דער פרק פירט ווייטער די שושלות פון בני יהודה, און דערין באגעגענען מיר נאכאמאל און נאכאמאל די זעלבע ערשיינונג וואס מיר האבן שוין אנגעוויזן: דער כתוב דערמאנט א מענטש און דערציילט זיינע תולדות - אן צו דערמאנען פריער ווער ער איז און פון וואנעט ער קומט. דער מלבי"ם חזר'ט איבער און ערקלערט דעם יסוד: עזרא האט אראפגעשריבן זיינע רייד פונעם גרויסן ספר הייחוס, און ער האט נישט מעתיק געווען די גאנצע שושלת נאר בלויז די באזונדערע, די באקאנטע און אויסגעצייכנטע, און די איבעריגע האט ער אויסגעלאזט. דערפאר קוקן די זאכן אמאל אויס ווי "אפגעהאקט" - ווייל זיי זענען טאקע אפגעשניטן געווארן פון אן אנדער ארט, און דארטן שטייט אלעס מיט פיל מער פירוט.
וּכְלוּב אֲחִי שׁוּחָה הוֹלִיד אֶת מְחִיר הוּא אֲבִי אֶשְׁתּוֹן׃ - און כְּלוּב דער ברודער פון שׁוּחָה האט געבוירן מְחִיר, ער איז דער פאטער פון אֶשְׁתּוֹן.
אויך דא האט דער כתוב פריער נישט דערמאנט כלוב'ן אינעם סדר התולדות, און פונדעסטוועגן דערציילט ער זיינע תולדות. אזוי וועסטו זען אין פיל פלעצער אין דעם ספר, אז ער פארקירצט אין די תולדות און שרייבט נישט אלע פרטים. דער מלבי"ם ערקלערט אז כלוב איז געווען פון די קינדער פון אשחור, און ער איז כלוב אחי שוחה וואס האט געבוירן מחיר'ן. און פארוואס שטייט "אחי שוחה" אן מיר זאלן וויסן ווער שוחה איז? ווייל אינעם ספר הייחוס איז געווען פארשריבן די השתלשלות פון די דורות באריכות ביז שוחה און זיין ברודער כלוב, און דארטן איז געשטאנען דער יחוס פון שוחה, און ערשט דערנאך "וכלוב אחי שוחה" - און יעדער וואס ליינט דארטן פארשטייט פון וואס מען רעדט. עזרא, וואס האט מעתיק געווען בקיצור בלויז דאס וואס בארירט צו אונזער ענין, האט איבערגעשפרונגען יעדן איינעם וואס איז נישט געווען אזוי וויכטיג, און האט אנגעהויבן ביי כלוב'ן.
וְאֶשְׁתּוֹן הוֹלִיד אֶת בֵּית רָפָא וְאֶת פָּסֵחַ וְאֶת תְּחִנָּה אֲבִי עִיר נָחָשׁ אֵלֶּה אַנְשֵׁי רֵכָה׃ - און אֶשְׁתּוֹן האט געבוירן בֵּית רָפָא, פָּסֵחַ, און תְּחִנָּה דעם פאטער פון עִיר נָחָשׁ; דאס זענען די מענטשן פון רֵכָה.
"אבי עיר נחש" - עיר נחש איז א נאמען פון א שטאט, און תחינה איז געווען דער שר פון איר. "אלה אנשי רכה" - די בני אשתון האבן געוואוינט אין א פלאץ וואס הייסט רכה; און טייל ערקלערן אז אנשי רכה איז דער משפחה-נאמען, אזוי ווי "אנשי רכב" און ענליך. דער רד"ק ערקלערט "אבי עיר נחש" אזוי ווי "אבי קרית יערים": פון זיינע קינדער איז די שטאט באזעצט געווארן, און דערפאר איז זי גערופן געווארן נאכ'ן פאטער - און אזוי אויך דא, פון די קינדער פון נחש איז די שטאט באזעצט געווארן און איז גערופן געווארן עיר נחש. און וואס מיינט "אנשי רכה"? דער רד"ק זוכט נישט דערויף קיין הסבר, נאר שרייבט אז מען האט זיי אזוי גערופן צוליב א זאך וואס איז ביי זיי געווען באקאנט, און אזוי שרייבט אויך דער מלבי"ם: צוליב א טעם וואס איז ביי זיי געווען באקאנט. דאס הייסט, דער פסוק איז נישט מפרש פארוואס מען האט זיי אזוי גערופן.
וּבְנֵי קְנַז עׇתְנִיאֵל וּשְׂרָיָה וּבְנֵי עׇתְנִיאֵל חֲתַת׃ וּמְעוֹנֹתַי הוֹלִיד אֶת עׇפְרָה וּשְׂרָיָה הוֹלִיד אֶת יוֹאָב אֲבִי גֵּיא חֲרָשִׁים כִּי חֲרָשִׁים הָיוּ׃ - און די קינדער פון קְנַז זענען עׇתְנִיאֵל און שְׂרָיָה, און דער זון פון עׇתְנִיאֵל איז חֲתַת. און מְעוֹנֹתַי האט געבוירן עׇפְרָה, און שְׂרָיָה האט געבוירן יוֹאָב דעם גרינדער פון גֵּיא חֲרָשִׁים, ווייל בעלי מלאכות זענען זיי געווען.
