הקדמה: שאול'ס מפלה אלס עפענונג צו מלכות דוד
פרק י' אין דברי הימים א' באשרייבט די לעצטע מלחמה פון שאול און זיין פאלן אויפן הר גלבוע. דער מלבי"ם באמערקט אז די גאנצע פרשה שטייט שוין אין שמואל א' פרק ל"א, און דאס איז דער דרך פון די מפרשים אין דברי הימים: צו פארגלייכן און זען וועלכע זאכן זענען דא געקומען בקיצור און דארט באריכות, און פארקערט, וועלכע פרטים זענען דא צוגעקומען און וועלכע פרטים פעלן דא און ווערן אויסגעשמועסט דווקא אין ספר שמואל. ווי באקאנט, פאר דער דאזיגער מלחמה האט שאול געהאט גרויס מורא, און ער האט געפרעגט ביים ה' אבער ה' האט אים נישט געענטפערט: נישט דורך נביאים, נישט דורך חלומות, און נישט דורך די אורים ותומים. פון דארט איז ער געגאנגען צו דער בעלת אוב, וואס זי האט ארויפגעברענגט שמואל'ן, און שמואל האט אים געזאגט "מחר אתה ובניך עמי" (מארגן ביסטו און דיינע זין מיט מיר). יעצט קומען מיר צו דער מלחמה אליין, די מלחמה אין וועלכער שאול פאלט.
וּפְלִשְׁתִּים נִלְחֲמוּ בְיִשְׂרָאֵל וַיָּנָס אִישׁ־יִשְׂרָאֵל מִפְּנֵי פְלִשְׁתִּים וַיִּפְּלוּ חֲלָלִים בְּהַר גִּלְבֹּעַ׃ - און פלשתים האבן מלחמה געהאלטן מיט ישראל, און די מענטשן פון ישראל זענען אנטלאפן פון פאר פלשתים, און עס זענען געפאלן דערהרגעטע אויפן בארג גלבוע.
דא באשרייבט דער פסוק שאול'ס מפלה. זאגט דער מיוחס לרש"י: דוד'ס מפלות און דורכפעלער באשרייבט דער ספר נישט, ווייל ספר דברי הימים קומט דערציילן דעם שבח פון דוד און זיין מלכות. דערפאר ווערט דער מעשה פון בת שבע אויסגעלאזט פון דברי הימים, און אזוי אויך אנדערע זאכן וואס זענען לגנאי פאר דוד האט דער מחבר נישט דערמאנט, ווייל ער קומט באשרייבן זיין גבורה און גדלות, וויבאלד זיין ספר רעדט דאך וועגן די מלכי יהודה.
שאול'ס זין פאלן די ערשטע
וַיַּדְבְּקוּ פְלִשְׁתִּים אַחֲרֵי שָׁאוּל וְאַחֲרֵי בָנָיו וַיַּכּוּ פְלִשְׁתִּים אֶת־יוֹנָתָן וְאֶת־אֲבִינָדָב וְאֶת־מַלְכִּישׁוּעַ בְּנֵי שָׁאוּל׃ - און פלשתים האבן נאכגעיאגט נאך שאול און נאך זיינע זין, און פלשתים האבן דערשלאגן יונתן, אבינדב און מלכישוע, די זין פון שאול.
"וַיַּדְבְּקוּ", זאגט דער רד"ק, איז אזוי ווי "וידביקו" (זיי האבן דערגרייכט), אזוי ווי דער לשון "וַיַּדְרְכוּ אֶת לְשׁוֹנָם" וואס איז ווי "וידריכו". דאס הייסט אז פלשתים האבן משיג געווען שאול'ן: זיי זענען אים נאכגעלאפן, האבן אים דערגרייכט און זענען געווען צוגעקלעבט און נאנט צו אים. און דעמאלט האבן זיי געשלאגן זיינע זין. די דאזיגע נקודה איז וויכטיג צו באטאנען: לכתחילה זענען זיינע זין געשטארבן פריער, און דאס וועט זיך ארויסשטעלן אלס א שליסל פאר ווייטער.
וַתִּכְבַּד הַמִּלְחָמָה עַל־שָׁאוּל וַיִּמְצָאֻהוּ הַמּוֹרִים בַּקָּשֶׁת וַיָּחֶל מִן־הַיּוֹרִים׃ - און די מלחמה איז געווארן שווער אויף שאול, און די שיסער מיטן בויגן האבן אים געפונען, און ער האט געציטערט פאר די שיסער.
