פתיחה: די שושלת פון אדם הראשון ביז די אלופי אדום
דער ערשטער קאפיטל אין דברי הימים איז איין לאנגע קייט פון יוחסין: פון אדם הראשון, דורך נח און זיינע קינדער, ביז אברהם אבינו און זיינע קינדער, און פון דארט צו עשו, צו די בני שעיר, און צו די מלכי אדום און אירע אלופים. דער כתוב לויפט שנעל אריבער די אומות העולם, ער פארקירצט אין זיי זייער שטארק, און זיין גאנצער ציל איז זיך אנצוהאלטן אינעם עיקר - אין דער שושלת פון וועלכער עס איז ארויסגעקומען דוד המלך. אין דעם חלק וועלן מיר עוסק זיין פונעם פסוק "אברם הוא אברהם" ביזן סוף פונעם קאפיטל, און מיר וועלן זען ווי אויך דאס דערמאנען די פסולת איז למעשה געווען לכבוד די אבות און כדי מברר צו זיין דעם עיקר.
"אברם הוא אברהם" - א נאמען וואס צייגט אויף א שליחות
עֵבֶר פֶּלֶג רְעוּ׃ שְׂרוּג נָחוֹר תָּרַח׃ אַבְרָם הוּא אַבְרָהָם׃ - עבר, פלג, רעו: שרוג, נחור, תרח: אברם, ער איז אברהם.
דער כתוב רעכנט אויס דעם יחוס פון שֵׁם ביז אברהם, און דאן לייגט ער צו: "אברם הוא אברהם". לכאורה פארוואס פעלט דאס אויס צו דערמאנען? ערקלערט דער רד"ק: דאס איז דער באוואוסטער אברהם, וואס האט ליב געהאט דעם אויבערשטן, און דער אויבערשטער האט דערהויבן זיין נאמען און אים געמאכט פאר אן אב המון גוים. און וויבאלד דער כתוב דערמאנט די תולדות פון אברהם, דערמאנט ער אויך די תולדות פון ישמעאל און די בני קטורה. דער רד"ק קומט פארענטפערן די קשיא: דו ביסט שוין אנגעקומען צו אברהם, דו האסט שוין געפונען די פערל, פארוואס זאלסטו צוריקגיין צו די גוים? נאר צוליב דעם כבוד פון אברהם דערמאנט מען אויך זיינע איבעריגע תולדות, ווייל סוף כל סוף זענען די בני קטורה זיינע קינדער, און אויך די קינדער פון הגר. און אזוי אויך ביי עשו - היות ער איז דער זון פון יצחק, דערמאנט מען אים לכבוד יצחק.
דער מלבי"ם לייגט צו: "אשר בחרת באברם ושמת שמו אברהם" (נחמיה ט), דיר צו לערנען אז ער וועט זיין אן אב המון גוים. דער נאמען אברהם אליין איז דער אויסדרוק פון "אב המון גוים", און דאס איז פונקט וואס דער כתוב קומט דא ווייזן - דעם המון גוים וואס זענען געבוירן געווארן פון אים. און נאך מער: ווער עס רופט אברהם "אברם" איז עובר אויף א מצות עשה, און דערפאר האט אויסגעפעלט צו זאגן "הוא אברהם". און אין דעם איז אברהם אנדערש ווי יעקב, וואס ביי יעקב איז נישטא קיין איסור אים צו רופן "יעקב" אפילו נאכדעם וואס זיין נאמען איז געווארן ישראל, אבער ביי אברהם האבן חז"ל געזאגט אז מען טאר אים שוין מער נישט רופן "אברם", ווייל דאס פארקלענערט זיין מדריגה און זיין לויב. דערפאר זאגט אונז דער כתוב: דער זעלבער אברם וואס איז דיר באקאנט, ער איז דער אברהם וואס זיין נאמען איז געטוישט געווארן צוליב דעם וואס ער איז אן אב המון גוים.