ווידער דערמאנט דער כתוב תולדות אן צו דערמאנען דעם פאטער - פון קנז האבן מיר ביז יעצט נישט געהערט, און דאך רעכנט ער אויס זיינע קינדער. עתניאל בן קנז איז דער ערשטער שופט וואס איז געווען אין כלל ישראל. דער מלבי"ם ערקלערט אז די בני קנז זענען אויך געווען פון דער זעלבער משפחה, און לייגט צו: "ולפי דעתי, ליישר פשטות הכתובים ולהסיר כל לחץ שנלחצו המפרשים" - דאס הייסט אוועקצונעמען די שוועריקייט וויאזוי מען רעדט דא פלוצים פון קנז וואס מען ווייסט נישט ווער ער איז און פון וועמען ער שטאמט - שיינט אז פון אשחור איז ארויסגעקומען דער ערשטער קנז, און ער האט געבוירן יפונה'ן, און דערפאר ווערט כלב אנגערופן "בן יפונה הקניזי", צוליב דעם וואס ער שטאמט פון קנז דעם ערשטן. און גיט אכטונג: יפונה איז סיי געווען דער זון פון קנז און סיי דער פאטער פון קנז, ווייל ער האט געבוירן צוויי זין - קנז און כלב.
מיט דעם ווערן פארענטפערט סתירות פון אנדערע ערטער. עס שטייט "וילכדה עתניאל בן קנז אחי כלב" - און ווער איז דער "אחי כלב"? קנז. די כוונה איז נישט אז עתניאל איז דער ברודער פון כלב, נאר אז עתניאל איז דער זון פון קנז, און קנז איז דער ברודער פון כלב. ווייל יפונה דער זון פון קנז האט איין זון א נאמען געגעבן קנז און דעם צווייטן זון כלב. דאס אלעס, זאגט דער מלבי"ם, האט מען אונז נישט געדארפט דערציילן, ווייל דער יחוס איז אונז שוין באקאנט פון דער תורה און פונעם ספר יהושע.
איצטער דערקלערט דער פסוק די קינדער פון די צוויי ברידער, קנז און כלב. די קינדער פון קנז בן יפונה זענען געווען עתניאל און שריה. די קינדער פון עתניאל זענען געווען חתת און מעונותי, און מעונותי האט געבוירן עפרה. כאטש עס זעט אויס ווי "ומעונותי" האט נישט קיין שייכות צו דעם וואס איז פריער, איז עס באמת א המשך פונעם פריערדיגן פסוק - און דאס איז לויטן דרך פונעם מלבי"ם און דעם גר"א וואס מיר האבן פריער מסביר געווען, אז דער נאמען שטייט כאילו צוויי מאל, אדער כאילו עס שטייט "ומעונותי אשר הוליד את עפרה". און שריה, דער צווייטער זון פון קנז, האט געבוירן יואב, און פון אים זענען ארויסגעקומען די איינוואוינער פון גיא חרשים, און די שטאט איז גערופן געווארן נאך דער מלאכה, "כי חרשים היו". אין ספר נחמיה ווערט זי דערמאנט ביי בני בנימין, ווייל אין די טעג פון נחמיה האבן זיך דארט שוין באזעצט בני בנימין, אבער אין יענער צייט האט עס געהייסן גיא חרשים. אויך דער רד"ק טייטשט "אבי גיא חרשים" אזוי ווי "אבי קרית יערים", און וואס זענען חרשים? בעלי מלאכות פון שטיין, האלץ און אייזן - עס איז דא א חרש עץ, חרש ברזל און חרש אבן, און די כוונה איז אויף א בעל מלאכה וואס פאבריצירט און שניידט אויס אין האלץ, אייזן אדער שטיין.
וּבְנֵי כָּלֵב בֶּן יְפֻנֶּה עִירוּ אֵלָה וָנָעַם וּבְנֵי אֵלָה וּקְנַז׃ - און די קינדער פון כָּלֵב בֶּן יְפֻנֶּה זענען געווען עִירוּ, אֵלָה און נָעַם, און די קינדער פון אֵלָה: וּקְנַז.
חז"ל זאגן אז כלב בן יפונה איז דער זעלבער ווי כלב בן חצרון, און פארוואס הייסט ער בן יפונה? ווייל ער האט זיך אפגעקערט (שפנה עצמו) פון דער עצה פון די מרגלים - יפונה מלשון פינוי. און אויב וועסטו פרעגן: מען האט דאך שוין מייחס געווען די משפחה פון כלב בן חצרון, פארוואס גייט מען צוריק צום אנהייב? ענטפערט דער מיוחס לרש"י: וואונדער דיך נישט, דאס איז דער שטייגער פונעם ספר - ער איז מייחס א ביסל, לאזט אויס איין משפחה, און דערנאך קומט ער צוריק און נעמט די משפחה וואס ער האט אויסגעלאזט.
"ובני אלה וקנז" - דער מיוחס לרש"י טייטשט אז דער אות וי"ו פון "וקנז" איז א חלק פונעם נאמען, אזוי ווי מיר האבן געזען אין עטליכע פלעצער וואו רש"י טייטשט אז דער וי"ו אדער דער ה"א הידיעה אין אנהייב פון א נאמען זענען מעיקר השם. דער מלבי"ם דערקלערט אז דא הייבט מען אן ציילן די קינדער פון כלב דער ברודער פון קנז, דער צווייטער זון פון יפונה, און כלב האט געהאט קינדער פון פיר פרויען, וואס ער וועט אויסרעכענען אין די קומענדיגע פסוקים. די קינדער פון דער ערשטער פרוי - וואס איר האט ער בכלל נישט דערמאנט - זענען געווען עירו, אלה און נעם, און דער זון פון אלה איז געווען "וקנז".