"וַתִּכְבַּד הַמִּלְחָמָה עַל שָׁאוּל" - די מלחמה איז יעצט קאנצענטרירט בלויז אויף אים אליין, און דערפאר איז זי געווען שווער. און דאס איז פונקט דער דגש אז זיינע זין זענען שוין פריער געשטארבן: וויבאלד זיינע זין זענען אומגעקומען, האט ער מער נישט געהאט ווער עס זאל אים העלפן, ביישטיין און ראטעווען, און די גאנצע מלחמה איז געפאלן אויף אים. "הַמּוֹרִים בַּקָּשֶׁת" זענען מענטשן וואס דאס איז זייער מומחיות, זיי צילן אויפן האר און פארפעלן נישט. "וַיָּחֶל מִן הַיּוֹרִים", זאגט דער מיוחס לרש"י, איז ווי "וַתִּתְחַלְחַל הַמַּלְכָּה", א ציטער און א שרעק האט אים ארומגענומען.
"אין חכמה ואין תבונה לנגד ה'"
דער מיוחס לרש"י לייגט צו: קום און זע אז עס איז נישטא קיין חכמה און קיין תבונה קעגן דעם אויבערשטן. אויב דאס וואס מען וויל איז קעגן רצון ה', וועט גארנישט ביישטיין. די מענטשן פון שבט בנימין פלעגן דאך מאכן זייערע שונאים פאלן פאר זיי דורכן בויגן, ווייל זיי זענען געווען גרויסע מומחים אין שיסן מיטן בויגן, ווי עס שטייט "אִטֵּר יַד יְמִינוֹ" וגו'. זע ביי יונתן ווי ער האט מרמז געווען פארן יונגל מיט פיילן, "הַחִצִּים צִדָּה", און מיט דעם מרמז געווען פאר דוד'ן; און אזוי אויך "בנימין נֹשְׁקֵי קֶשֶׁת", און אין דברי הימים ב' י"ד "וּמִבִּנְיָמִן נֹשְׂאֵי מָגֵן וְדֹרְכֵי קָשֶׁת". פון דעם אלעם לערנסטו אז די מומחיות פון די בני בנימין איז געווען צו שיסן מיט א בויגן. אבער ווען ה' איז אפגעטראטן פון שאול, איז ער געפאלן דווקא דורך בויגנשיסער, אין דעם זעלבן ענין וואס איז געווען זיין אייגענע אומנות.
דער מלבי"ם אבער טענה'ט אז מעיקרא איז דא בכלל נישט קיין קשיא. ווייל אויף שאול אליין ווערט אין ערגעץ נישט דערמאנט אז ער איז געווען א מומחה אין שיסן מיט א בויגן. דאס ווערט נאר דערמאנט אויף זיינע קינדער, און נישט אויף אים. און הגם יונתן איז טאקע געווען א בויגנשיסער, האבן מיר דאך שוין באטאנט אז יונתן איז געשטארבן גלייך אין אנהייב און איז געפאלן אין דער מלחמה. און וויבאלד אזוי, פאלט שאול, וואס פארמאגט נישט קיין מומחיות אין שיסן מיטן בויגן, יעצט אין די הענט פון די בויגנשיסער.
דער חשבון פון שאול: התעללות און מיתה
וַיֹּאמֶר שָׁאוּל אֶל־נֹשֵׂא כֵלָיו שְׁלֹף חַרְבְּךָ וְדׇקְרֵנִי בָהּ פֶּן־יָבֹאוּ הָעֲרֵלִים הָאֵלֶּה וְהִתְעַלְּלוּ־בִי וְלֹא אָבָה נֹשֵׂא כֵלָיו כִּי יָרֵא מְאֹד וַיִּקַּח שָׁאוּל אֶת־הַחֶרֶב וַיִּפֹּל עָלֶיהָ׃ - און שאול האט געזאגט צו זיין נושא כלים: צי ארויס דיין שווערד און שטעך מיך דורך מיט איר, טאמער וועלן די דאזיגע ערלים קומען און זיך מתעלל זיין אין מיר; און זיין נושא כלים האט נישט געוואלט, ווייל ער האט זייער מורא געהאט, און שאול האט גענומען די שווערד און איז געפאלן דערויף.
