נַעַר גִּבּוֹר חָיִל וּבֵית־אָבִיו שָׂרִים עֶשְׂרִים וּשְׁנָיִם׃ - און צדוק אַ יונגערמאַן אַ גיבור חיל, און זיין פאָטערס הויז צוויי און צוואַנציק שׂרים.
וואונדער זיך נישט פאַרוואָס צדוק איז נישט געווען קיין נגיד, ווייל אין יענער צייט איז ער נאָך געווען אַ יונגער בחור. "ובית אביו שרים עשרים ושניים" - דאָס איז אַ מעלה און אַ גדלות, וואָס אין זיין פאָטערס הויז זענען געווען צוויי און צוואַנציק שׂרים. און צוליב דעם האָט מען שפּעטער צוגענומען די כהונה גדולה פון אביתר און זי איבערגעגעבן פאַר צדוק הכהן, וואָס איז געווען בעל מעלה גרעסער, וואָרום פון זיין פאָטערס הויז זענען אַרויסגעקומען צוויי און צוואַנציק וויכטיקע שׂרים.
וּמִן־בְּנֵי בִנְיָמִן אֲחֵי שָׁאוּל שְׁלֹשֶׁת אֲלָפִים וְעַד־הֵנָּה מַרְבִּיתָם שֹׁמְרִים מִשְׁמֶרֶת בֵּית שָׁאוּל׃ - און פון די קינדער פון בנימין, די ברידער פון שאול, דריי טויזנט, און ביז אַהער האָבן רוב פון זיי געהיט די וואַך פון שאולס הויז.
די דריי טויזנט פון בני בנימין זענען געקומען צו דוד'ן קיין חברון נאָך דער פטירה פון אבנר און איש בושת, ווען גאַנץ כלל ישראל איז געקומען צו דוד'ן קיין חברון, ווייל ביז אַהער - ביז יענער צייט - האָבן רוב פון זיי געהיט די משמרת פון בית שאול. נישט אַזוי ווי די פריערדיקע פון בני בנימין וואָס זענען געקומען צו דוד'ן ביי שאולס לעבן קיין צקלג, וואָס האָבן פאַרלאָזט שאול'ן; נאָר די וואָס קומען איצט, זענען מערסטנס ביז איצט געשטאַנען מיט בית שאול. לויטן רד"ק איז דער טייטש אַז זיי האָבן אים געהיט די מלוכה, געוואַרט און געהאָפט צו זען ווי זרע שאול וועט הערשן, ווייל "שומר" איז אַ לשון פון וואַרטן - "משומרים לבוקר", די וואָס וואַרטן אויפן פרימאָרגן, און אַזוי אויך "ואביו שמר את הדבר", ער האָט געוואַרט צו זען וואָס עס וועט ווערן דערפון. און דער מלבי"ם ערקלערט אַנדערש: אַז זיי זענען געווען פון די לייבוועכטער פונעם קעניג, היטער פון זיין הויז, זיינע געטרייע לייט.
וּמִן־בְּנֵי אֶפְרַיִם עֶשְׂרִים אֶלֶף וּשְׁמוֹנֶה מֵאוֹת גִּבּוֹרֵי חַיִל אַנְשֵׁי שֵׁמוֹת לְבֵית אֲבוֹתָם׃ - און פון די קינדער פון אפרים, צוואַנציק טויזנט און אַכט הונדערט, גיבורי חיל, באַרימטע לייט צו זייערע פאָטער־הייזער.
"אנשי שמות" - די באַרימטע און באַקאַנטע ביי זייער נאָמען אין זייער פאָטער־הויז, און פון זיי זענען געקומען צוואַנציק טויזנט מיט אַכט הונדערט צו דוד'ן.
וּמֵחֲצִי מַטֵּה מְנַשֶּׁה שְׁמוֹנָה עָשָׂר אָלֶף אֲשֶׁר נִקְּבוּ בְּשֵׁמוֹת לָבוֹא לְהַמְלִיךְ אֶת־דָּוִיד׃ - און פון דער העלפט שבט מנשה, אַכצן טויזנט, וואָס זענען באַשטימט געוואָרן מיט זייערע נעמען צו קומען מליך מאַכן דוד'ן.