און פארוואס שטייט "ובני אלה" בלשון רבים אויף איין זון? זאגט דער מלבי"ם אז אינעם ספר יוחסין פון וואו עזרא האט מעתיק געווען זענען געווען פארשריבן נאך קינדער, און עזרא האט זיי נישט אריבערגעשריבן ווייל זיי זענען נישט געווען מפורסם און באקאנט, אבער ער האט איבערגעלאזט דעם לשון אזוי ווי ער איז - "ובני" און נישט "ובן" - כדי דיר צו לערנען אז עס זענען געווען נאך קינדער. און לויט דעם מהלך וואלט מען געקענט זאגן אז אויך דער וי"ו פון "וקנז" איז א וי"ו החיבור וואס איז פארבליבן פונעם ארגינעלן צעטל, ווייל דארט איז געשטאנען "ובני אלה" פלוני ופלוני "וקנז", און עזרא האט אויסגעמעקט די ערשטע און איבערגעלאזט דעם לעצטן. נאר מעגליך אז דאס אליין האט געצוואונגען די מפרשים צו זאגן אז זיין נאמען איז געווען "וקנז", ווייל לויטן כתוב פאר אונז וואלט ראוי געווען צו זאגן "ובני אלה קנז".
וּבְנֵי יְהַלֶּלְאֵל זִיף וְזִיפָה תִּירְיָא וַאֲשַׂרְאֵל׃ - און די קינדער פון יְהַלֶּלְאֵל זענען געווען זִיף און זִיפָה, תִּירְיָא און אֲשַׂרְאֵל.
וּבֶן עֶזְרָה יֶתֶר וּמֶרֶד וְעֵפֶר וְיָלוֹן וַתַּהַר אֶת מִרְיָם וְאֶת שַׁמַּי וְאֶת יִשְׁבָּח אֲבִי אֶשְׁתְּמֹעַ׃ - און בֶּן עֶזְרָה: יֶתֶר, מֶרֶד, עֵפֶר און יָלוֹן; און זי האט געשוואנגערט מיט מִרְיָם, שַׁמַּי, און יִשְׁבָּח דער פאטער פון אֶשְׁתְּמֹעַ.
ווער עס זוכט ארגינעלע נעמען פונעם תנ"ך - דא איז פאראן בשפע: זיף, זיפה, תיריא, אשראל, ילון. און אפילו מרים, וואס דא איז עס א נאמען פון א זכר ווי מיר וועלן מסביר זיין.
דער מלבי"ם דערקלערט אז דא גייען מיר איבער צו דער צווייטער פרוי פון כלב, און איר נאמען איז יהללאל, און אירע קינדער זענען זיף און זיפה, תיריא און אשראל. דאס איז א גרויסער חידוש, ווייל לויטן פשוט'ן אפטייטש וואלט מען פארשטאנען אז עס רעדט זיך פון מענער, אזוי ווי דער דרך פונעם פסוק דורכאויס דעם גאנצן קאפיטל - "אשתון הוליד", "ובני קנז", "ומעונותי הוליד" - און דא, לויטן מלבי"ם, רעדט "ובני יהללאל" פון א פרוי.
"ובן עזרה" - עס מיינט נישט דער זון פון א מענטש מיטן נאמען עזרה (און זיכער רעדט זיך נישט פון עזרא הסופר, וואס ער אליין שרייבט דאך דעם ייחוס, און אויך איז דער כתיב דא מיט אן ה"א), נאר "בן עזרה" איז זיין נאמען, פונקט ווי "בן חנן" און "בן זוחת" וואס זענען אויך נעמען. און אגב, דער משפחה נאמען "אבן עזרא" איז נישט ווי טייל מאכן א טעות צו מיינען אז עס איז אויפן שטייגער פון "אבן" וואס איז געווען איינגעפירט אין יענע צייטן אינעם באדייט פון "דער זון פון", נאר דאס איז געווען זיין משפחה נאמען, אזוי ווי אבן שפרוט און ענליכס. יתר, מרד, עפר און ילון - אלע זענען געווען די קינדער פון יהללאל, יענע צווייטע פרוי.
"ותהר את מרים ואת שמי ואת ישבח" - דאס איז א וואונדערליכער לשון, וואויל דער שטייגער פונעם פסוק איז דאך צו זאגן "ותלד". ערקלערט דער מלבי"ם: ער זאגט "ותהר" ווייל זי איז געווארן טראגעדיג מיט אלע אויף איין מאל (בכרס אחת), און דערפאר רעדט דער פסוק מיט א לשון פון הריון און נישט מיט א לשון פון לידה. דער רד"ק לעומת זה ערקלערט אז "ותהר" מיינט פונקט ווי "ותלד", און וואונדער זיך נישט, ווייל מיר זאגן דאך "ברכות הורי" - די וואס האבן מיך מוליד געווען (שהרו אותי), און נישט "יולדי"; זעט מען דאך אז לשון הריון ווערט אמאל גענוצט אלס אן ערזאץ פאר הולדה. נאר דער רד"ק ערקלערט נישט פארוואס דא האט דער פסוק געענדערט פון זיין געווענליכן שטייגער.