דער נושא כלים איז דער נער וואס פלעגט באגלייטן דעם מלך און טראגן נאך אים די פיילן, די שווערד, דעם שפיז און דעם רומח. אין ספר שמואל איז דער פסוק לענגער: "פן יבואו הערלים האלה ודקרוני והתעללו בי", און דא שטייט נאר "והתעללו בי". וואס האט שאול באמת געוואלט זאגן? זאגט דער מלבי"ם, אז שאול האט געמאכט א פשוט'ן חשבון: אויב איך וואלט געוואוסט אז זיי וועלן זיך נאר מתעלל זיין אין מיר, מיך פארשעמען און דערנידערן, אבער זיי וועלן מיך נישט הרג'נען, איז זייער מעגליך אז חיי צער איז עדיף פון טויט, און עס וואלט זיך געלוינט צו בלייבן ביים לעבן. און פונעם צווייטן זייט, אויב איך וואלט געוואוסט אז זיי וועלן מיך הרג'נען אן התעללות, אויך דעמאלט איז בעסער אז איך זאל פאלן אין זייערע הענט און נישט אז איך זאל הרג'נען מיר אליין, ווייל ס'איז בעסער אז א מענטש זאל זיך אליין נישט פגע'נען. אבער וויבאלד איך ווייס "ודקרוני והתעללו בי", אז צום סוף וועלן זיי סיי זיך מתעלל זיין אין מיר און סיי מיך הרג'נען, די ביידע צוזאמען וויל איך נישט צוקריגן. דערפאר איז מיר עדיף צו פאלן אויף מיין שווערד און ממית זיין מיר אליין, און אזוי וועל איך כאטש געראטעוועט ווערן פון זייער התעללות.
א באמערקונג אין נוסח פון די ווערטער פונעם מלבי"ם
אין לשון פונעם מלבי"ם וואס ליגט פאר אונז שטייט: "וכן אם ידקרוני ולא ימיתוני טוב שלא אפגע בעצמי", און אויף דעם איז שווער געווען א גרויסע קשיא. וואס וועט ער פארדינען דערפון? וואס מיינט "ידקרוני ולא ימיתוני", דעמאלט האבן זיי זיך דאך יא מתעלל געווען אין אים. לכאורה וואלט געדארפט שטיין: אויב זיי וועלן מיך שטעכן און הרג'נען, איז בעסער ווי איך זאל מיר אליין ממית זיין. האט מען פארשטאנען אז מסתמא איז דאס ווארט "ולא" א טעות סופר. האט מען זיך געווענדט צו ווער עס פארמאגט דעם כתב יד פונעם מלבי"ם, און ער האט נאכגעקוקט און געפונען אז דאס ווארט "ולא" איז אויסגעמעקט: דער מלבי"ם האט געשריבן "ולא" און עס פארמעקט. משום מה האט דער מדפיס באשלאסן דאס יא אריינצולייגן, און אין אלע דפוסים שטייט עס טאקע אזוי. אבער למעשה איז זיכער אז מען גרס'ט דא נישט "ולא", ווייל אזוי פירט דער מלבי"ם ווייטער אויס: "אבל אחר שבוודאי ימיתוני וגם קודם לכן יתעללו בי גם כן" - איז בעסער איך זאל שטארבן אן צער און אן קלון, נאר איך זאל פאלן אויף דער שווערד און גלייך שטארבן.
"ויפול עליה" - גוסס און נישט טויט
וַיַּרְא נֹשֵׂא־כֵלָיו כִּי מֵת שָׁאוּל וַיִּפֹּל גַּם־הוּא עַל־הַחֶרֶב וַיָּמֹת׃ - און זיין נושא כלים האט געזען אז שאול איז געשטארבן, איז ער אויך געפאלן אויף דער שווערד און איז געשטארבן.
זאגט דער מלבי"ם: "ויפול עליה" מיינט נישט אז ער איז געשטארבן פונעם פאלן, נאר אז ער איז געווארן א גוסס. און דאס וואס שטייט "כי מת שאול", מיינט אז ער האט באקומען א מכת מוות, ווייל מ'קען דאך נישט זאגן אז ער איז ממש געשטארבן, ווי מיר וועלן זען ווייטער אז ער האט נאך געדארפט האבן דעם נער העמלקי ער זאל אנרירן אין אים און ענדיגן זיין מיתה. און פארוואס ווערט ער שוין יעצט אנגערופן "מת"? וויבאלד ער האט באקומען א קלאפ וואס פון דעם שטארבט מען נאר, א מכה וואס מ'קען זיך דערפון נישט אויסהיילן.