"מחצי מטה מנשה" - די וואָס האָבן באַקומען זייער נחלה אין ארץ ישראל גופא, נישט ווי די אַנדערע העלפט מנשה וואָס אין עבר הירדן המזרחי. "אשר נקבו בשמות" - מען האָט אויסגערעכנט ביי די נעמען ווער עס זאָל גיין, דאָס הייסט זיי זענען דערמאָנט און פאַרשריבן געוואָרן מיט זייערע נעמען. און דער מלבי"ם ערקלערט: זייערע ראשי קהל זענען געקומען און האָבן מיטגעבראַכט אַן אונטערגעשריבענע רשימה מיט זייערע נעמען אַז זיי זענען מסכים אויף דער מלוכה - אַלע די זענען אונטערגעשריבן מיט אדוננו דוד.
וּמִבְּנֵי יִשָּׂשכָר יוֹדְעֵי בִינָה לַעִתִּים לָדַעַת מַה־יַּעֲשֶׂה יִשְׂרָאֵל רָאשֵׁיהֶם מָאתַיִם וְכָל־אֲחֵיהֶם עַל־פִּיהֶם׃ - און פֿון די בני יששכר, וואָס האָבן געהאַט פֿאַרשטאַנד אין די צײַטן צו וויסן וואָס כּלל ישׂראל דאַרף טאָן, זייערע ראָשים צוויי הונדערט, און אַלע זייערע ברידער לויט זייער וואָרט.
„יודעי בינה לעיתים” איז אַ פֿאַרבאָרגענער אויסדרוק, און די מפרשים פּרוּוון פֿאַרשטיין פֿון וואָס דאָ רעדט זיך. דער רד"ק ברענגט צוערשט דעם פֿרוש פֿון חז"ל: אַז זיי האָבן געוווּסט צו מעבר זײַן די יאָרן און קובע זײַן חדשים - זיי האָבן געוווּסט זיך צו פֿאַרטראַכטן אויף די צײַטן, ווען עס איז די פּאַסיקע צײַט צו מעבר זײַן און ווען נישט. און דאָס מיינט „לדעת מה יעשה ישראל”: זיי קענען די צײַטן פֿון דער וועלט, זיי קענען רעכענען תקופות און מזלות, און דורך דעם ווייסן זיי ווי אַזוי ישׂראל דאַרף זיך פֿירן אין אַלע זייערע ענינים. און פֿאַר וואָס ווערט דער ענין דאָ דערמאָנט? ווײַל דער מלך דאַרף זיי האָבן זיך דורכצורעדן מיט זיי, וואָרעם עיבור השנה און קביעת החודש זײַנען געטאָן געוואָרן צווישן אַנדערן דורכן מלך - דער מלך איז געווען אַ שותף אינעם ענין, ווי מיר האָבן געזען בײַ חזקיה המלך - און דעריבער דאַרף דוד האָבן די בני יששכר זיי זאָלן אים העלפֿן קובע זײַן די יאָרן און די מועדים.