און נאך קריגט דא דער רד"ק מיטן מלבי"ם: לויט זיין מיינונג רעדט זיך דא פון דער פרוי פון מֶרֶד, אז זי האט אים געבוירן מרים און שמי, און נישט פון יהללאל די פרוי פון כלב. און מרים, זאגט דער רד"ק, איז א זון פונקט ווי די אנדערע דערמאנטע - "ותהר" דעם זון וואס הייסט מרים, און שמי און ישבח. און וואונדער זיך נישט, ווייל פילע נעמען ווערן גענוצט סיי פאר א זכר און סיי פאר א נקבה צוזאמען, ווי אביה - די פרוי פון חצרון, און עיפה - די פילגש פון כלב, און נאך פילע אנדערע. און אזוי אויך היינטיגע צייטן: יונה - ביי די אשכנזים איז דאס רב יונה, און ביי די ספרדים מרת יונה; שמחה - ביי די ספרדים א נאמען פון א פרוי, און ביי די אשכנזים רב שמחה, א נאמען פון א מאן.
וְאִשְׁתּוֹ הַיְהֻדִיָּה יָלְדָה אֶת יֶרֶד אֲבִי גְדוֹר וְאֶת חֶבֶר אֲבִי שׂוֹכוֹ וְאֶת יְקוּתִיאֵל אֲבִי זָנוֹחַ וְאֵלֶּה בְּנֵי בִּתְיָה בַת פַּרְעֹה אֲשֶׁר לָקַח מָרֶד׃ - און זיין פרוי די יהודיה האט געבוירן ירד דעם פאטער פון גדור, און חבר דעם פאטער פון שוכו, און יקותיאל דעם פאטער פון זנוח, און דאס זענען די קינדער פון בתיה בת פרעה וועמען מרד האט גענומען.
"ואשתו היהודיה" - דאס איז כלב'ס דריטע פרוי. זי האט געבוירן ירד אבי גדור און חבר אבי שוכו, די שרים פון יענע שטעט; "אבי שוכו" - דער פאטער פון דער שטאט וואס הייסט שוכו, און יקותיאל דער פאטער פון דער שטאט וואס הייסט זנוח. דער מיוחס לרש"י רעכנט דא אויס די רשימה פון די שטעט אין ספר יהושע: יָקְדְעָם, זָנוֹחַ, חַלְחוּל, בֵּית צוּר און גְדוֹר, יַרְמוּת און עֲדֻלָּם, שׂוֹכוֹ און עֲזֵקָה - און אויף יעדע איינע זאגט ער דיר ווער ס'איז געווען איר "פאטער", דאס הייסט אז די שטאט איז געקומען פון זיינע קינדער, אדער אז ער האט איר געגרינדעט, אדער אז ער איז געווען א שר איבער איר און די שטאט הייסט נאך אים.
"ואלה בני בתיה בת פרעה" - דער מיוחס לרש"י ערקלערט אז דער אות ו' מאכט דא אן אפטיילונג און צעטיילט דעם פסוק: ביז "יקותיאל אבי זנוח" רעדט זיך פון די קינדער פון זיין פרוי די יהודיה, און פון דא און ווייטער הייבט זיך אן א נייער ענין - די קינדער פון בתיה בת פרעה וועמען מרד האט גענומען. און ווער איז מרד? דאס איז כלב, ווי חז"ל זאגן אז ער האט געמרד'ט קעגן דער עצה פון די מרגלים.
דער רד"ק ערקלערט אז "היהודיה" קומט אויסצושליסן א פרעמדע פרוי (לאפוקי מנוכריה), ווייל תיכף דערנאך רעדט מען פון בתיה בת פרעה וואס איז נישט געווען קיין געבוירענע אידישקע נאר א גיורת; דערפאר זאגט דער פסוק "ואשתו היהודיה" - דאס הייסט די מיוחס'דיגע. און בנוגע דעם ווארט "אבי": טייל מפרשים ערקלערן מלשון אדון, אז ער איז געווען דער האר פון יענע אלע שטעט, ווי דער וועג פונעם מיוחס לרש"י. אבער דער רד"ק זאגט אז עס איז מער ריכטיג צו טייטשן כפשוטו, אז דאס זענען נעמען פון מענטשן וואס זענען זיי געבוירן געווארן - חבר דער פאטער פונעם מענטש וואס הייסט שוכו, און יקותיאל דער פאטער פונעם מענטש וואס הייסט זנוח, און נישט דער פאטער פון די שטעט.
און דער רד"ק פרעגט: פארוואס פלוצלונג רופט מען דעם טאטן נאכן נאמען פונעם זון? ביי די ישמעאלים איז טאקע אזוי דער שטייגער - "אבו" פלוני - אבער ביי אונז איז דער שטייגער פארקערט, תמיד "דער זון פון". און ער ענטפערט: ווען דער זון איז געווען בארימט און חשוב, רופט מען דעם נאמען פונעם טאטן נאך אים. ווייל דעם טאטן קען מען דאך נישט, בעת דער נאמען פונעם זון איז גאר באקאנט, און מען זאגט: דו ווייסט ווער יענער איז? דאס איז דער טאטע פון פלוני, דער טאטע פונעם ראש הממשלה, דער טאטע פון יענעם רב - און דורך דעם דערקענט מען אים. דערפאר שטייט "חבר אבי שוכו".