פארוואס איז דאס נישט קיין התאבדות
חז"ל דרש'ענען אז שאול'ס מעשה ווערט אים נישט פאררעכנט פאר קיין התאבדות, וויבאלד זיין מיתה איז געווען זיכער. און אויב וועסטו פרעגן פון וואו ווייסט א מענטש אז זיין מיתה איז זיכער? ביי שאול איז די זאך איבערגעגעבן געווארן דורך שמואל: "מחר אתה ובניך עמי". דאס הייסט עס איז דא דא א נבואה אז ער גייט שטארבן. און אויב וועסטו פרעגן א קשיא: דער הקדוש ברוך הוא טוישט דאך זיין גזירה פון רעה לטובה, און נאר מטובה לרעה ציט ער נישט צוריק, טא אפשר וועט זיך עס נאך ענדערן? דער ענטפער איז: ער האט שוין געזען ווי די זאך הייבט זיך אן צו פארווירקליכן. שמואל האט אים געזאגט "אתה ובניך עמי", און זיינע זין זענען שוין געשטארבן. און אויך בנוגע זיך אליין האט ער געזען אז די זאך הייבט זיך אן אויסצופירן, ווייל זיי זענען שוין זייער נאנט צו אים און האלטן ביים אים הרג'נען. דערפאר ווערט ער נישט פאררעכנט פאר א מתאבד, ווייל מיט זיין מעשה איז ער שוין זיכער געווען בגדר מת.
א נבואה לטובה גייט נישט צוריק
און אויב מען וועט זיך עקשנ'ען און זאגן אז אפשר דורך תפילה וואלט ער געקענט געראטעוועט ווערן, איז פאראן א ווארט וואס מען זאגט לגבי משה רבינו. ווען יהושע איז געקומען און געזאגט "אדוני משה כלאם", ווייל זיי האבן נבואה געזאגט אז משה מת, האט משה זיך נישט פארלוירן דערפון. זאגן חז"ל אז מען האט נישט געענדיגט פאר אים די רייד פון אלדד ומידד. וואס איז געווען דער סיום? "משה מת ויהושע מכניס". אויב משה וואלט געהערט דעם סיום וואלט ער געווארן אנגעצויגן; וויבאלד ער האט עס נישט געהערט, איז ער געבליבן רואיג. פארוואס? "משה מת" - וועל איך מתפלל זיין; ביז היינט האט דער אויבערשטער געהערט מיין תפילה, און איך וועל מתפלל זיין אויך יעצט. אבער אויב ער וואלט געהערט "ויהושע מכניס", וואלט ער פארשטאנען אז תפילה וועט שוין מער נישט העלפן, ווייל דאס איז א נבואה לטובה, און פון א נבואה לטובה ציט דער הקדוש ברוך הוא נישט צוריק (חוץ פון איין פאל ביי טווית התו), ואין מלכות נוגעת בחברתה אפילו כמלוא נימא. אויב יהושע ווארט שוין און אויף אים איז נגזר געווארן צו פירן, וועל איך זיכער שטארבן און ס'איז נישטא מער קיין אנדערע מעגליכקייט.
דאס זעלבע איז דא: שמואל זאגט פאר שאול'ן "אתה עמי" (דו ביסט מיט מיר), און שאול ווייסט אז דוד איז שוין געזאלבט געווארן. אויב איך שטארב, ווערט אויטאמאטיש דוד דער מלך. און אויב אזוי, קען די דאזיגע גזירה זיך שוין נישט ענדערן, ווייל אין דעם מאמענט וואס ס'איז געזאגט געווארן אז איך שטארב, איז דערמיט געזאגט געווארן אז די מלוכה גייט צו דוד'ן, און דאס איז דאך אן הבטחה טובה פאר א צווייטן, און דער קדוש ברוך הוא גייט נישט צוריק פון אן הבטחה טובה. דערפאר האט ער פארשטאנען אז די זאך איז אומפארמיידלעך. און נאך אן ענין: די מעשה פון שאול איז געווען מותר ווייל ס'איז געווען דערין א גרויסע הצלה פאר כבוד המלכות. אויב זיי זאלן נעמען דעם מלך און אים פייניגן, פלאגן און זיך מתעלל זיין אין אים, איז דאס א געוואלדיגער בזיון פאר דער מלכות, און מיר וועלן שפעטער זען אז מ'האט טאקע געמאכט אן אנשטרענגונג אפצוהאלטן דעם בזיון פון שאול נאכדעם וואס מ'האט אים באמת פארשעמט. דער ענין איז נישט ווי א מענטש וואס איז מאבד עצמו לדעת סתם אזוי, נאר א שמירה אויף כבוד המלכות, און דערפאר איז עס געווען מותר, בפרט ווען ער האט שוין סיי ווי געהאלטן ביים שטארבן.
וַיָּמׇת שָׁאוּל וּשְׁלֹשֶׁת בָּנָיו וְכׇל־בֵּיתוֹ יַחְדָּו מֵתוּ׃ - און שאול מיט זיינע דריי זין זענען געשטארבן, און זיין גאנץ הויז זענען צוזאמען געשטארבן.