די קינדער פון אברהם - דער סדר פון דער הקדמה
בְּנֵי אַבְרָהָם יִצְחָק וְיִשְׁמָעֵאל׃ - די קינדער פון אברהם: יצחק און ישמעאל.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ער האט פריער דערמאנט יצחק וויבאלד ער איז געווען דער זון פון דער גבירה. און ישמעאל האט ער געשטעלט פאר די איבעריגע קינדער - פאר די בני קטורה - צוליב דעם וואס ישמעאל האט תשובה געטאן. און אזוי איז אויך דער סדר אין דער תורה.
דרייצן קעגן דרייצן
אֵלֶּה תֹּלְדוֹתָם בְּכוֹר יִשְׁמָעֵאל נְבָיוֹת וְקֵדָר וְאַדְבְּאֵל וּמִבְשָׂם׃ - דאס זענען זייערע תולדות: דער בכור פון ישמעאל איז נביות, און קדר, און אדבאל, און מבשם.
זאגט דער מלבי"ם: "אלה תולדותם" - זיי זענען דרייצן אינאיינעם מיט ישמעאל. און אזוי אויך ביי די בני קטורה, ווען מען ציילט אויך די אייניקלעך וואס ווערן גערעכנט ווי קינדער, קומט מען אויס צו דרייצן. לאמיר ציילן: נביות, קדר, אדבאל, מבשם, משמע, דומה, משא, חדד, תימא, יטור, נפיש און קדמה - דאס זענען צוועלף, לייג צו ישמעאל אליין און עס איז דרייצן. און אזוי אויך ביי די בני קטורה: זמרן, יקשן, מדן, מדין, ישבק, שוח, און די קינדער פון יקשן: שבא און דדן, און די קינדער פון מדין: עיפה און עפר און חנוך און אבידע און אלדעה - ווידער דרייצן.
און דאס איז וואס חז"ל זאגן אין מדרש אז עס איז געווען ראוי ארויסצוקומען שבטים פון אברהם: ווייל אברהם האט דאך מוליד געווען דרייצן ביי ישמעאל און דרייצן ביי די קינדער פון קטורה, אויב אזוי איז ראוי געווען אז עס זאלן ארויסקומען פון אים דרייצן. און אויב וועסטו פרעגן, עס זענען דאך נאר צוועלף שבטים? זאגט דער מלבי"ם: רעכן צו לוי. פאר חלוקת הארץ זענען זיי טאקע צוועלף, ווייל יוסף איז צעטיילט געווארן אין צוויי - אפרים און מנשה, "כי ראובן ושמעון יהיו לי" - און לוי האט נישט גענומען קיין נחלה אין לאנד. אבער למעשה זענען זיי דרייצן שבטים. און אזוי ווי עס זענען ארויסגעקומען דרייצן פון ישמעאל און דרייצן פון קטורה, אזוי איז ראוי געווען אז עס זאלן ארויסקומען פון אברהם, און דאס זענען טאקע די שבטים וואס זענען דערנאך ארויסגעקומען פון יעקב פונעם זרע פון שרה.
מִשְׁמָע וְדוּמָה מַשָּׂא חֲדַד וְתֵימָא׃ יְטוּר נָפִישׁ וָקֵדְמָה אֵלֶּה הֵם בְּנֵי יִשְׁמָעֵאל׃ - משמע און דומה, משא, חדד און תימא. יטור, נפיש און קדמה; דאס זענען די קינדער פון ישמעאל.
מען קען באמערקן אז חז"ל דרשנ'ענען אסאך דרשות אויף יעדן פון די דאזיגע נעמען, און וויאזוי יעדער נאמען איז מאפיין יענע אומה, און די מדרשים אין ספר בראשית האבן שוין מאריך געווען דערין. צוליב אריכות הדברים וועלן מיר דא נישט אריינגיין אין דעם.
