קאפיטל ב' אין דברי הימים גיט זיך אפ מיט די יחוסים פון שבט יהודה, און בעיקר מיט דער שלשלת פון וואו עס קומט ארויס מלכות בית דוד. אינעם אפשניט פאר אונז גייען מיר ווייטער מיט דער משפחה פון חצרון און זיינע קינדער - כלב, ירחמאל און רם - און מען לערנט דורך די רשימות היוחסין גרויסע יסודות: ווי אזוי מען פירט דעם יחוס פון א קינד וואס איז געבוירן פון א פילגש, וואס איז דער באדייט פון "לקיחה" קעגן "בא אליה", און צי דער יחוס אין דברי הימים איז איינס מיט דעם וואס שטייט אין דער תורה. ווי אונזער שטייגער וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים מיט די ביאורים פונעם מלבי"ם, דער מיוחס לרש"י, דער רד"ק און דרשות חז"ל.
די פטירה פון עזובה און דאס נעמען אפרת
וַתָּמָת עֲזוּבָה וַיִּקַּח־לוֹ כָלֵב אֶת־אֶפְרָת וַתֵּלֶד לוֹ אֶת־חוּר׃ - און עזובה איז געשטארבן, און כלב האט זיך גענומען אפרת, און זי האט אים געבוירן חור.
ביז אהער האט כלב געהאט בלויז א טאכטער - "ואת יריעות" - און די קינדער פון דער טאכטער: ישר, שובב און ארדון. יעצט, נאכדעם וואס עזובה זיין ווייב איז געשטארבן, האט ער גענומען אפרת, און פון איר איז אים געבוירן געווארן א זון: חור.
וְחוּר הוֹלִיד אֶת־אוּרִי וְאוּרִי הוֹלִיד אֶת־בְּצַלְאֵל׃ - און חור האט געבוירן אורי, און אורי האט געבוירן בצלאל.
דאס איז דער פסוק וואס איז אונז באקאנט פון דער תורה: "בצלאל בן אורי בן חור". און אויף דעם זאגט רש"י א וואונדערבארע זאך: "צא וחשוב" (גיי און רעכן אויס) - אז יעדער פון זיי איז געווען ווייניגער ווי אכט יאר אלט ווען ער האט געבוירן. ווי אזוי? כלב איז געווען פערציג יאר אלט בשעת די מרגלים, ווי עס שטייט "בן ארבעים שנה אנכי בשלֹח משה עבד ה' אֹתי לרגל את הארץ", און יענע צייט זענען שוין אלע געווען געבוירן, ווייל אין דער צייט וואס מען האט אויפגעשטעלט דעם משכן וואס בצלאל האט געמאכט, האבן זיי שוין אלע געלעבט. מאך דעם חשבון: כלב איז געווען אכט יאר ווען ער האט געבוירן עזובה די פרוי, און ניין יאר ווען ער האט געבוירן יריעות (לויט דער שיטה אז ביידע זענען געווען זיינע טעכטער); נאך דער מיתה פון עזובה האט ער גענומען אפרת און זי האט געבוירן חור אין אן אנדער יאר - איז ער דאך שוין צען יאר אלט. חור איז געווען אכט יאר ווען ער האט געבוירן אורי, און אורי איז געווען אכט יאר ווען ער האט געבוירן בצלאל - צען און אכט און אכט, איז צוזאמען זעקס און צוואנציג. און עס שטייט געשריבן "ואל כל איש חכם לב", און קיין "איש" איז נישט ווייניגער ווי דרייצן יאר, קומט אויס אז בצלאל בשעת ער האט געמאכט דעם משכן איז געווען דרייצן יאר אלט. זעקס און צוואנציג מיט נאך דרייצן - איז ניין און דרייסיג, פערציג ווייניגער איינס. קומט אויס אז יעדער פון זיי האט געבוירן ביי ווייניגער ווי אכט יאר אלט.
און אזוי איז אויך מפורש אין פרק בן סורר ומורה, און עס איז פאראן א מדרש וואס זאגט אז ביי די זעקס יאר האבן זיי געבוירן. מיר, אויב מיר ווילן ציען דעם חשבון צום העכסטן מעגליכן עלטער, קומען מיר אן צו אכט; אבער דער מדרש זאגט אז באמת האבן זיי געבוירן ביי די זעקס יאר. און מען דארף זיך נישט וואונדערן דערויף: אויב מיר זעען אז א מיידעלע פון דריי יאר (אדער פינף יאר, ווי אזוי מען זאל נאר נישט זאגן) איז געווען בכוח ארויסצוציען וואסער פונעם ברונעם און אנצוטרונקען אלע קעמלען, זעט מען דאך אז זייערע כוחות און זייער ערוואקסנקייט זענען נישט געווען אינעם זעלבן טעמפא ווי ביי אונז היינט, און ממילא אוודאי האבן זיי אויך אין אזא עלטער געקענט געבוירן.
"בא" און "לקחה" - א פילגש וואס איז געווארן אן אשה
וְאַחַר בָּא חֶצְרוֹן אֶל־בַּת־מָכִיר אֲבִי גִלְעָד וְהוּא לְקָחָהּ וְהוּא בֶּן־שִׁשִּׁים שָׁנָה וַתֵּלֶד לוֹ אֶת־שְׂגוּב׃ - און נאכדעם איז חצרון געקומען צו דער טאכטער פון מכיר דעם פאטער פון גלעד, און ער האט זי גענומען ווען ער איז געווען זעכציג יאר אלט, און זי האט אים געבוירן שגוב.