"וכל ביתו" - זאגט דער מלבי"ם אז די כוונה איז אזוי ווי ס'שטייט אין שמואל "וכל אנשיו", ווייל די איבעריגע בני ביתו זענען דאך געבליבן ביים לעבן. דאס מיינט נישט די ממש'ע בני בית, נאר די כוונה איז אויף זיינע לייט.
וַיִּרְאוּ כׇּל־אִישׁ יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר־בָּעֵמֶק כִּי נָסוּ וְכִי־מֵתוּ שָׁאוּל וּבָנָיו וַיַּעַזְבוּ עָרֵיהֶם וַיָּנֻסוּ וַיָּבֹאוּ פְלִשְׁתִּים וַיֵּשְׁבוּ בָּהֶם׃ - און יעדער איש ישראל וואס איז געווען אין טאל האט געזען אז זיי זענען אנטלאפן און אז שאול און זיינע זין זענען געשטארבן, האבן זיי פארלאזט זייערע שטעט און זענען אנטלאפן, און די פלשתים זענען געקומען און האבן זיך באזעצט אין זיי.
"אשר בעמק" מיינט מען עמק יזרעאל, וואו די מלחמה איז פארגעקומען. "כי נסו" גייט ארויף אויף די מענטשן פון ישראל וואס זענען אנטלאפן, און ווען זיי האבן געזען אז שאול און זיינע זין זענען אויך געשטארבן, האבן זיי פארשטאנען אז די מלחמה איז שוין פארלארן, און ממילא מוז מען אנטלויפן פון די פלשתים.
דאס אויסטאן די הרוגים און דער בזיון פונעם מלך'ס קערפער
וַיְהִי מִמׇּחֳרָת וַיָּבֹאוּ פְלִשְׁתִּים לְפַשֵּׁט אֶת־הַחֲלָלִים וַיִּמְצְאוּ אֶת־שָׁאוּל וְאֶת־בָּנָיו נֹפְלִים בְּהַר גִּלְבֹּעַ׃ - און עס איז געווען אויף מארגנס, זענען די פלשתים געקומען אויסצוטאן די געפאלענע, און זיי האבן געפונען שאול'ן און זיינע זין ליגנדיג געפאלן אויפן הר גלבוע.
"לפשט את החללים": אין יענע צייטן זענען קליידער געווען א גאר טייערע זאך. א מענטש האט נישט געהאט אזא זאך ווי א פיזשאמע, ווער האט דען געקענט זיין אזוי רייך אויסצוגעבן געלט פאר א באזונדער קלייד אויף דער נאכט? מ'איז געשלאפן בלויז מיט א דעקע. דאס איז נאר א משל צו פארשטיין דעם ענין. א קלייד האט מען געדארפט מאכן מיט דער האנט, פון דעם מאמענט וואס מ'שערט די וואל פון דער בהמה, און מען קען זיך פארשטעלן וויפיל האנט-ארבעט עס פאדערט זיך ביז מ'נייט עס און ס'ווערט א קלייד. דערפאר איז די ערשטע זאך וואס מ'האט צוגענומען פון די טויטע געווען די קליידער, ובפרט אויב אין זייערע קליידער האבן זיי מיטגעברענגט נאך חפצים און אוצרות.
וַיַּפְשִׁיטֻהוּ וַיִּשְׂאוּ אֶת־רֹאשׁוֹ וְאֶת־כֵּלָיו וַיְשַׁלְּחוּ בְאֶרֶץ־פְּלִשְׁתִּים סָבִיב לְבַשֵּׂר אֶת־עֲצַבֵּיהֶם וְאֶת־הָעָם׃ - און זיי האבן אים אויסגעטאן, און זיי האבן גענומען זיין קאפ און זיינע געווער, און האבן ארומגעשיקט אין גאנץ לאנד פלשתים צו מעלדן פאר זייערע עבודה זרה'ס און פארן פאלק.
זיי קומען אן און זעען א גרויסע איבערראשונג: אט ליגט דער מלך טויט! ביי זיי איז דאס א גרויסע שמחה. זיי טוען אים אויס די בגדי מלכות, האקן אפ זיין קאפ און טראגן עס מיט צוזאמען מיט זיינע געווער, און שיקן ארום אין גאנץ לאנד פלשתים "לבשר את עצביהם", דאס הייסט פאר די גלחים פון דער עבודה זרה, "ואת העם" - און פארן פאלק.