קטורה - א פילגש און נישט קיין ווייב
וּבְנֵי קְטוּרָה פִּילֶגֶשׁ אַבְרָהָם יָלְדָה אֶת־זִמְרָן וְיׇקְשָׁן וּמְדָן וּמִדְיָן וְיִשְׁבָּק וְשׁוּחַ וּבְנֵי יׇקְשָׁן שְׁבָא וּדְדָן׃ - און די קינדער פון קטורה, אברהם'ס פילגש: זי האט געבוירן זמרן און יקשן, און מדן און מדין, און ישבק און שוח; און די קינדער פון יקשן זענען געווען שבא און דדן.
דער רד"ק שטעלט זיך אפ: דא רופט איר דער פסוק "פילגש אברהם", בשעת אין דער תורה שטייט "ויוסף אברהם ויקח אשה ושמה קטורה". קומט דא דער פסוק דיר מודיע צו זיין אז די "אשה" איז נישט מער ווי א פילגש - זאלסט נישט מיינען אז דא זענען געווען געהעריגע קידושין אזוי ווי ביי אנדערע פרויען, נאר ער האט גענומען א פרוי פאר א פילגש. און חז"ל זאגן: וואס איז דער חילוק צווישן אן אשה און א פילגש? נשים זענען מיט כתובה און קידושין, פילגשים זענען אן קיין כתובה און אן קידושין. און טייל זאגן מיט קידושין אבער אן א כתובה, אבער די אנגענומענע שיטה איז אן א כתובה און אן קידושין, נאר ער האט זי מיוחד געווען פאר זיך. און דער פסוק קומט דיר זאגן אז די איינציגע אמת'ע אשה איז געווען שרה אמנו, און די איבעריגע זענען פילגשים. דערפאר האט די תורה אויך מדגיש געווען "ולבני הפילגשים אשר לאברהם נתן אברהם מתנות" - אז זיי זענען נישט קיין חלק פון די עיקר קינדער וואס זענען געקומען פון שרה.
און דער מיוחס לרש"י ערקלערט פארוואס ער איז דא מדגיש "פילגש אברהם": יעדע שפלות און גנאי וואס מען קען נאר דערציילן אויף זיי, דערציילט ער, צוליב דעם כבוד פון יצחק. אלע זענען געווען בני פילגשים, און בלויז יצחק איז געווען דער עיקר און דער בעל הבית, ווי עס שטייט "כי ביצחק יקרא לך זרע" - בלויז יצחק ווערט אנגערופן דער זרע פון אברהם. און נישט ווי די היינטיגע בני ישמעאל וואס קומען און גנב'ענען אלעס, און אפילו די המשכה ווילן זיי גנב'ענען. גנבים זענען זיי: נישט נאר דעם הר הבית האבן זיי געגנב'עט, נאר אפילו די מעשיות - ביי זיי שטייט דאך די "עקידת ישמעאל", א מעשה וואס איז איבערגעקאפּירט און געפעלשט פון אונז. על כל פנים, צו אונזער ענין: דער פסוק האט געוואלט ארויסברענגען זייער גנאי, דערפאר האט ער געזאגט אז זיי זענען בני הפילגשים.
דער מלבי"ם ערקלערט: וויבאלד קטורה איז געווען א פילגש, און עס שטייט "ולבני הפילגשים אשר לאברהם", דערפאר רופט ער די קינדער אויף איר נאמען - "ובני קטורה", כאילו זיי ווערן נישט פאררעכנט פאר זיינע קינדער נאר פאר אירע קינדער. נישט אזוי ווי ביי הגר, וואס ביי איר שטייט "ותתן אותה לאברם אישה" - אן אשה, און נישט בלויז פאר א פילגש. און דער מלבי"ם נעמט אן ווי די שיטה אז קטורה און הגר זענען צוויי באזונדערע פרויען. עס איז פאראן א דרשת חז"ל אז הגר איז יא קטורה, וואס זי האט פארבונדן איר עפענונג, און נאכדעם וואס זי האט געבלאנדזשעט אין די עבודה זרה פון איר פאטער'ס הויז האט זי תשובה געטאן און איז צוריק צו איר קדושה; אבער לויט'ן פשוט'ן פשט און לויט אנדערע פירושים זענען זיי צוויי באזונדערע פרויען. און דערפאר קומט דער פסוק דיר זאגן: קטורה איז געווען א פילגש, בעת הגר איז געגעבן געווארן פאר אברהם אלס אשה.