וּשְׂגוּב הוֹלִיד אֶת־יָאִיר וַיְהִי־לוֹ עֶשְׂרִים וְשָׁלוֹשׁ עָרִים בְּאֶרֶץ הַגִּלְעָד׃ - און שגוב האט געבוירן יאיר, און ער האט געהאט דריי און צוואנציג שטעט אין לאנד גלעד.
מיר האבן פריער געזען "וכלב בן חצרון" - כלב איז דער זון פון חצרון; און יעצט קערט זיך דער פסוק צוריק צום פאטער חצרון און דערציילט אז שפעטער איז ער געקומען צו דער טאכטער פון מכיר אבי גלעד. דער מיוחס לרש"י זאגט אז דאס אלעס איז געשריבן געווארן וועגן דעם כבוד פון דוד: דער לשון "בא" לערנט אונז אז ער האט זי גענומען פאר א פילגש און נישט לשם אישות, אזוי ווי עס שטייט ביי דוד המלך "כאשר בא אל בת שבע", וואס אויך דארט איז עס נישט געווען קיין ביאה לשם אישות. קומט אלזא אויס אז עס זענען דא דא צוויי חסרונות מצד דער טאכטער פון מכיר: איינס - אז ער האט זי נישט גענומען לשם אישות; און דאס צווייטע - אז ער האט זי גענומען ווען ער איז שוין געווען אלט, בן ששים שנה. און פאר וואס האבן זיי אים איר פונדעסטוועגן געגעבן? צוליב דעם כבוד פון דער משפחה פון בית יהודה - זיך מְשַׁדֵּךְ צו זיין מיט דער משפחה פונעם קעניג. און ווען ער האט געבוירן יאיר, האבן די בני מכיר אים געגעבן דריי און צוואנציג שטעט כדי ער זאל נעמען א פרוי פון זייערע טעכטער, אז מען זאל זיך קענען מְשַׁדֵּךְ זיין מיט אים.
דער מלבי"ם שטעלט אוועק די קשיא: אויב "בא" מיינט אז זי איז געווען א פילגש און נישט ממש קיין נישואין, ווי אזוי שטייט גלייך דערנאך "והוא לקחה"? "לקיחה" מיינט דאך ליקוחין, נישואין. וועגן וואס רעדט זיך עס דא - וועגן א ביאה צי וועגן נישואין? ערקלערט דער מלבי"ם: לויטן פשט, איז חצרון לכתחילה געקומען אויף איר שלא על ידי קידושין און האט געבוירן פון איר שגוב - און אזוי טייטשט אויך דער מיוחס לרש"י, אז די כוונה איז אן קיין קידושין. און שפעטער, ווען ער איז געווען זעכציג יאר אלט, האט ער זי גענומען פאר אן אשה מיט חופה וקידושין; ער האט געהעכערט איר מדרגה פון א פילגש צו אן אשה. דערפאר פארשטייט מען "והוא לקחה והוא בן ששים שנה" - ביז יעצט איז זי געווען ווי א פילגש, און יעצט נעמט ער זי פאר אן אשה ווען ער ווערט זעכציג יאר אלט. און ווען האט זי אים געבוירן שגוב, פאר דער לקיחה צי נאך איר? זאגט דער מלבי"ם אז די געבורט פון שגוב איז געווען פון דער ערשטער ביאה, בעת זי איז נאך געווען א פילגש. "ואחר" - נאכדעם וואס ער איז געקומען צו דער טאכטער פון מכיר אן קידושין, דאן האט ער זי גענומען מיט קידושין, און בשעת די נישואין איז ער געווען זעכציג יאר; און שגוב האט זי אים געבוירן נאך פריער.
יאיר בן שגוב אדער יאיר בן מנשה
אין דער תורה ווערט געברענגט אז משה רבינו האט געגעבן דעם גלעד פאר מכיר בן מנשה, און "יאיר בן מנשה הלך וילכוד את חוותיהם ויקרא אתהן חוות יאיר". און דא שטייט "ושגוב הוליד את יאיר". האט דען מנשה מוליד געווען יאיר'ן, צי האט שגוב מוליד געווען יאיר'ן? דאס איז איינע פון די שווערע ענינים אין ספר דברי הימים: דער חוסר התאמה צווישן די יחוס-בריוו אין דער תורה און די יחוס-בריוו אין דברי הימים. און ביי יעדן אזא פאל איז איינס פון צוויי: אדער רעדט מען פון אנדערע מענטשן, און דערפאר זענען די נעמען אנדערש; אדער רעדט מען פון די זעלבע מענטשן, נאר איינמאל דערמאנט דער פסוק דעם פאטער און איינמאל דעם זיידן, אדער איינמאל יחוס'ט מען נאכן פאטער און איינמאל נאך דער מוטער - און פון דעם קומט אויס אז עס זענען דא צוויי נעמען פון פארשידענע מולידים, ווייל איינמאל גייט מען לויט דער משפחה פונעם פאטער און איינמאל לויט דער משפחה פון דער מוטער. און דאס איז אויך דער מהלך וואס דער מלבי"ם נעמט דא אן.