וַיָּשִׂימוּ אֶת־כֵּלָיו בֵּית אֱלֹהֵיהֶם וְאֶת־גֻּלְגׇּלְתּוֹ תָקְעוּ בֵּית דָּגוֹן׃ - און זיי האבן געלייגט זיינע געווער אין דעם הויז פון זייער עבודה זרה, און זיין שארבן האבן זיי אויפגעהאנגען אין בית דגון.
בית דגון איז געווען דאס הויז פון זייער עבודה זרה וואס איז געווען אין א געשטאלט פון א פיש, און בית אלוהיהם איז געווען נאך א בית עבודה זרה. אין ספר שמואל ווערט דערמאנט אז זיין קערפער האבן זיי אויפגעהאנגען אויף דער מויער פון בית שן, דאס איז בית שאן: וויבאלד זיי האבן אראפגעהאקט זיין קאפ, האבן זיי זיין קערפער אויפגעהאנגען אויף דער מויער. זאגט דער רד"ק אז דאס וואס ווערט נישט דערמאנט דארט, דער ענין פון דער גולגולת אין בית דגון, ווערט דערמאנט דא; און דאס וואס ווערט נישט דערמאנט דא, דער ענין פון זיין קערפער וואס איז אויפגעהאנגען געווארן אויף דער מויער פון בית שן, ווערט דערמאנט דארט. קומט אויס אז די באשרייבונגען זענען זיך משלים איינע די אנדערע. און טאקע די אנשי יבש גלעד האבן אוועקגענומען זיין קערפער און די קערפערס פון זיינע זין, אבער דעם קאפ וואס איז געווען אין בית דגון האבן זיי נישט גענומען.
דער מלבי"ם אין ספר שמואל ברענגט: "וישימו את כליו בית עשתרות ואת גווייתו תקעו בחומת בית שן". בית עשתרות איז געווען א בית עבודה זרה וואס איז געווען געמאכט אין דער געשטאלט פון עשתרות צאן, און דאס איז דער "בית אלוהיהם" דא. לויט דעם, קעגנאיבער "לבשר את עצביהם" - דארט, אין בית עצביהם, האבן זיי געלייגט די כלי זין און דעם קאפ, דאס איז די גולגולת וואס איז געווען אין בית דגון. און פארוואס האט ער געוואלט דערמאנען אז דער קאפ פון שאול געפינט זיך אין בית דגון? ווייל אויב מען געדענקט וואס עס האט פאסירט אין בית דגון ווען מען האט אהינגעברענגט דעם ארון ברית ה': מען האט געפונען זייער עבודה זרה דגון מיט אפגעהאקטע הענט און פיס. יעצט האבן זיי געזאגט: אט האט אונזער גאט גענומען זיין נקמה, און דער אפגעהאקטער קאפ פון שאול ליגט אין בית דגון. און קעגנאיבער "לבשר את העם" האבן זיי אויפגעהאנגען און פארפעסטיגט זיין קערפער אויף דער וואנט פון בית שן, א פלאץ וואס דאס גאנצע פאלק קען זען.
דער חסד פון די אנשי יבש גלעד
וַיִּשְׁמְעוּ כֹּל יָבֵישׁ גִּלְעָד אֵת כׇּל־אֲשֶׁר־עָשׂוּ פְלִשְׁתִּים לְשָׁאוּל׃ - און די גאנצע שטאט פון יבש גלעד האבן געהערט אלץ וואס די פלשתים האבן געטאן צו שאול.
וַיָּקוּמוּ כׇּל־אִישׁ חַיִל וַיִּשְׂאוּ אֶת־גּוּפַת שָׁאוּל וְאֵת גּוּפֹת בָּנָיו וַיְבִיאוּם יָבֵישָׁה וַיִּקְבְּרוּ אֶת־עַצְמוֹתֵיהֶם תַּחַת הָאֵלָה בְּיָבֵשׁ וַיָּצוּמוּ שִׁבְעַת יָמִים׃ - און אלע העלדישע מענער זענען אויפגעשטאנען, און זיי האבן געטראגן דעם קערפער פון שאול און די קערפערס פון זיינע זין, און זיי האבן זיי געברענגט קיין יבש, און האבן באגראבן זייערע ביינער אונטער דעם בוים אין יבש, און זיי האבן געפאסט זיבן טעג.