דער רד"ק ברענגט אז חז"ל דרש'ענען די אלע נעמען - ירד, אבי גדור, חבר - אז אלע זענען געדארשנט געווארן אויף משה רבינו. און דא דארף מען אונטערשטרייכן א וויכטיגן יסוד: ווען מען לערנט מקרא, איז דער ערשטער זאך צו פארשטיין וואס עס שטייט אויפן פשט. אסאך מאל איז דער פשט אינגאנצן אנדערש ווי דאס וואס מען לערנט אין דער גמרא און אין די מדרשים, און עס ווערן אזוי איינגעווארצלט ביי אונז די דרשות חז"ל, ביז מען פארגעסט אז דער פסוק האט א פשט וואס איז נישט לויטן דרש. צום ביישפיל: "מהרסייך ומחריבייך ממך יצאו". יעדער פארשטייט - פון צווישן אונז גייען ארויס די אלע פארדארבער און חרוב-מאכער. אבער דאס איז נישט דער פשט! דער פשט איז א גוטע נבואה: אז אלע פארדארבער און חרוב-מאכער וועלן ארויסגיין פון צווישן אונז. ווען א מענטש זאגט עס איז מיר נמאס געווארן דא, איך גיי אראפ קיין סיליקאן וואלי - זייער גוט, דאס איז מקוים געווארן דער פסוק. די אלע לעסטערער און שפּעטער וואס גייען אראפ קיין אמעריקע אדער צו סיי וועלכן אנדערן ארט, דאס איז מקוים געווארן די נבואה: זיי גייען ארויס פון אונז, זיי וועלן מער נישט פלאגן. נאר מען דרש'נט א דרש, מען באציט זיך דערצו, און מען פארגעסט פונעם פשט. עס איז שטענדיג וויכטיג פריער פאר אלעם צו פארשטיין וואס דער פסוק זאגט, און ערשט דערנאך צו זען וואוהין חז"ל האבן געפירט דעם ענין.
און לויטן דרש איז "ילדה" דא אינעם באדייט פון זי האט אויפגעצויגן (גידלה): "ואלה בני בתיה בת פרעה" - אז זי האט זיי אויפגעצויגן און נישט זיי געבוירן. און לויט דעם איז "ואשתו היהודיה" טייטש א פרוי וואס איז געווארן א אידישקע און זיך מגייר געווען, ווייל עס רעדט זיך פון בתיה. און בדרך אגב, דאס איז א ברייט פארשפרייטער טעות וואס מ'רופט די טאכטער פון פרעה "בַּתְיָה" - בעת עס איז נישט אנדערש נאר בִּתְיָה, דאס הייסט די טאכטער פונעם אויבערשטן (בתו של י-ה). און פון וואנעט ווייסן מיר? ווייל דער מקרא האט דאך נקודות, אפילו די גמרא האט נישט, און אינעם מקרא שטייט געשריבן בִּתְיָה. און דאס וואס עס שטייט "ילדה" אינעם באדייט פון אויפציען, איז אזוי ווי "ואותו ילדה אחרי אבשלום" - אז זי האט אים אויפגעצויגן אויפן זעלבן שטייגער ווי אבשלום. זעט מען דאך אז הולדה ווערט גענוצט אינעם באדייט פון גידול, און פון דא נעמט זיך אויך אז תלמידי חכמים זענען ווי קינדער, וויבאלד מען ציט זיי אויף אין תורה ווערט עס פאררעכנט ווי זיין אייגן קינד.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "אשתו היהודיה" איז די דריטע ווייב פון כלב - די ערשטע ווערט נישט דערמאנט ביים נאמען, די צווייטע איז יהללאל, און די דריטע האט געהייסן היהודיה. און וואונדער זיך נישט וואס א נאמען הייבט זיך אן מיט אן ה"א, ווייל אסאך אזעלכע נעמען זענען דא, אזוי ווי הצללפוני און נאך. און זי האט געבוירן ירד אבי גדור. און דער מלבי"ם באמערקט אז דא זענען געווען דריי באזונדערע שטעט: בית גדור, גדר, און גדור וואס ווערט דא דערמאנט (און טייל זאגן גדרה), און דאס זענען דריי באזונדערע ערטער.
"ואלה בני בתיה" - בתיה איז די פערטע ווייב פון כלב, וואס ער האט חתונה געהאט מיט איר שפעטער. זאגט דער מלבי"ם אז מיר ווייסן נישט מיט זיכערקייט צי "פרעה" דא איז א מענטש פון כלל ישראל וואס האט געהייסן פרעה, אדער דער קעניג פון מצרים; חז"ל אין מגילה י"ג זאגן אז זי איז די טאכטער פונעם קעניג פון מצרים, אבער לויטן פשט פונעם פסוק איז דאס נישט מוכרח, און עס קען זיין אז א איד האט געהייסן פרעה. און וואונדער זיך נישט, ווייל מיר געפינען א מענטש וואס האט געהייסן ישמעאל, און אויך נעמען ווי אלכסנדר וואס איז געווען א גוייאישער קעניג, און נאך.
וּבְנֵי אֵשֶׁת הוֹדִיָּה אֲחוֹת נַחַם אֲבִי קְעִילָה הַגַּרְמִי וְאֶשְׁתְּמֹעַ הַמַּעֲכָתִי׃ - און די קינדער פון דער ווייב פון הודיה, די שוועסטער פון נחם, זענען געווען: דער פאטער פון קעילה דער גרמי, און אשתמוע דער מעכתי.
וּבְנֵי שִׁימוֹן אַמְנוֹן וְרִנָּה בֶּן חָנָן וְתִילוֹן וּבְנֵי יִשְׁעִי זוֹחֵת וּבֶן זוֹחֵת׃ - און די קינדער פון שמעון זענען געווען אמנון, און רנה, בן חנן, און תילון; און די קינדער פון ישעי זענען געווען זוחת, און בן זוחת.