און גיט אכט אז די פסוקים דא רעדן ממש פון די זעלבע ענינים: דריי און צוואנציג שטעט אין ארץ הגלעד וואס יאיר האט געהאט, "ויקח גשור וארם את חוות יאיר מאתם", "את קנת ואת בנותיה שישים עיר" - אויך אין דער תורה ערשיינט דער נאמען "חוות יאיר". דאס הייסט, לכאורה רעדט מען דא פונעם באקאנטן סיפור פון דער תורה, סיי די ערטער און סיי די נעמען; נאר די יחוסים זענען פארפלאנטערט, און אויף דעם שטעלט זיך דער מלבי"ם.
זאגט דער מלבי"ם: לויטן פשט זעט אויס אז דאס איז טאקע דער יאיר בן שגוב וואס ווערט דא דערמאנט, און ער קומט אפווארפן דעם פירוש אז עס רעדט זיך פון א צווייטן מענטש. און פארוואס רופט אים דער פסוק "יאיר בן מנשה"? ווייל שגוב זיין פאטער איז געווען מיוחס צו מנשה - צום שבט פון זיין מוטער - און נישט צום שבט יהודה. שגוב האט זיך גערעכנט ווי א בן שבט מנשה, און דערפאר ווערט זיין זון אנגערופן "בן מנשה". און דער טעם דערפון: ווער עס איז געבוירן געווארן דורך קידושין, פלעגט מען אים מייחס זיין צו דער משפחה פונעם פאטער - אויב דער פאטער איז געווען פון שבט מנשה, זענען זיינע קינדער פון מנשה; און אויב פון שבט דן, זענען זיי פון שבט דן. אבער ווער עס איז געקומען צו אן אשה בתורת פילגש און האט געהאט פון איר קינדער - הגם די קינדער זענען כשר לחלוטין און זענען נישט פגום חס ושלום - פלעגט מען זיי נישט מייחס זיין אויפן נאמען פונעם פאטער, וויבאלד עס איז נישט געווען מיט ליקוחין, נאר צום שבט פון דער מוטער. כאטש בדרך כלל איז נישטא קיין יחוס נאך דער מוטער, איז דאס אבער געווען זייער שטייגער.
און וואו זעען מיר דאס? דער מלבי"ם ברענגט א וואונדערליכע ראיה פון יפתח: זיינע ברידער האבן אים פארטריבן און געזאגט "לא תנחל בבית אבינו כי בן אשה אחרת אתה". וואס מיינט דען דאס "בן אשה" - יעדער איינער פון אונז איז דאך געבוירן פון אן אשה! נאר וויבאלד זיין מוטער איז געווען א פילגש, רעכנט מען נישט דעם פאטער, נאר מען גייט נאך דער מוטער. דאס איז געווען זייער מנהג, און דאס איז געווען א צייכן פון פחיתות: ער איז נישט ראוי זיך צו יחוס'ן נאכן פאטער, וויבאלד דער פאטער האט נישט גענומען זיין מוטער מיט געווענליכע נישואין, און דערפאר יחוס'ט זיך דער זון צו זיין מוטער. און מיר געפינען ענליך צו דעם אויך אין עזרא, ביי יענעם "אשר לקח מבנות ברזילי הגלעדי אשה ויקרא על שמם" - און פארוואס דערמאנט ער "בנות ברזילי", מען דערמאנט דאך תמיד דעם פאטער'ס נאמען? נאר וויבאלד עס איז נישט געווען מיט קיין נישואין נאר בדרך פילגש, יחוס'ט מען זיי נאך דער מוטער.
און לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם, פארשטייט מען דעם פסוק כ"ג "כל אלה בני מכיר": ווען משה רבינו האט געגעבן דעם גלעד פאר מכיר, האט יאיר בן שגוב - וואס ווערט אויך אנגערופן בן מנשה צוליב זיין מוטער'ס שבט - איינגענומען די חוות יאיר. חז"ל זאגן אז שגוב אדער יאיר האט גענומען אן אשה פון די טעכטער פון מנשה און באקומען די שטעט בירושה, און דער מלבי"ם זאגט אז אויך דאס איז ריכטיג און עס איז נישט קיין סתירה: וויבאלד ער האט זיך גערעכנט פון די בני מנשה מצד דער מוטער, האבן די בני מנשה געזען אין אים א פאסיגן שידוך פאר זיך - פאר זיי איז ער געווען "פון אונזעריגע", הגם למעשה געהער ער צום שבט יהודה. ווארום אויב מען וויל רעדן פונקטליך און גיין נאך דער משפחה פונעם פאטער - חצרון, רם און די אלע זענען דאך פון די משפחות פון יהודה, און אונזער ספר יחוס'ט בעיקר די משפחות פון יהודה און די שושלת פון בית דוד. און וויבאלד בני מנשה פלעגן חתונה האבן אין זייערע אייגענע משפחות, האבן זיי אים געגעבן א טאכטער פון זייערע כדי ער זאל חתונה האבן מיט איינעם וואס ווערט פאררעכנט ווי א בן שבט פון זיי, און די שטעט זענען געווען ביי אים פאר א נדן אדער ירושה. אויב אזוי, זענען די מעשיות דא און אין דער תורה איינס און דאס זעלבע.