און פארוואס ווערן דא נישט דערמאנט אשורים, לטושים און לאומים? ערקלערט דער מלבי"ם: ווייל דאס זענען נישט קיין נעמען פון פעלקער, נאר נעמען פון זייער פאך, אזוי ווי רש"י ערקלערט אין זיין פירוש אויף דער תורה - אז זיי שארפן און געבן זיך אפ מיט שווערדן און ענליכע זאכן. און אין בראשית רבה האבן זיי געדרשנ'ט: אמר רמי בר יחזקאל - זמרן, ווייל זיי האבן געזינגען אין דער וועלט; יקשן, ווייל זיי האבן זיך געשלאגן און געקריגט אין דער וועלט. ורבנן אמרי - זמרן, ווייל זיי פלעגן זינגען פאר עבודה זרה; יקשן, ווייל זיי פלעגן קלאפן אין פויק פאר עבודת כוכבים.
די קינדער פון מדין און די פינף מלכים
וּבְנֵי מִדְיָן עֵיפָה וָעֵפֶר וַחֲנוֹךְ וַאֲבִידָע וְאֶלְדָּעָה כׇּל־אֵלֶּה בְּנֵי קְטוּרָה׃ - און די קינדער פון מדין זענען געווען עיפה און עפר, און חנוך און אבידע און אלדעה; די אלע זענען די קינדער פון קטורה.
דער מיוחס לרש"י זאגט: דא זענען פאראן פינף פירער פון עובדי כוכבים ומזלות, און זיי האבן אויפגעשטעלט פינף מלכים, פאר יעדן פאלק א מלך - אוי, רקם, צור, און חור, דאס זענען די פינף מלכי מדין. און פארוואס האט ער זיי בכלל דערמאנט? צוליב דעם כבוד פון אברהם, ווייל סוף כל סוף זענען זיי דאך פון זיינע קינדער, און נישט צוליב זיי אליין.
און דאס וואס דער פסוק זאגט "כל אלה בני קטורה", עס רעדט זיך דאך פון אייניקלעך - עיפה און עפר זענען דאך די קינדער פון מדין וואס ער איז דער זון פון קטורה? אויף דעם זאגט דער מצודות, ווי מיר האבן שוין געזען עטליכע מאל: בני בנים הרי הם כבנים, אייניקלעך ווערן פאררעכנט ווי קינדער, און אמאל רעכנט דער כתוב אויס די אייניקלעך ווי קינדער. און מיר האבן שוין פריער געזאגט אז דער כותב - עזרא הסופר - האט אין ספר דברי הימים פארקירצט אויף אסאך ערטער, און מיר וועלן דאס נאך זען ווייטער; און אנשטאט מפרט צו זיין ווער עס איז דער זון פון וועמען, רעכנט ער אמאל אויס יעדן אלס איין סדרה.
"בני יצחק עשו וישראל"
וַיּוֹלֶד אַבְרָהָם אֶת־יִצְחָק בְּנֵי יִצְחָק עֵשָׂו וְיִשְׂרָאֵל׃ - און אברהם האט געבוירן יצחק'ן, די קינדער פון יצחק זענען עשו און ישראל.
כאטש עס איז שוין פריער דערמאנט געווארן "בני אברהם יצחק וישמעאל", חזר'ט ער דא איבער און זאגט "ויולד אברהם את יצחק", ווייל ער וויל אנהאלטן אינעם עיקר - "כי ביצחק יקרא לך זרע". און מען דערמאנט דא נישט ישמעאל'ן, וואס ער איז בחינת די קליפה און די פסולת.