רבינו יונה, וואָס דער רד"ק ברענגט אים, ערקלערט אַז דאָ רעדט זיך גאָרנישט וועגן חדשים און יאָרן, נאָר „יודעי בינה לעיתים” - זיי פֿאַרשטייען טיף אין משפטים און דינים, אַזוי ווי „כל יודעי דת ודין”. און אויך דער מלבי"ם דערקלערט אַז די „יודעי העיתים” זײַנען מענטשן וואָס זיצן אַ לאַנגע צײַט פֿאַרן מלך און קענען יעדן זיג און שיח, יעדער ריר און באַוועגונג, יעדן רמז און ווינק. ווען מען קומט און מען זאָגט אים: אפֿשר זאָלן מיר רעדן צום מלך וועגן דעם ענין - זאָגט ער דיר: לאָז דאָס אָפּ, דאָס איז נישט פֿאַר איצט, מיר וועלן רעדן מיט אים איבער אַ וואָך; און שפּעטער רופֿט ער דיך: קום איצט, דאָס איז די געלעגנהייט צו רעדן מיט אים. דאָס מיינט אַ „יודע בינה לעיתים” - ער ווייסט ווען עס איז די פּאַסיקע און ריכטיקע צײַט צו רעדן צום מלך, ווען די ווערטער קענען אויפֿטאָן, און ער ווייסט בײַ יעדער זאַך וואָס איז די ריכטיקע צײַט צו האַנדלען. און אַזוי שטייט אויך „ועת משפט ידע לב חכם”, וואָס פֿאַרבינדט דעם ענין פֿון די צײַטן מיט משפט, און לויט דעם נעמט זיך דער מלך אַן עצה מיט זיי אין די ענינים פֿון דינים.
נאָר דער רד"ק פֿרעגט אויף דעם וועג: אויב דאָס זײַנען מענטשן פֿון משפט און דינים וואָס געבן עצות פֿאַרן מלך, פּאַסט דאָך נישט „לדעת מה יעשה ישראל”, מען וואָלט דאָך געדאַרפֿט זאָגן „לדעת מה יעשה המלך”. און לויטן פֿרוש פֿון חז"ל וועגן די מועדים שטימט דאָס זייער גוט: „לדעת מה יעשה ישראל” - ווען איז ראש השנה, ווען איז פסח, ווען זײַנען די אַנדערע מועדים, ווען איז אַן עיבור־יאָר, וואָס לויט דעם ווייסן זיי וואָס כּלל ישׂראל דאַרף טאָן. און דער מלבי"ם דערקלערט „יודעי בינה לעיתים” - אַז זיי האָבן געוווּסט צו געבן עצות אויף די מעשׂים פֿון בני ישׂראל לויט דער צײַט, דאָס הייסט יועצים; און גיט אַכטונג אויף זײַן מדגיש זײַן „על מעשה בני ישראל”, מיט וואָס ער פֿאַרענטפֿערט די קשיא פֿונעם רד"ק: זיי זײַנען נישט בלויז די יועצים פֿונעם מלך אין זײַנע אייגענע ענינים, נאָר זיי האָבן געוווּסט צו יעדער צײַט וואָס איז דער ריכטיקער וועג צו פֿירן כּלל ישׂראל. און דער מלבי"ם ברענגט אויך די דרשה פֿון חז"ל אַז זיי זײַנען געווען בקי אין חשבון תקופות ומזלות. „ראשיהם מאתים” - פֿון בני יששכר זײַנען געווען צוויי הונדערט שׂרי אלפֿים, און זיי זײַנען איצט געקומען בשם דעם גאַנצן שבֿט צו מליך זײַן דוד'ן.
מִזְּבֻלוּן יוֹצְאֵי צָבָא עֹרְכֵי מִלְחָמָה בְּכָל־כְּלֵי מִלְחָמָה חֲמִשִּׁים אָלֶף וְלַעֲדֹר בְּלֹא־לֵב וָלֵב׃ - פֿון זבולון, מיליטער־לײַט וואָס שטעלן אויס אַ מלחמה מיט אַלע כּלי מלחמה, פֿופֿציק טויזנט, און זיך אויסצושטעלן אָן אַ צעטיילט האַרץ.
פֿון זבולון זײַנען געקומען מיליטער־לײַט וואָס גרייטן זיך צו מלחמה, צו העלפֿן דוד'ן און זײַן פֿון זײַנע מלחמה־לײַט. „בכל כלי מלחמה” - זיי קענען און זײַנען בקי אינעם באַנוץ פֿון אַלע כּלים: עס זײַנען פֿאַראַן מומחים צו שיסן מיטן בויגן, עס זײַנען פֿאַראַן מומחים מיט אַ שפּיז און אַ קידון, און עס זײַנען פֿאַראַן מיט אַ שווערד צו אַ קאַמף פּנים אל פּנים, און די דאָזיקע זײַנען געווען בקי אין אַלע כּלי מלחמה צו וויסן ווי צו קעמפֿן, און פֿופֿציק טויזנט זײַנען געקומען פֿון זיי.