נישט אזוי האלט דער רד"ק, וואס ברענגט א דרשת חז"ל אז דאס איז נישט דער זעלבער יאיר וואס שטייט אין דער תורה, נאר יאיר בן שגוב האט גענומען אן אשה אין ארץ הגלעד, און זי איז געשטארבן און ער האט איר גע'ירש'נט, און פון זיין ווייב'ס ירושה האט ער געהאט דריי און צוואנציג שטעט. און אויב וועסטו פרעגן: פארוואס איז די מעשה אזוי ענליך צו וואס עס שטייט אין דער תורה? לייגט דער מצודות צו, אז וויבאלד יאיר בן מנשה וואס שטייט אין דער תורה האט זיי אנגערופן "חוות יאיר", האט אויך יאיר בן שגוב - וואס איז א גאר אנדערע פערזאן - זיי אנגערופן פונקט ווי יענער "חוות יאיר". לויט חז"ל רעדט זיך עס אלזא פון צוויי באזונדערע יאיר'ס: יאיר בן מנשה און יאיר בן שגוב, און דאס וואס מען זעט אז ביידע זענען פארבינדן מיט "חוות יאיר" - איז דאס אויפן נאמען פונעם ערשטן. דאס איז ענליך צו א מענטש וואס פרעגט אויף א געוויסן רבי'ן און דערמאנט זיין נאמען; זאגט מען אים: דאס איז אן אדמו"ר וואס האט געלעבט מיט פופציג יאר צוריק. פרעגט ער: איך האב דאך געליינט אז ער האט געלעבט מיט הונדערט און פופציג יאר צוריק! ווער איז גערעכט? ביידע זענען גערעכט - דער היינטיגער אדמו"ר הייסט נאך יענעם אדמו"ר, און אזוי איז איינגעפירט אז א זון פון א צדיק אדער אן אייניקל פון א צדיק הייסט נאכן פריערדיגן צדיק. אזוי אויך דא: יאיר בן שגוב האט געלעבט אין א שפעטערער תקופה, און ער האט אנגערופן זיינע דערפער "חוות יאיר" נאך די דערפער וואס האבן באלאנגט צום פריערדיגן יאיר אין דער צייט פון דער תורה. אזוי ערקלערן חז"ל, והשם הוא היודע, און עס קען זיין אז אלו ואלו דברי אלוקים חיים - אז סיי דאס איז ריכטיג און סיי דאס איז ריכטיג.
גשור און ארם האבן צוגענומען - און דוד האט צוריקגעקערט
וַיִּקַּח גְּשׁוּר־וַאֲרָם אֶת־חַוֺּת יָאִיר מֵאִתָּם אֶת־קְנָת וְאֶת־בְּנֹתֶיהָ שִׁשִּׁים עִיר כׇּל־אֵלֶּה בְּנֵי מָכִיר אֲבִי־גִלְעָד׃ - און גשור און ארם האבן צוגענומען די חוות יאיר פון זיי, קנת און אירע שטעטלעך זעכציג שטעט, דאס אלעס זענען די קינדער פון מכיר דער פאטער פון גלעד.
דער מיוחס לרש"י ערקלערט: "גשור" מיינט דער גשורי און דער מעכתי, וועלכע זענען געווען נאנט צו די ארמים, ווייל זיי האבן געוואוינט אין מזרח זייט פון ארץ ישראל און ארם האט אויך געוואוינט אין מזרח, אזוי ווי עס שטייט "ארם מקדם ופלשתים מאחור". און אין די טעג פון די שופטים, ווען כלל ישראל האט געזינדיגט, האט זיי דער הקדוש ברוך הוא איבערגעגעבן אין דער האנט פון ארם, און דעמאלט האבן זיי צוגענומען פון זיי די דאזיגע שטעט - די חוות יאיר, קנת און אירע ארומיגע שטעטלעך, זעכציג שטעט. און דערנאך, ווען דוד המלך איז געקומען, האט ער זיי צוריקגעקערט. און דערפאר ווערט דער ענין דא דערמאנט, ווייל אויך דערין איז פארהאן א לויב פאר מלכות בית דוד, אז דוד המלך האט צוריקגעקערט די שטעט וואס דער גשורי און דער ארמי האבן פארכאפט.
און צום סוף פונעם פסוק איז פארהאן א שוועריקייט: דער פסוק רעדט פון שטעט - קנת און אירע שטעטלעך זעכציג שטעט - און פלוצלונג זאגט ער "כל אלה בני מכיר אבי גלעד". זענען דען די שטעט די קינדער פון מכיר? (און דרך אגב, "בנותיה" מיינט נישט ממש טעכטער, נאר די קלענערע ארומיגע שטעטלעך און דערפער, ווי "בנות יהודה", און ווי דער תרגום זאגט "כפרנהא"; קנת איז די הויפט שטאט און "בנותיה" זענען די דערפער ארום איר.) אויף דעם ערקלערט דער רד"ק: דער פשט איז - די אלע שטעט האבן באלאנגט צו די קינדער פון מכיר אבי גלעד, נאר עס פעלט די אות ל', אנשטאט "לבני מכיר". און ער ברענגט נאך ביישפילן דערצו: "ושני שרי גדודים היו בן שאול" - זענען זיי דען געווען א זון פון שאול? נאר זיי האבן באלאנגט צום זון פון שאול, און עס פעלט די אות ל'. אזוי אויך דא, "בני מכיר" מיינט "לבני מכיר".
"בכלב אפרתה" - די אות בי"ת אין באדייט פון "מיט"
וְאַחַר מוֹת־חֶצְרוֹן בְּכָלֵב אֶפְרָתָה וְאֵשֶׁת חֶצְרוֹן אֲבִיָּה וַתֵּלֶד לוֹ אֶת־אַשְׁחוּר אֲבִי תְקוֹעַ׃ - און נאכ'ן טויט פון חצרון אין כלב אפרתה, און די ווייב פון חצרון איז געווען אביה, און זי האט אים געבוירן אשחור דעם פאטער פון תקוע.