דער מלבי"ם זאגט אז דער פסוק "ואלה בני בתיה בת פרעה אשר לקח מרד" איז באהאפטן צום קומענדיגן פסוק. ווייל דער כתוב האט דאך נישט מפרש געווען ווער עס זענען "אלה" - און מען קען נישט זאגן אז דאס זענען די וואס זענען פריער דערמאנט געווארן, ווייל יענע זענען דאך געבוירן געווארן פון זיין ווייב היהודיה. נאר דער המשך פונעם פסוק איז: "אשר לקח" כלב, און אירע קינדער זענען געווען מרד און די ווייב פון הודיה. דאס הייסט איין זון מרד, און די צווייטע איז געווען א טאכטער וואס איז געבוירן געווארן פון בתיה, און זי האט חתונה געהאט מיט א מענטש מיטן נאמען הודיה. גיט אכט אז הודיה איז דא א נאמען פון א מאנפערזאן, כאטש וואס היינט איז הודיה א נאמען פון א פרוי.
און אזוי ווערט פארענטפערט לויטן מלבי"ם פארוואס הודיה ווערט דערמאנט אן קיין הקדמה - ווייל ער איז אן אייניקל פון בתיה בת פרעה. דער רד"ק ערקלערט לויטן פשטות: כאטש ער האט ביז יעצט נישט דערמאנט הודיה, דערמאנט ער זיינע תולדות, און אזוי איז דער שטייגער פונעם ספר ווי מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל; און פון זיין ווייב וואס איז געווען די שוועסטער פון נחם, האט ער געהאט אבי קעילה הגרמי און אשתמוע המעכתי.
דער מלבי"ם ערקלערט ווייטער אז אינעם ספר היוחסין פון וואו עזרא האט מעתיק געווען, איז געווען געשריבן אז די קינדער פון בתיה זענען געווען מרד, הודיה, שמעון און ישעי, און דארט איז געשטאנען דער יחוס פון יעדן איינעם פון זיי באריכות. און דא דערמאנט ער די קינדער פון הודיה פון עטליכע פרויען - דאס הייסט הודיה האט געהאט עטליכע ווייבער, און עזרא לאזט זיי אויס ווייל זיי זענען נישט געווען אזוי באקאנט און חשוב, און ער דערמאנט נאר די אויסגעצייכנטע און בארימטע קינדער וואס ער האט געהאט פון זיין ווייב, די שוועסטער פון נחם. און וואס מיינט "הגרמי"? א נאמען פון א מענטש: דער פאטער פון קעילה וואס האט געהייסן הגרמי, דאס איז געווען זיין נאמען. "ואשתמוע המעכתי" - ער איז געווען דער ראש און א חשוב'ער פירער אין דער שטאט מעכה. און וואונדער זיך נישט אז "הגרמי" מיט אן ה"א איז א נאמען פון א מענטש, ווייל מיר האבן שוין געזען פריער אסאך אזעלכע, ווי הצללפוני.
און אזוי אויך די קינדער פון שמעון זענען געווען פון די קינדער פון בתיה, און שמעון אליין ווערט נישט דערמאנט ווייל ער איז נישט געווען אזוי חשוב, נאר בלויז זיינע קינדער. "בן חנן" - אויך דא, אזוי ווי "בן עזרה", אזוי איז געווען זיין נאמען. און אזוי אויך די קינדער פון ישעי זענען געווען ראשי משפחות פון די קינדער פון בתיה, און "בן זוחת" - דאס ווארט "בן" איז א חלק פונעם נאמען און נישט לשם פאטער.
בְּנֵי שֵׁלָה בֶן יְהוּדָה עֵר אֲבִי לֵכָה וְלַעְדָּה אֲבִי מָרֵשָׁה וּמִשְׁפְּחוֹת בֵּית עֲבֹדַת הַבֻּץ לְבֵית אַשְׁבֵּעַ׃ - די קינדער פון שלה דער זון פון יהודה: ער דער פאטער פון לכה, און לעדה דער פאטער פון מרשה, און די משפחות פונעם הויז וואס האבן געארבעט פיין לייוונט, צום הויז פון אשבע.
דא קערט זיך דער פסוק צוריק צום שורש - צו יהודה אליין. ביז איצט האבן מיר גערעדט וועגן פרץ, וועגן זרח, וועגן חצרון און וועגן פילע נעמען, אבער שלה - "כי אמר פן ימות גם הוא כאחיו", וואס מען האט אים נישט געגעבן תמר - האבן מיר נישט מייחס געווען. זאגט דער מיוחס לרש"י: וויבאלד מען האט אים ביז איצט נישט מייחס געווען, טוט מען אים מייחס זיין איצט; און צוליב דעם כבוד פון דוד המלך האט ער פריער געברענגט די קינדער פון תמר, פרץ און זרח, פון וועמען דוד שטאמט. און איצט, נאכדעם וואס ער האט מייחס געווען אלע משפחות פון פרץ, הייבט ער אן צו פארשרייבן דעם יחוס פון די משפחות פון שלה וואס זענען געווען אין יענעם דור.