„ולעדור בלא לב ולב” - אַ פֿאַרבאָרגענער פּסוק וואָס די מפרשים זוכן דערין אַ וועג. דער מיוחס לרש"י טײַטשט „לעדור” פֿונעם לשון מעדר און עדירה (גראָבן מיט אַ שפּאַדל), ווי עס שטייט אין ישעיהו „וכל ההרים אשר במעדר יעדרון”, און זיי זײַנען געווען מומחים אין גראָבן, און פֿון די דאָזיקע מומחים זײַנען געשטאַנען די וואָס שטעלן אויס די מלחמה; אָבער ער ערקלערט נישט ווי אַזוי עס פֿאַרבינדט זיך דערצו „בלא לב ולב”. און ער ברענגט נאָך אַ פֿרוש, אַז „לעדור” איז ווי אויסשטעלן מלחמה, און אַזוי זײַנען מסכּים אַנדערע מפרשים. און אַזוי זאָגט דער רד"ק: „ולעדור” - און אויסשטעלן, און ווי „עוררי מערכה” וואָס מיינט עורכי מערכה, „ועדרים לאורות” מיינט מערכות, און דעריבער הייסט די מערכה פֿון שאָף אַן „עדר”, ווײַל דאָס איז אַ שורה פֿון שעפּסן. און די דאָזיקע מענטשן זײַנען געקומען אויסשטעלן מלחמה קעגן די שׂונאים פֿון דוד „בלא לב ולב” - אַז זיי האָבן נישט געהאַט צוויי הערצער, נאָר איין גאַנץ האַרץ צו דוד'ן. עס איז פֿאַראַן אַ מענטש וואָס גייט אינעם מיליטער מיט אַ געשפּאַלטן האַרץ: ער וואָלט בעסער געוואָלט זײַן ערגעץ אַנדערש, און ער קומט ווען ער איז נישט קלאָר מיט זיך; אָבער די דאָזיקע זײַנען געקומען אָן אַ געשפּאַלטן האַרץ, מיט איין האַרץ, זייער האַרץ איז גאַנץ מיט דוד'ן, מוסר נפֿש צו זײַן אים צו מליך זײַן.
און דער מדרש דערקלערט „בלא לב ולב” - אַז סײַ בכּוונה און סײַ שלא בכּוונה האָבן זיי געזיגט. זיי האָבן געזיגט וואָס זאָל נישט זײַן, אין יעדן מצבֿ: אַפֿילו אויב איינער שיסט מיטן בויגן לתּומו - האָט עס געטראָפֿן. ווי מיר געפֿינען אַז מען האָט געשאָסן קעגן דעם מלך ישׂראל און מען האָט אים געטראָפֿן בדרך נס, נאָר דאָרט איז עס געווען אַ פֿולקאָמער נס בײַם שיסן, און דאָ רעדט זיך אַז זיי שיסן פֿײַלן, און אַפֿילו וואָס רירט אָן אָן אַ כּוונה האָט געהרגעט - און יעדער טרעפֿער זייערער איז געווען אין די מלכים פֿונעם שׂונא.