דער באדייט איז אז אביה האט געבוירן אשחור, נאר ווער ס'האט אים אויפגעצויגן זענען געווען כלב און זיין ווייב אפרת, און ס'איז גלייך ווי זי האט אים געבוירן צוזאמען מיט זיי. "בכלב אפרתה" - דער אות בי"ת דא איז מיט'ן באדייט פון "מיט": זי האט אים טאקע געבוירן בפועל, אבער זיי זענען געווען די וואס האבן אים אויפגעצויגן.
צוריקקער צו ירחמאל דעם בכור
וַיִּהְיוּ בְנֵי־יְרַחְמְאֵל בְּכוֹר חֶצְרוֹן הַבְּכוֹר רָם וּבוּנָה וָאֹרֶן וָאֹצֶם אֲחִיָּה׃ - און עס זענען געווען די קינדער פון ירחמאל דעם בכור פון חצרון: דער בכור רם, און בונה, און אורן, און עוצם, און אחיה.
זאגט דער רד"ק: לכתחילה האט דער כתוב דערמאנט דעם יחוס פון רם בן חצרון, וואס ער איז דער עיקר, כדי צו דערציילן פון דער משפחה פון בית דוד; דערנאך האט ער דערמאנט דעם יחוס פון כלב בן חצרון; און יעצט קערט ער זיך צוריק צו דערמאנען דעם יחוס פונעם בכור, וואס דאס איז ירחמאל. און וואס מיינט "הבכור רם"? דער באדייט איז אז דער בכור פון ירחמאל איז געווען רם. דאס הייסט: חצרון האט געהאט א בכור - ירחמאל, און ירחמאל האט געהאט א בכור - רם.
עטרה - "אל תאמין בגר"
וַתְּהִי אִשָּׁה אַחֶרֶת לִירַחְמְאֵל וּשְׁמָהּ עֲטָרָה הִיא אֵם אוֹנָם׃ - און ירחמאל האט געהאט נאך א ווייב און איר נאמען איז געווען עטרה, זי איז די מוטער פון אונם.
דער רד"ק ברענגט צוויי פשטים. לויט'ן פשט פונעם פסוק רעדט מען פון אן אידישער פרוי, און פארוואס רופט ער איר "אחרת"? איין פשט: וויבאלד ער האט דערמאנט די ערשטע, זאגט ער אויף איר אז זי איז געווען אן אנדערע ווייב. דער צווייטער פשט: ס'קען זיין אז זי איז געווען א פילגש, אזוי ווי דער לשון "בן אשה אחרת אתה" וואס מיינט א פילגש, און דערפאר רופט ער איר "אחרת" - און אפילו אויב זי איז געווען א פילגש, איז זי געווען מישראל. אבער רבותינו האבן געדרש'נט אז דא רעדט מען פון א גויה, און דערפאר דערמאנט ער איר נאמען "עטרה" - ווייל ער האט זי גענומען זיך צו באקרוינען מיט איר, וויבאלד זי איז געווען א בת גדולים. און פון דא האבן חכמים געזאגט: אל תאמין בגר עד עשרים וארבעה דורות. און דער רד"ק רעכנט דא אויס די פיר און צוואנציג דורות פון איר צייט ביז ישמעאל בן נתניה, וואס האט צום סוף גורם געווען אויסצולעשן די גחלת פון ישראל, ווען ער האט געהרג'עט גדליה בן אחיקם.
און דער מלבי"ם לייגט צו נאך א זאך וואס מיר וועלן זען ווייטער: ירחמאל האט אויך געהאט ששן, וואס האט געגעבן זיין טאכטער פאר ירחע זיין קנעכט, און אויך פון זיי - פופצן דורות נאך ירחע - איז ארויסגעקומען ישמעאל בן נתניה בן אלישמע, וואס האט געהרג'עט גדליה בן אחיקם. און אויף אים שטייט אז ער איז געווען "מזרע המלוכה", און די כוונה איז מצד זיין מוטער; און דערפאר שטייט נישט "מבני המלוכה" נאר "מזרע המלוכה", וויבאלד ס'איז בלויז געווען מצד דער מוטער. און מיר וועלן דאס דערמאנען אויך ווייטער, ווען מיר וועלן זען דעם ענין פון ששן.
נעמען און לשונות אין דער שושלת פון אונם
וַיִּהְיוּ בְנֵי־רָם בְּכוֹר יְרַחְמְאֵל מַעַץ וְיָמִין וָעֵקֶר׃ - און די קינדער פון רם דער בכור פון ירחמאל זענען געווען מעץ, און ימין, און עקר.
וַיִּהְיוּ בְנֵי־אוֹנָם שַׁמַּי וְיָדָע וּבְנֵי שַׁמַּי נָדָב וַאֲבִישׁוּר׃ - און די קינדער פון אונם זענען געווען שמי און ידע, און די קינדער פון שמי זענען געווען נדב און אבישור.
דער וואס מיינט אז "שמאי" איז א נאמען וואס שטייט בלויז אין די משניות און אין תלמוד - זאל וויסן אז שמי ערשיינט אויך אין תנ"ך. דא שטייט עס אן אן אל"ף, אבער דאס איז דער זעלבער נאמען.
וְשֵׁם אֵשֶׁת אֲבִישׁוּר אֲבִיהָיִל וַתֵּלֶד לוֹ אֶת־אַחְבָּן וְאֶת־מוֹלִיד׃ - און דער נאמען פון אבישור'ס ווייב איז געווען אביהיל, און זי האט אים געבוירן אחבן און מוליד.