"בני יצחק עשו וישראל" - און עס שטייט נישט יעקב, ווייל יעקב איז תמיד א נאמען פון נידעריקייט און שפלות, א לשון פון עקב, בעת וואס ישראל איז א נאמען פון שררה. און דער מיוחס לרש"י זאגט: ער האט געזאגט ישראל און נישט יעקב צוליב דעם כבוד פון דוד, ווייל לויט זיין שיטה איז דער גאנצער ספר דברי הימים געשריבן געווארן משום כבודו פון דוד המלך.
און מען דארף דערין מתבונן זיין: אויבן האט ער מקדים געווען יצחק פאר ישמעאל כאטש ישמעאל איז דער בכור, און דא האט ער מקדים געווען עשו. בשלמא דא איז פארשטענדליך - עשו איז דאך דער בכור, און הגם ער האט פארקויפט זיין בכורה, איז ער מכל מקום דער בכור. און דער מלבי"ם האט פריער געשריבן: ער האט מקדים געווען יצחק וואס ער איז געווען בן הגבירה, און ישמעאל האט תשובה געטאן און מען האט אים מקדים געווען פריער, נישט אזוי עשו (אין פסוק ל"ד), און אזוי אויך אין דער תורה. דאס הייסט, אויבן האט ער מקדים געווען יצחק ווייל ער איז דער בן הגבירה; און דא, ביי די בני יצחק, האט ער מקדים געווען עשו, ווייל עשו - אנדערש ווי ישמעאל - איז אויך א בן הגבירה, וואס ביידע זענען געבוירן געווארן פון רבקה און אין איין בויך, און דערפאר גילט ביי זיי דער סדר הבכורה. אבער אויבן האט ער נישט געקענט זאגן "בני אברהם ישמעאל ויצחק", ווייל ישמעאל איז דאך דער בן השפחה, און אין יעדן פאל קומט יצחק פריער.
בני עשו - שנעל צו פארטיקן מיט דער פסולת
בְּנֵי עֵשָׂו אֱלִיפַז רְעוּאֵל וִיעוּשׁ וְיַעְלָם וְקֹרַח׃ - די קינדער פון עשו זענען אליפז, רעואל, און יעוש, און יעלם, און קורח.
פארוואס דארף מען בכלל אונטערשטרייכן די שושלת פון עשו? קודם כל לכבוד יצחק, אזוי ווי מען האט דערמאנט די שושלות פון אברהם - מדין און ישמעאל - צוליב דעם כבוד פון אברהם, ווייל סוף כל סוף זענען זיי זיינע קינדער; אזוי אויך דא, זענען זיי סוף כל סוף די יוצאי חלציו פון יצחק. און פארוואס הייבט ער אן מיט זיי? כדי צו פארקירצן און דאס אוועקווארפן און שנעל ענדיגן מיט אים, ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל געזען: ערשט ענדיגט מען מיט דער פסולת, כדי מען זאל נאכדעם קענען צוטרעטן מיט הרחבה צום עיקר - צו דער שושלת פון יצחק דורך יעקב.
דאס רעטעניש פון תמנע
בְּנֵי אֱלִיפָז תֵּימָן וְאוֹמָר צְפִי וְגַעְתָּם קְנַז וְתִמְנָע וַעֲמָלֵק׃ - די קינדער פון אליפז זענען תימן, און אומר, צפי, און געתם, קנז, און תמנע, און עמלק.
"צפי" - ביי אונז אין דער תורה שטייט "צפו", אן א יו"ד. און דא איז דא א גרויסע קשיא וואס אלע מפרשים מוטשען זיך דערין, און זי איז א דאפלטע: ערשטנס, מען רעכנט אויס די זין, און צווישן זיי תמנע, בעת וואס תמנע איז דאך געווען א פרוי. צווייטנס, מען רעכנט דא אויס תמנע אלס די טאכטער פון אליפז, בעת וואס אין דער תורה שטייט "ותמנע היתה פילגש לאליפז ותלד לו את עמלק" - און וויאזוי איז תמנע געווארן די שוועסטער פון עמלק?