און דער מלבי"ם דערקלערט אַז „לעדור” איז אַ מין תּכסיס מלחמה, אַז די מחנות האָבן זיך געשטעלט עדרים עדרים, איינער קעגן דעם צווייטן. אַ תּכסיס מלחמה מיינט אַן עצה און תחבולה ווי אַזוי אויסצושטעלן די מלחמה, ווען מען איז געגאַנגען עדרים עדרים, גרופּעסווײַז. און לכאורה, ווען מען איז צעטיילט אויף גרופּעס, מאַכט זיך נישט איין מאָל אַז מען איז אויך צעטיילט אינעם האַרצן - דאָס איז יענעמ'ס מחנה און דאָס איז אַן אַנדער מחנה, און עס ווערט אַ שפּאַנונג צווישן זיי. אויף דעם זאָגט דער פּסוק: הגם זיי זײַנען געגאַנגען מיט אַ מלחמה־תּכסיס אין וועלכן זיי זײַנען געווען צעטיילט אויף קבוצות, מיט דעם אַלעמען איז עס געווען „בלא לב ולב” - דאָס האַרץ פֿון אַלעמען איז געווען גאַנץ איינער מיטן צווייטן קעגן דעם שׂונא, און זאָלסט נישט חושש זײַן אַז צוליב דער חלוקה אויף גרופּעס זײַנען זיי געווען מחולק אין האַרצן איינער אויפֿן צווייטן.
וּמִנַּפְתָּלִי שָׂרִים אָלֶף וְעִמָּהֶם בְּצִנָּה וַחֲנִית שְׁלֹשִׁים וְשִׁבְעָה אָלֶף׃ וּמִן־הַדָּנִי עֹרְכֵי מִלְחָמָה עֶשְׂרִים־וּשְׁמוֹנָה אֶלֶף וְשֵׁשׁ מֵאוֹת׃ וּמֵאָשֵׁר יוֹצְאֵי צָבָא לַעֲרֹךְ מִלְחָמָה אַרְבָּעִים אָלֶף׃ - און פֿון נפתלי זענען געווען טויזנט שׂרים, און מיט זיי מיט שילד און שפּיז זיבן און דרײַסיק טויזנט. און פֿון שבט דן צוגעגרייטע צום קאַמף אַכט און צוואַנציק טויזנט און זעקס הונדערט. און פֿון אשר אַרויסגייער צום מלחמה־דינסט אָנצוּגרייטן מלחמה פֿערציק טויזנט.
פֿון נפתלי זענען געקומען טויזנט שׂרים און חשוב'ע לײַט, און צוזאַמען מיט זיי זיבן און דרײַסיק טויזנט "בצינה וחנית": צינה איז דער שילד, און חנית איז דער כּלי וואָס מע פֿלעגט ניצן - מעגלעך אַז חנית איז אַ מין כידון (שפּיז). און אויך פֿון דן זענען געקומען גרייטע צום קאַמף, און אויך פֿון אשר יוצאי צבא (מיליטער־לײַט).
וּמֵעֵבֶר לַיַּרְדֵּן מִן־הָראוּבֵנִי וְהַגָּדִי וַחֲצִי שֵׁבֶט מְנַשֶּׁה בְּכֹל כְּלֵי צְבָא מִלְחָמָה מֵאָה וְעֶשְׂרִים אָלֶף׃ - און פֿון יענער זײַט ירדן, פֿון ראובן און גד און האַלב שבט מנשה, מיט אַלע מיני מלחמה־געצייג, הונדערט און צוואַנציק טויזנט.
פֿריִער האָט דער פּסוק אויסגערעכנט מנשה וואָס אינעווייניק אין לאַנד, און דאָ רעכנט ער אויס די פֿון יענער זײַט ירדן - ראובן, גד און חצי שבט מנשה - וואָס זענען אויך געקומען מיט אַלע מיני מלחמה־געצייג, הונדערט און צוואַנציק טויזנט, אַלע כּדי צו זײַן אַ הילף און אַ שטיצע פֿאַר דוד'ן און אים ממליך צו זײַן איבער זיך.