ביז יעצט האבן מיר געוואוסט אז "אביחיל" איז א נאמען פון א מאן; פון דא נעמען מיר ארויס אז אביהיל איז אויך א נאמען פון א פרוי - "ושם אשת אבישור אביהיל".
וּבְנֵי נָדָב סֶלֶד וְאַפָּיִם וַיָּמׇת סֶלֶד לֹא בָנִים׃ - און די קינדער פון נדב זענען געווען סלד און אפים, און סלד איז געשטארבן אן קינדער.
"לא בנים" - זאגט דער רד"ק איז פונקט ווי עס וואלט געשטאנען "בלא בנים". און אזוי ווי דער מלבי"ם ברענגט ביישפילן ווי "לא חסיד", וואס דער טייטש דערפון איז אז עס פעלט אים א זאך, אזוי אויך דא "לא בנים" - אז עס האבן אים געפעלט קינדער.
וּבְנֵי אַפַּיִם יִשְׁעִי וּבְנֵי יִשְׁעִי שֵׁשָׁן וּבְנֵי שֵׁשָׁן אַחְלָי׃ - און די קינדער פון אפים איז געווען ישעי, און די קינדער פון ישעי איז געווען ששן, און די קינדער פון ששן איז געווען אחלי.
דער מלבי"ם חזר'ט דא נאכאמאל איבער דעם יסוד וואס ער האט פריער דערמאנט: עזרא האט דאס מעתיק געווען פונעם גרויסן יחוס-בוך, און דארט זענען פאר אפים געווען דערמאנט פיל קינדער, און דערפאר שטייט "ובני אפים" בלשון רבים; נאר פאר עזרא זענען נישט נוגע געווען אלע קינדער נאר איינער פון זיי אליין, דעריבער האט ער מעתיק געווען בלויז אים. אזוי אויך "ובני ישעי" - ס'זענען דארט געווען אסאך קינדער, אבער אונזער ענין איז ששן. און אזוי אויך "ובני ששן" - עס זענען דארט געווען אסאך קינדער, נאר עס איז נישט געווען וויכטיג צו דערמאנען נאר אחלי.
וּבְנֵי יָדָע אֲחִי שַׁמַּי יֶתֶר וְיוֹנָתָן וַיָּמׇת יֶתֶר לֹא בָנִים׃ - און די קינדער פון ידע דעם ברודער פון שמי זענען געווען יתר און יונתן, און יתר איז געשטארבן אן קינדער.
וּבְנֵי יוֹנָתָן פֶּלֶת וְזָזָא אֵלֶּה הָיוּ בְּנֵי יְרַחְמְאֵל׃ - און די קינדער פון יונתן זענען געווען פלת און זזא; דאס זענען געווען די קינדער פון ירחמאל.
אויך דא מיינט "לא בנים" אן קינדער, אזוי ווי מיר האבן געזען ביי סלד. און "אלה היו בני ירחמאל" - זאגט דער מלבי"ם אז די כוונה איז אז זיי האבן זיך מיוחס געווען נאך אים. און פארוואס הייסן דווקא די דאזיגע בני ירחמאל? ווייל עטרה די מוטער פון אונם, וואס מיר האבן פריער געזען אז זי איז געווען א גויה און זיך מגייר געווען - פונדעסטוועגן האבן זיך אירע קינדער מיוחס געווען נאך אים, און פון דארט איז ארויסגעקומען ישמעאל בן נתניה, וויבאלד זי איז נאך געבליבן מיט איר פריערדיגן קלקול. משא"כ די קינדער פון ירחע ווערן נישט מיוחס צו ירחמאל, ווי מיר וועלן זען ווייטער, צוליב דעם וואס ער איז געווען אן עבד.
ששן און זיין עבד ירחע
וְלֹא־הָיָה לְשֵׁשָׁן בָּנִים כִּי אִם־בָּנוֹת וּלְשֵׁשָׁן עֶבֶד מִצְרִי וּשְׁמוֹ יַרְחָע׃ - און ששן האט נישט געהאט קיין זין נאר בלויז טעכטער, און ששן האט געהאט אן עבד מצרי וואס זיין נאמען איז געווען ירחע.
דער פּסוק שטייט אין אַ סתירה צום פּסוק וואָס איז געזאָגט געוואָרן צוויי פּסוקים פריִער: דו האָסט געזאָגט "ובני ששן אחלי", און פלוצלונג זאָגסטו "ולא היה לששן בנים כי אם בנות"! און עס זענען דאָ עטלעכע וועגן דאָס מיישב צו זיין. דער רד"ק ערקלערט אַז אַחלי איז געשטאָרבן ביי זיין פאָטערס לעבן, און דערפאַר שטימט צו זאָגן אַז ער האָט נישט געהאַט קיין זין - לכתחילה האָט ער געהאַט און דערנאָך איז ער געשטאָרבן, און עס קומט אויס אַז ווייטער אין זיין לעבן האָט ששן נישט געהאַט קיין זין נאָר טעכטער. דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער כּתוב רעדט וועגן אַ געוויסער צייט־פּונקט: אין יענער צייט ווען ששן האָט געהאַט אַן עבד מצרי מיטן נאָמען יַרְחָע, וועמען ער האָט געגעבן פאַר זיין טאָכטער, האָט ער נישט געהאַט קיין זין נאָר טעכטער, אָבער אין אַ שפּעטערער צייט האָט ער אויך געהאַט זין. דאָס איז אַ פאַרקערטער פשט פונעם רד"ק: לויטן רד"ק האָט ער לכתחילה יאָ געהאַט און צום סוף נישט, און לויטן מלבי"ם האָט ער לכתחילה נישט געהאַט און צום סוף יאָ.