עס פרעגט דער מיוחס לרש"י: פארוואס האבן זיי זיך מוסר נפש געווען אין א סכנה צו נעמען די גופים פון שאול און זיינע זין פון הר גלבוע מער ווי די איבעריגע אידן? זיי גייען דאך אריין אין א פעסטונג פון די פלשתים, גלייך ווי אריינגיין קיין עזה אדער רמאללה און ארויסנעמען א גוף פון דער מוקאטעה, מען גייט דאך אריין גלייך אין א נעסט פון וועספן! נאר ער ענטפערט: ווייל שאול האט געטאן מיט זיי א טובה און האט זיי געראטעוועט ווען נחש העמוני איז ארויפגעגאנגען אויף זיי. דארט שטייט אז נחש העמוני האט זיי געגעבן זיבן טעג צו זוכן צי עס איז דא ווער עס זאל זיי העלפן, און אויב נישט וועט ער קומען און זיי פארטיליגן. אין יענע טעג האבן זיי געפאסט און זיך געפייניגט אז עס זאל קומען צו זיי א ישועה, און צום סוף איז שאול געווען דער וואס האט זיי געראטעוועט. דערפאר שפירן זיי זיך יעצט מחויב צו ראטעווען דעם כבוד פון שאול, און קעגנאיבער יענע טעג פאסטן זיי אויך זיבן טעג.
און נאך א טעם ברענגט דער מיוחס לרש"י: אז דא איז אויך געווען שבעת ימי אבלות, נישט בלויז א תענית צוליב דער מעשה אליין, נאר אן אבלות אויף זייערע קרובים. וואס ביי דער מעשה פון פילגש בגבעה ווערט געברענגט אז די אנשי יבש גלעד האבן געגעבן זייערע טעכטער פאר די בני בנימין, ווען זיי האבן זיי געכאפט ביי די טענץ, ווייל גאנץ כלל ישראל האבן דאך געמאכט א נדר און געשוואוירן נישט צו געבן זייערע טעכטער פאר זיי. קומט דאך אויס אז יעצט, ווען עס זענען געפאלן מענטשן פון שבט בנימין, זענען געפאלן משפחה לייט פון די אנשי יבש גלעד: זייערע אייניקלעך און איידעמער. דעריבער פאסטן זיי און טרויערן אויף דעם דאזיגן צער, און האבן דא אפגעהיטן שבעת ימי אבלות.
דער חשבון פון שאול'ס סוף
וַיָּמׇת שָׁאוּל בְּמַעֲלוֹ אֲשֶׁר מָעַל בַּיהוָה עַל־דְּבַר יְהוָה אֲשֶׁר לֹא־שָׁמָר וְגַם־לִשְׁאוֹל בָּאוֹב לִדְרוֹשׁ׃ - און שאול איז געשטארבן צוליב זיין זינד וואס ער האט געזינדיגט קעגן גאט, צוליב דעם ווארט פון גאט וואס ער האט נישט געהיט, און אויך צוליב פרעגן ביים אוב צו פארשן.
זאגט דער מיוחס לרש"י: צוויי מעילות האט ער געזינדיגט. איינס ביים פרעגן אינעם אוב, וואס ער האט דערנאך ארויפגעברענגט שמואל הנביא; און דאס צווייטע ביים ענין פון עמלק, וואס ער האט נישט אינגאנצן פארטיליגט עמלק, און ער האט געדארשנט און געזאגט: אויב אויף איין מענטש האט די תורה געזאגט צו ברענגען אן עגלה ערופה, כל שכן דא אזוי פיל נפשות, יונק ועולל ביז אן אלטן מאן. און עס איז דא א מדרש אגדה וואס זאגט אז פינף מעילות האט ער געטאן. און וואס מיינט "על דבר ה' אשר לא שמר"? ווען שאול איז געווארן קעניג איז זיין ערשטער נסיון געווען ווען שמואל האט אים געזאגט צו ווארטן אויף אים זיבן טעג און נישט מקריב זיין די עולה ביז ער קומט אן. און ווען דאס פאלק איז געווען אונטער דרוק, ווייל די פלשתים האבן זיך שוין אנגעגרייט צו דער מלחמה, האט ער געזאגט "הביאו לי את העולה" און האט עס מקריב געווען. און ווי נאר ער האט געענדיגט מקריב זיין איז שמואל אנגעקומען און אים געזאגט "נסכלת", דיין מלוכה וואלט אנגעהאלטן מיט דיר ביז אייביג, אבער יעצט אז דו האסט נישט געפאלגט מיין באפעל האסטו פארלוירן די מלוכה. איז דאך דא געווען אן המראת פי נביא, און דאס איז "אשר לא שמר", און "אשר מעל" גייט אויף דער מלחמה מיט עמלק.