"משפחות בית עבודת הבוץ" - לויט דעם מיוחס לרש"י זענען זיי געווען מומחים אין מאכן די יריעות פונעם בית המקדש, און דאס איז געווען זייער מלאכה. דער רד"ק ווידער דערקלערט אז זיי זענען געווען משפחות וואס האבן געארבעט מיט פלאקס; און דער בוץ, ווי דער מלבי"ם שרייבט, איז דער טייערער און באזונדערער פלאקס - בגדי בוץ. לויט דעם האט דאס גארנישט צוטון מיטן בית המקדש, נאר זיי זענען געווען מומחים אין דער ארבעט פון פלאקס.
וְיוֹקִים וְאַנְשֵׁי כֹזֵבָא וְיוֹאָשׁ וְשָׂרָף אֲשֶׁר בָּעֲלוּ לְמוֹאָב וְיָשֻׁבִי לָחֶם וְהַדְּבָרִים עַתִּיקִים׃ - און יוקים און די לייט פון כוזבא, און יואש און שרף וואס האבן געהערשט איבער מואב, און ישובי לחם, און די זאכן זענען אלטע זאכן.
דער מיוחס לרש"י טייטשט אז אלע די דאזיגע נעמען - יוקים, אנשי כוזבא, יואש און שרף און ישובי לחם - זענען אלע געווען קינדער פון שֵלָה. און ווער זענען יואש און שרף? האבן חז"ל געדרשנט: דאס זענען מחלון און כליון, און דאס מיינט "אשר בעלו למואב" - אז זיי האבן חתונה געהאט מיט מואבישע פרויען און זענען געווען זייערע מענער (בעלים). און וואס מיינט "והדברים עתיקים"? דאס זענען נישט קיין נאך נעמען, נאר עס קומט צו זאגן: מיינט נישט אז וויבאלד מען האט אנגעהויבן מייחס זיין פון די מענטשן פון אונזער דור, זענען די אויך שפעטערדיגע; זאלסט וויסן אז יעדער וואס איך האב דא דערמאנט פון דער שושלת פון שֵלָה זענען פריערדיגע מענטשן, פון גאר אלטע צייטן.
דער רד"ק זאגט אז עס זענען דא פיל מדרשים אויף די נעמען, אבער לויטן פשט זענען זיי אלע פון די קינדער און אייניקלעך פון שלה. אנשי כוזבא זענען אלע געווען פון זיינע קינדער, און עס איז זייער מעגליך אז כוזבא איז כזיב, "והיה בכזיב בלדתה אותו", דאס הייסט קינדער וואס זענען געבוירן געווארן אין כזיב. אויך יואש און שרף זענען געווען פון זיינע קינדער, און "אשר בעלו למואב" לויטן פשט מיינט - אז זיי האבן מלחמה געהאלטן מיט מואב און זענען געווען זייערע הארן, מלשון בעלים. "ישובי לחם" איז איין נאמען און נישט צוויי - אזוי איז געווען דער נאמען פון איינעם פון זיינע קינדער.
און וואס מיינט "והדברים עתיקים" לויטן רד"ק? אז דאס וואס איך האב דיר געזאגט אז יואש און שרף האבן געהערשט איבער מואב, כאטש דו וועסט דאס נישט געפינען אין די ספרי הנבואה, זענען דאס זאכן וואס זענען באקאנט בקבלה און במסורת, נעתק געווארן פון מענטש צו מענטש. און מען דארף וויסן אז "עתיקים" דא איז נישט מלשון העתקה אין אונזער באגריף; אין לשון הקודש איז "נעתק" א לשון פון אריבערפירן פון איין ארט צום צווייטן, ווי "אבן נעתקה ממקומה", און ווי "ויעתק צור ממקומו". און ווען מען גיט איבער א זאך - ווערט עס נעתק פון איינעם צום צווייטן, און פון דעם איז שפעטער געווארן דער אויסדרוק "להעתיק" אינעם באדייט פון העתקה. און אזוי אויך ביים כינוי "עתיק יומין" לגבי דעם אויבערשטן, וואס מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל - נישט אינעם באדייט פון אלט און נישט אינעם באדייט פון א קאפיע, נאר אינעם באדייט פון ארויסגעריקט פון דער ראם פון טעג, אז ער שטייט העכער דעם זמן. אויך דא קומט דער פסוק זאגן: כאטש דו קענסט נישט פון דער היסטאריע יואש און שרף אז זיי זאלן האבן געהערשט איבער מואב, גיי פרעג נאך - די זאכן זענען איבערגעגעבן און נעתק געווארן מדור לדור.
דער מלבי"ם ערקלערט אז "יוקים" איז געווען א משפחה נאמען, און בנוגע "והדברים עתיקים" ברענגט ער צוויי פירושים: אדער אז די מעשה איז גאר אלט און זיי האבן געהאט דערויף אן אלטע קבלה, אדער אז די פרטים פונעם מעשה זענען נעתק געווארן אויף א באזונדערן ספר וואס עזרא האט געהאט אין דער האנט - און לויט דעם איז עס טאקע מלשון העתקה.
הֵמָּה הַיּוֹצְרִים וְיֹשְׁבֵי נְטָעִים וּגְדֵרָה עִם הַמֶּלֶךְ בִּמְלַאכְתּוֹ יָשְׁבוּ שָׁם׃ - זיי זענען די טעפער און די איינוואוינער פון נטעים און גדרה, מיט דעם מלך אין זיין מלאכה האבן זיי דארט געוואוינט.