כָּל־אֵלֶּה אַנְשֵׁי מִלְחָמָה עֹדְרֵי מַעֲרָכָה בְּלֵבָב שָׁלֵם בָּאוּ חֶבְרוֹנָה לְהַמְלִיךְ אֶת־דָּוִיד עַל־כָּל־יִשְׂרָאֵל וְגַם כָּל־שֵׁרִית יִשְׂרָאֵל לֵב אֶחָד לְהַמְלִיךְ אֶת־דָּוִיד׃ - אַלע די זענען מלחמה־לײַט, צוגעגרייטע צום שלאַכט־ריי, מיט אַ פֿולקאָמען האַרצן זענען זיי געקומען קיין חברון צו קרוינען דוד'ן איבער גאַנץ ישׂראל, און אויך דער גאַנצער איבעריקער טייל פֿון ישׂראל זענען געווען מיט איין האַרץ צו קרוינען דוד'ן.
"עודרי מערכה" - אַזוי ווי מיר האָבן פֿריִער מסביר געווען בײַ "ולעדור בלא לב ולב", אַז דער טײַטש איז אויסשטעלער פֿון דער שלאַכט־ריי (עורכי מערכה). "בלבב שלם באו חברונה" - זיי זענען נישט געקומען ווי אַזעלכע וואָס ווילן בלויז פֿאַרבלענדן דוד'ס אויגן אָדער מאַכן אַ רושם, נאָר מיט אַן ערנסטן, פֿולקאָמען האַרצן זענען זיי געקומען צו זײַן מיט אים און מקבל זײַן זײַן מלכות, צו ממליך זײַן דוד'ן איבער גאַנץ ישׂראל. און וואָס מיינט "וגם כל שרית ישראל לב אחד"? דערקלערט דער מיוחס לרש"י: אַפֿילו די וואָס זענען נישט געקומען קיין חברון, זענען אויך געווען בלב אחד מיט דוד'ן. און פֿאַרוואָס שטייט געשריבן "שרית" חסר, אָן אַן א', און נישט "שארית"? מרמז צו זײַן אַז קיין שום עכטע שארית איז נישט געבליבן - ס'איז נישט פֿאַרבליבן נאָר ווייניק, ווײַל כּמעט אַלע זענען געקומען קיין חברון מיט שׂמחה, און אויך די איינציקע וואָס זענען נישט געקומען, איז זייער האַרץ געווען שלם מיט דוד'ן. דער רד"ק פֿאַרקערט ערקלערט, אַז "שרית" איז ווי "שארית" מיט אַן א' וואָס איז אַרויסגעפֿאַלן, און מע דאַרף זיך נישט וואוּנדערן, ווײַל מיר האָבן שוין געזען אַזעלכע פֿאַלן אין תנ"ך: "יתן השם את שלתך" אַנשטאָט "שאלתך", און נאָך בײַשפּילן וווּ עס וואָלט געדאַרפֿט געשריבן ווערן מיט אַן א' און דער א' איז אַרויסגעפֿאַלן.
וַיִּהְיוּ־שָׁם עִם־דָּוִיד יָמִים שְׁלוֹשָׁה אֹכְלִים וְשׁוֹתִים כִּי־הֵכִינוּ לָהֶם אֲחֵיהֶם׃ - און זיי זענען דאָרט געווען מיט דוד'ן דרײַ טעג, עסנדיק און טרינקנדיק, ווײַל זייערע ברידער האָבן פֿאַר זיי צוגעגרייט.
זאָגט דער מיוחס לרש"י: וואוּנדער זיך נישט ווי אַזוי איז מעגלעך דרײַ טעג צו עסן און טרינקען - פֿון וואַנען האָט מען גענומען פֿאַר דעם גאַנצן ריזיקן חיל גענוג עסן און טרינקען? עס רעדט זיך דאָך פֿון הונדערטער טויזנטער מענטשן וואָס זענען געקומען, און מע דאַרף זיי דאָך שפּײַזן און אויסהאַלטן! דערויף זאָגט דער פּסוק "כי הכינו להם אחיהם" - מע האָט פֿאַר זיי שוין פֿריִער צוגעגרייט, און "אחיהם" מיינט זייערע חבֿרים די תושבֿים פֿון חברון, ווי דער מצודת דוד ערקלערט.