און ווער איז געווען יענער יַרְחָע? דער רד"ק ערקלערט אַז ער איז געווען זיין עבד וואָס איז אויפגעוואַקסן מיט אים און איז געווען זיין בן בית, ווי אליעזר עבד אברהם וואָס איז געווען זיין בן בית, און ער האָט אים געגעבן זיין טאָכטער נאָכדעם וואָס ער איז באַפרייט געוואָרן. און חז"ל האָבן געלערנט אַז ער האָט אים געמאַכט אַ בן חורין פונעם נאָמען: יַרְחָע - דער אות ע' באַטייט "עבד", און די איבעריקע אותיות זענען די אותיות פון "חרי", אַ בן חורין. פון דאַנען האָבן חז"ל געזאָגט: בתך בגרה - שחרר עבדך ותנה לו. דאָס הייסט, אויב דיין טאָכטער איז דערוואַקסן געוואָרן און עס איז נישטאָ ווער עס זאָל זי נעמען פאַר אַ פרוי, זיץ נישט און וואַרט ביז אירע האָר וועלן ווייס ווערן. און הגם אַן עבד איז נישט קיין "גרויסע יחוס" און נישט קיין גרויסע מציאה - ער איז דאָך אַן עבד, און כאָטש ער האָט זיך מגייר געווען, וואָס איז זיין רעזומע? אַ מענטש וויל נישט נעמען פאַר אַן איידעם איינעם וואָס איז געווען אַן עבד - פונדעסטוועגן איז אַזוי בעסער.
און כאָטש מיטן באַפרייען דעם עבד האָט ער עובר געווען אויף וואָס עס שטייט אין דער תורה "לעולם בהם תעבֹדו" וואָס איז געזאָגט געוואָרן אויף אַן עבד כנעני - דאָך איז דאָס בעסער ווי דיין טאָכטער זאָל זיצן ביז אירע האָר ווערן ווייס. נאָר דאָ איז געווען אַ סך אַ גרעסערע עבירה: "עבד מצרי ושמו ירחע" - מען רעדט דאָ פון אַ מצרי ראשון, און די מצרים זענען פאַרבאָטן פאַר אונדז דריי דורות. ווי אַזוי האָט ער דען געגעבן זיין טאָכטער פאַר אַ מצרי ראשון? ערשט נאָך דריי דורות וואָלט מען געמעגט אים משדך זיין מיט זיין טאָכטער. פון דאַנען האָבן חז"ל געזאָגט: אל תאמין בעבד עד עשרה דורות - און "עשרה" איז לאו דווקא, וואָס עס זענען דאָך געווען זעכצן דורות פון יַרְחָע ביז ישמעאל בן נתניה. קומט אויס אַז דער יחוס איז נישט געווען קיין מציאה: סיי מצד דער מוטער, וואָס עטרה די מוטער פון אונם איז געווען אַ גיורת, און סיי מצד איינעם פון די אבות במשך די דורות, וואָס איז געווען אַ מצרישער עבד וואָס איז כאָטש באַפרייט געוואָרן, און פונדעסטוועגן אל תאמין בעבד עד עשרה דורות.
און ווען מיר רעדן וועגן דריי דורות ביי אַ מצרי, מיינט דאָס אַז ער קען נישט חתונה האָבן מיט אַ ייִדישקע, און זיין זון קען נישט, און נאָר זיין אייניקל קען. אויב אַזוי וואָס זאָל ער טאָן, מיט וועמען קען ער חתונה האָבן? מיט אַ גיורת. ווייל דער איסור איז צו קומען אין קהל, און "קהל גרים לא איקרי קהל" - אַ מיוחס האָט אַ פּראָבלעם חתונה צו האָבן מיט אים, אָבער ווער עס איז נישט קיין מיוחס האָט נישט דעם איסור. דערפאַר נעמט ער אַ גיורת, און דערנאָך, אינעם דריטן דור, קען זייער זרע קומען אין קהל ה'.
און דער מלבי"ם לייגט צו אַ נקודה: אויך דאָס אַליין וואָס ער האָט געגעבן זיין טאָכטער פאַר זיין עבד איז נישט געווען קיין חטא, ווייל ער איז סיי ווי באַפרייט געוואָרן - וואָרעם אויב אַ מענטש גיט פאַר זיין עבד אַ בת חורין, דערמיט גייט דער עבד אַרויס לחירות. עס איז דאָ נישט קיין חשש אַז ער גיט זיין טאָכטער פאַר אַן עבד, ווייל אין דער רגע וואָס דו האָסט חתונה געמאַכט דיין טאָכטער מיט אים, האָסטו אים דערמיט באַפרייט און געוויזן אַז פאַר דיר איז ער באַפרייט. נאָר ווי געזאָגט איז דער חסרון געווען בלויז מצד דעם וואָס ער איז געווען אַ מצרי, וואָס איז פאַרבאָטן צו קומען אין קהל.
וַיִּתֵּן שֵׁשָׁן אֶת־בִּתּוֹ לְיַרְחָע עַבְדּוֹ לְאִשָּׁה וַתֵּלֶד לוֹ אֶת־עַתָּי׃ - און שֵׁשָׁן האָט געגעבן זיין טאָכטער פאַר יַרְחָע זיין עבד פאַר אַ פרוי, און זי האָט אים געבאָרן עַתָּי'ן.