אויף וועמען גייט ארויף "המה"? זאגט דער רד"ק אז עס איז זייער מעגליך אז דאס גייט צוריק אויף אנשי כוזבא און יואש און שרף וואס זענען פריער דערמאנט געווארן. זיי זענען געווען די באקאנטע טעפער, די בעלי מלאכה פון כלי חרס, און זיי האבן געוואוינט אינדרויסן פון דער שטאט אויפן פלאץ פון די פלאנצונגען, דאס הייסט אן ארט וואו מען פלאנצט נטיעות און מען באארבעט די ערד, און דארט פלעגן זיי פראדוצירן די כלי חרס - און פון דעם קומט דער לשון "יוצר", ווי אין דעם אויסדרוק "כחומר ביד היוצר". און עס קען זיין, לייגט דער רד"ק צו, אז די ערד פון יענעם פלאץ איז געווען גוט פאר דער מלאכה פון חרס, און דארט פלעגן זיי זיצן, פלאנצן נטיעות און מאכן גדרות.
און וואס מיינט "עם המלך במלאכתו"? זאגט דער מיוחס לרש"י: אזוי ווי עס שטייט אין פרשת משפטים "בעליו עמו לא ישלם", וואס דער טייטש איז אז דער בעל הבית איז געווען מיט אים אין זיין מלאכה - ער האט געהאקערט מיט אים אין פעלד מיט דער זעלבער בהמה וואס איז געשטארבן. אזוי אויך דא "עם המלך" מיינט אז זיי האבן געטון די מלאכה פונעם מלך; אזוי ווי זיי זענען געווען מיטן מלך אין די ענינים פון אינדרויסן, אין די נטיעות און גדרות, דארט האבן זיי געוואוינט ווייל דארט איז געווען זייער מלאכה, און זיי האבן אויך געטון די מלאכה פונעם מלך.
אויך דער מלבי"ם גייט אין דעם זעלבן וועג: זיי זענען געווען בעלי מלאכה אין כלי חרס און פלעגן פארמען צורות אין יעדן שטיין, און דאס אלעס ווערט אנגערופן מיטן נאמען יוצר, וואס איז מלשון צר צורה - אויך דער וואס שניצט אין שטיין ווערט אנגערופן יוצר, ווייל ער פארעמט א צורה אינעם שטיין. און אזוי אויך "מה הועיל פסל כי פסלו יוצרו" - פסל מיינט אויסשניצן, נישט מאכן פון ליים נאר אראפנעמען און אויסהאקן. און פארוואס הייסט עס פסל? ווייל כדי אנצוקומען צום אינעווייניגסטן דארף מען אוועקנעמען די פסולת פון אינדרויסן. אמאל האט מען געפרעגט א קינסטלער ווי אזוי ער באווייזט אויסצוהאקן אזעלכע באזונדערע סקולפטורן, האט ער געזאגט: איך פארעם נישט וואס איז אינעווייניג, איך נעם נאר אראפ די פסולת; וואס איז אינעווייניג געפינט זיך שוין דארט, און די גאנצע מומחיות איז צו וויסן וואס איז פסולת און וואס נישט.
דער מלבי"ם ערקלערט ווייטער, אז זיי זענען אויך געווען בעלי אומנות אין פלאנצן ביימער - "יושבי נטעים" - און אויך אין מאכן גדרות פֿאַר שאף, קומט אויס אז זייער מלאכה איז געווען סיי אין דומם, סיי אין צומח און סיי אין בעלי חיים, אלע ערליי מלאכות. און ער לייגט צו, אז עס איז זייער מעגלעך אז "נטעים" און "גדרה" זענען נישט קיין לשון פון נטיעות און גדרות, נאר נעמען פון פלעצער, אזוי ווי גדרה אין אונזערע טעג, און צוליב דעם וואס זיי זענען געווען מוכשרים אין נטיעות און אין גדרות צאן, איז דער ארט גערופן געווארן אויף דעם נאמען נטעים און גדרה, און דארט פלעגן זיי טון די מלאכת המלך.
אין דעם דאזיקן שטיקל האבן מיר געזען דעם שטענדיקן דרך פונעם ספר: עזרא איז מעתיק פונעם גרויסן ספר היחוס נאר די מפורסמים און די אויסגעצייכנטע, און דערפאר ווערן נעמען דערמאנט אן קיין הקדמה - כלוב אחי שוחה, קנז, הודיה. מיר האבן געלערנט דעם מלבי"ם'ס ישוב אין דער שושלת פון קנז, יפונה, כלב און עתניאל; די פיר ווייבער פון כלב (די ערשטע אן א נאמען, יהללאל, היהודיה און בתיה); די מחלוקת צווישן דעם מלבי"ם און דעם רד"ק ביי "ותהר" און אין דער אידענטיטעט פון "מרים" וואס איז א זון; די שמות עצם וואס די ווערטער "בן" און דער ה"א הידיעה זענען א חלק פון זיי; דעם יחוס פון בני שלה, וואס מען האט מקדים געווען פרץ פֿאַר זיי צוליב דעם כבוד פון דוד; דעם באדייט פון "והדברים עתיקים" אלס א מסורה וואס ווערט מעתיק געווען פון איש לאיש; און די בעלי מלאכה - די יוצרים, יושבי נטעים וגדרה - וואס האבן געטון די מלאכת המלך. און לענגאויס אלעס דער וויכטיגער יסוד: קודם כל צו פארשטיין דעם פשט פונעם כתוב, און ערשט דערנאך צו זען וואו חז"ל האבן גענומען די זאכן אין זייערע דרשות.