וְלֹא־דָרַשׁ בַּיהוָה וַיְמִיתֵהוּ וַיַּסֵּב אֶת־הַמְּלוּכָה לְדָוִיד בֶּן־יִשָׁי׃ - און ער האט נישט געזוכט גאט, דעריבער האט ער אים געטויט, און ער האט איבערגעגעבן די מלוכה צו דוד בן ישי.
"ולא דרש בה'" איז אביסל שווער, ווייל אין ספר שמואל שטייט דאך "וישאל שאול בה' ולא ענהו ה'", און ערשט דערנאך איז ער געגאנגען פרעגן אינעם אוב. ענטפערט דער רד"ק: וויבאלד ער האט דערנאך געפרעגט ביים אוב, ווערט עס פאררעכנט כאילו ער האט גארנישט געפרעגט ביי הקדוש ברוך הוא. פארוואס? ווייל ער האט פארגליכן דאס פרעגן ביים אוב צום פרעגן ביים אייבערשטן. כאילו עס זענען דא צוויי וועגן: איין וועג צום רבונו של עולם, און אויב נישט, איז דא א צווייטער וועג צום אוב. וויבאלד ער האט זיי פארגליכן איינס צום צווייטן, ווערט זיין פרעגן ביים אייבערשטן בכלל נישט פאררעכנט ווי קיין דרישה.
און אויב וועסטו פרעגן, וואס וואלט ער דען געדארפט טאן? דער ערשטער וועג איז דאך נישט געווען אפן, דער אייבערשטער האט אים נישט געוואלט ענטפערן! אויף דעם זאגט דער רד"ק: כאטש דער אייבערשטער האט אים נישט געענטפערט, וואלט ער נאך אלץ געדארפט ווייטער מתפלל זיין און זיך ווענדן צום באשעפער און תשובה טאן מיט א גאנץ הארץ, און נישט צולייגן צו זיין חטא נאך א זינד און גיין פרעגן ביים אוב. דערפאר האט דאס פרעגן ביים אוב געוויזן אז זיין פרעגן ביים אייבערשטן איז געווען כאילו עס איז נישט געווען, און דערפאר רופט אים דער פסוק אן: "ולא דרש בה'".
"ויסב את המלוכה" - זאגט דער מלבי"ם אז די כוונה פונעם שרייבער פונעם ספר איז איבעראל אויפצוהייבן די מעלה פון דוד: אז שאול האט פארלוירן די מלוכה צוליב זיין חטא, און פון ה' איז עס געווען פאר דוד, ווייל שאול איז נישט געווען ראוי דערצו. און דערפאר שטעלט דער כתוב פריער דעם ענין פון דער מיתה פון שאול, כדי נאכדעם צו דערציילן איבער דער המלכה פון דוד, און דאס איז די הקדמה צום קומענדיגן פרק וואס וועט שוין עוסק זיין אין דוד.
לסיכום: פרק י' שילדערט דאס פאלן פון שאול ביים הר הגלבוע: זיינע קינדער ווערן געהרג'עט פריער, און ווען ער איז געבליבן אליין איז די מלחמה געווארן שווער אויף אים און ער פאלט אין די הענט פון די שיסערס מיטן בויגן, א זאך וואס איז נישט זיין אומנות. שאול'ס חשבון צו פאלן אויף זיין שווערד איז געקומען דערפון וואס ער האט געוואוסט אז זיי וועלן זיך מתעלל זיין אין אים און אים אויך טויטן, און דערפאר ווערט ער נישט פאררעכנט ווי א מתאבד: זיין מיתה איז געווען זיכער צוליב דער נבואה פון שמואל וואס האט זיך שוין אנגעהויבן מקים זיין ביי זיינע קינדער, און אויך איז דערין געווען א שמירה אויפן כבוד המלכות. די פלשתים האבן מבזה געווען זיין קערפער, זיי האבן אנגעשטאכן זיין שארבן אין בית דגון און זיין גוף אויף דער מויער פון בית שן, און די מענטשן פון יבש גלעד האבן מוסר נפש געווען אים צוריקצוגעבן כבוד צוליב הכרת הטוב און צוליב אבלות אויף זייערע קרובים. און דער כתוב ענדיגט מיטן טעם פון זיין מיתה: די מעילה אינעם דבר ה' און אין דער מלחמה פון עמלק און דאס דורש זיין אינעם אוב, צוליב וואס ער ווערט פאררעכנט ווי איינער וואס האט בכלל נישט געזוכט דעם אויבערשטן, און ממילא איז די מלוכה אריבערגעפירט געווארן צו דוד בן ישי, און דאס איז די הקדמה צו די פרקים פון מלכות דוד.