וְגַם הַקְּרוֹבִים־אֲלֵיהֶם עַד יִשָּׂשכָר וּזְבֻלוּן וְנַפְתָּלִי מְבִיאִים לֶחֶם בַּחֲמוֹרִים וּבַגְּמַלִּים וּבַפְּרָדִים וּבַבָּקָר מַאֲכָל קֶמַח דְּבֵלִים וְצִמּוּקִים וְיַיִן־וְשֶׁמֶן וּבָקָר וְצֹאן לָרֹב כִּי שִׂמְחָה בְיִשְׂרָאֵל׃ - און אויך די נאָענטע צו זיי, ביז יששכר און זבולון און נפתלי, האָבן געבראַכט ברויט אויף אייזלען, אויף קעמלען, אויף מולן און אויף רינדער, שפּײַז פֿון מעל, געפּרעסטע פֿײַגן און ראָזשינקעס, און ווײַן און בוימל, און רינדער און שאָף פֿיל, ווײַל עס איז געווען אַ שׂמחה אין ישׂראל.
"וגם הקרובים אליהם" - די וואָס זענען געווען נאָענט צו די מענטשן פֿון חברון: נישט בלויז די תושבֿים פֿון חברון אַליין האָבן געבראַכט, נאָר אויך די שכנים אַרום זיי. "עד יששכר וזבולון ונפתלי" - אַפֿילו די ווײַטע, וואָס זייער נחלה איז געווען בײַם עק גרענעץ פֿון ארץ ישׂראל, זענען אויך געקומען און געבראַכט. און זיי האָבן געבראַכט ברויט אויף אייזלען, קעמלען, מולן און רינדער - אויף יעדער בהמה האָט מען געפֿירט עסנוואַרג, כּדי צו שפּײַזן און אויסהאַלטן די וואָס זענען געקומען זיך פֿרייען מיט דוד'ן דרײַ טעג. "מאכל קמח" - מיני מאכלים געמאַכט פֿון מעל; "דבלים" - געטריקנטע פֿײַגן וואָס מע קנעט און פּרעסט צוזאַמען אין אַ קײַלעכדיקן שטיק (עיגול) און זיי ווערן איין גוף; "צימוקים" - כּפשוטו, געטריקנטע ווײַנטרויבן (ראָזשינקעס); "ויין ושמן ובקר וצאן לרוב". און פֿאַרוואָס דאָס אַלץ? "כי שמחה בישראל" - עס איז דעמאָלט געווען אַ גרויסע שׂמחה אין ישׂראל פֿאַר'ן זוכה זײַן צו קרוינען אַזאַ קלוגן און געלונגענעם מלך, און דערפֿאַר האָבן זיי פֿיל געבראַכט פֿון דער גאַנצער שפּײַז צו מאַכן אַ משתה און אַ שׂמחה.
דער קאפיטל פירט אונז דורך ביידע עקן פון איין תהליך. ביים אנהייב זענען דאס יחידים און קליינע גרופעס - בני בנימין פון שאול'ס קרובים, די גיבורי גד וואס זייערע פנימ'ער זענען ווי פני אריה, עמשי מיט זיינע חברים - וואס זענען מוסר נפש און פארלאזן דעם מחנה פון שאול כדי זיך אנצושליסן צו דוד'ן דעם פארפאלגטן אין די מצודות און אין צקלג, ביז דוד אליין איז מתפלל אז עס זאל אים קלאר ווערן צי זיי זענען געקומען לשלום. ביים סוף קומען אלע שבטים קיין חברון מיט ריזיגע צאלן, "כמחנה אלוקים", יעדער איינער מיט זיין מעלה: בני יששכר יודעי בינה לעיתים, בני זבולון "בלא לב ולב", און די גאנצע שארית ישראל מיט איין הארץ. און אלע זענען געקומען בלב שלם ממליך צו זיין דוד'ן, און דאס פאלק ברענגט פון גאנצן לאנד ברויט און שפייז און וויין און אויל - "כי שמחה בישראל".