חז"ל פרעגן: ווי אַזוי קען זיין אַז ישמעאל בן נתניה בן אלישמע איז געווען "מזרע המלוכה", און ישמעאל איז דאָך געווען פון די קינדער פון ירחמאל און נישט פון רם? מען זעט דאָך אַז זיין שורש איז פון ירחמאל, ווי מיר האָבן דערמאָנט, אויב אַזוי ווי זאָגט מען אַז ער איז געווען פונעם שורש פון רם וואָס געהערט צו דער מלוכה? דער מלבי"ם ענטפערט אַז דאָס איז געווען מצד דער מוטער, און דערפאַר שטייט נישט געשריבן "מבני המלוכה" נאָר "מזרע המלוכה". און דער מיוחס לרש"י ערקלערט ווי די דרשת חז"ל, אַז דאָס וואָס עס שטייט "מזרע המלוכה" מיינט אַז ער האָט מעביר געווען זיין זון צום מולך. און מען דאַרף זיכער וויסן אַז דאָס איז נישט דער פשט נאָר אַ דרשת חז"ל, און דערפאַר דאַרפֿן מיר די איבעריקע ביאורים וואָס ערקלערן דעם ענין פון "מזרע המלוכה".
וְעַתַּי הֹלִיד אֶת־נָתָן וְנָתָן הוֹלִיד אֶת־זָבָד׃ - און עַתָּי האָט געבאָרן נָתָן'ען, און נָתָן האָט געבאָרן זָבָד'ן.
וְזָבָד הוֹלִיד אֶת־אֶפְלָל וְאֶפְלָל הוֹלִיד אֶת־עוֹבֵד׃ - און זָבָד האָט געבאָרן אֶפְלָל'ן, און אֶפְלָל האָט געבאָרן עוֹבֵד'ן.
וְעוֹבֵד הוֹלִיד אֶת־יֵהוּא וְיֵהוּא הֹלִיד אֶת־עֲזַרְיָה׃ - און עוֹבֵד האָט געבאָרן יֵהוּא'ן, און יֵהוּא האָט געבאָרן עֲזַרְיָה'ן.
וַעֲזַרְיָה הֹלִיד אֶת־חָלֶץ וְחֶלֶץ הֹלִיד אֶת־אֶלְעָשָׂה׃ - און עֲזַרְיָה האָט געבאָרן חָלֶץ'ן, און חֶלֶץ האָט געבאָרן אֶלְעָשָׂה'ן.
וְאֶלְעָשָׂה הֹלִיד אֶת־סִסְמָי וְסִסְמַי הֹלִיד אֶת־שַׁלּוּם׃ - און אֶלְעָשָׂה האָט געבאָרן סִסְמָי'ן, און סִסְמַי האָט געבאָרן שַׁלּוּם'ען.
וְשַׁלּוּם הוֹלִיד אֶת־יְקַמְיָה וִיקַמְיָה הֹלִיד אֶת־אֱלִישָׁמָע׃ - און שַׁלּוּם האט געבוירן יְקַמְיָה'ן, און יְקַמְיָה האט געבוירן אֱלִישָׁמָע'ן.
צום סך הכל: אין דעם אפשניט האבן מיר געלערנט ווי אזוי א לכאורה טרוקענע רשימת יוחסין טראגט אין זיך א גאנצע תורה: דער חשבון הדורות פון חור און אורי ביז בצלאל, וואס לערנט אונז איבער די כוחות פון די ערשטע דורות; דער אונטערשייד צווישן "בא" און "לקחה", אז חצרון האט אויפגעהויבן בת מכיר פון א פילגש צו אן אשה; דער כלל אז א קינד וואס ווערט געבוירן שלא בקידושין ווערט מתייחס נאכן שבט פון זיין מוטער - און צוליב דעם ווערט יאיר בן שגוב אנגערופן "יאיר בן מנשה", און צוליב דעם האבן אים בני מנשה אויך געגעבן א טאכטער זייערע און שטעט בירושה, און אזוי זענען די מעשה אין דער תורה און די מעשה דא איינס (און לויט דער שיטה פון חז"ל זענען געווען צוויי יאיר'ס, און דער צווייטער איז אנגערופן געווארן נאכן ערשטן). מיר האבן געזען דעם שבח פון דוד וואס האט צוריקגעברענגט די שטעט וואס גשור און ארם האבן צוגענומען, און מיר האבן געלערנט דעם טייטש פון "לא בנים", אז דאס מיינט אן קינדער (בלא בנים), און דעם וועג פון עזרא אראפצושרייבן פונעם ספר יוחסין בלויז דעם וואס איז נוגע צו אונזער ענין. און צום סוף צוויי מוסר־יסודות: "אל תאמין בגר עד עשרים וארבעה דורות" און "אל תאמין בעבד עד עשרה דורות", ווייל פון דעם קוואל - עטרה די גויה און ירחע דער מצרי'שער קנעכט - איז דורות שפעטער ארויסגעקומען ישמעאל בן נתניה וואס האט דערמארדעט גדליה בן אחיקם; און פון דער אנדערער זייט "בתך בגרה - שחרר עבדך ותנה לו", אז עס זענען פאראן זאכן אויף וועלכע מען ווארט נישט ביז די האר פונעם קאפ ווערן ווייס.