דער רד"ק זאָגט: עס איז שווער צו זאָגן אַז עס רעדט זיך וועגן אַ טאָכטער, וואָרום ווען זי וואָלט געווען אַ טאָכטער וואָלט זי דער כּתוב נישט אויסגערעכנט אינעם סדר פֿון די זין, אַזוי ווי מיר געפֿינען אין די כּתובים "ואת דינה בתו", "ושרח אחותם" - דער כּתוב באַצייכנט קלאָר אַז עס רעדט זיך וועגן אַ טאָכטער. נאָר עס זעט מיר אויס אַז דער כּתוב נעמט דאָ אַ קורצן וועג: עזרא האָט נישט געדאַרפֿט מפּרש זײַן, ווײַל די זאַך איז מפורש אין דער תּורה, און ער קירצט אין די תּולדות, פּונקט אַזוי ווי ער האָט געקירצט בײַ בני שם און אויסגערעכנט אייניקלעך אינעם סדר פֿון די זין. און דאָ וואָלט ער געקענט נאָך מער קירצן און זאָגן "וגעתם קנז ועמלק" און אויסלאָזן תּמנע, נאָר עמלק איז נישט געווען גלײַך צו די איבעריקע קינדער - וואָס זיי זענען די קינדער פֿון דער פֿרוי און ער איז דער זון פֿון דער פֿילגש - און דעריבער, כּדי אָנצוּווײַזן אויף זײַן פֿחיתות, האָט ער זיי אָפּגעטיילט און דערמאָנט זײַן מוטער: "תמנע ועמלק" מיינט תּמנע פֿון וועמען עס איז געבוירן געוואָרן עמלק. און דאָס אַלץ כּדי דיר צו לערנען אַז עמלק שטייט פֿאַר זיך אַליין, ער קומט פֿון דער פֿילגש, פֿון אַ פֿגומ'דיקער זאַך, און אַפֿילו אַ פֿילגש - איז זי נאָך אַלץ נידעריקער און נישט ווי אַן אמת'ע פֿרוי; און באַלד וועלן מיר זען אַז דאָ איז געווען אַ נאָך פֿיל גרעסערער פֿגם.
דער מלבי"ם ברענגט בשם דעם רשב"ם, און אויך בשם דעם ווילנער גאון, אַז דאָס וואָרט "תמנע" אין דער תּורה איז פֿאַרבונדן סײַ פֿריִער און סײַ שפּעטער: "וגעתם וקנז ותמנע" - אַ פּונקט, און נאָכאַמאָל "ותמנע הייתה פילגש". דאָס הייסט, דאָ זענען פֿאַראַן צוויי פּערזאָנען: דער ערשטער אַ זכר און די צווייטע אַ נקבה. און מיר געפֿינען אַזוינס אין תנ"ך אין עטלעכע ערטער, אַז איין וואָרט דינט סײַ פֿאַר דעם מקרא פֿאַר אים און סײַ פֿאַר דעם מקרא נאָך אים. און לויט דעם שטימט דער חשבון פֿון בני אליפז בײַ אונדז. נאָר מען דאַרף שטאַרק שטוינען, זאָגט דער מלבי"ם: אויב תּמנע איז אַ זכר, פֿאַרוואָס ווערט ער נישט דערמאָנט צווישן די אַלופֿי אליפז? אויב ער ווערט דאָך אויסגערעכנט צווישן די זין, ווי אַזוי איז ער אַרויסגעפֿאַלן פֿון די אַלופֿים?
און נאָך אַ תּמיהה פֿרעגט דער מלבי"ם: צווישן די אַלופֿי אליפז געפֿינען מיר "אלוף קורח", און ווען מען זוכט אים צווישן די בני אליפז געפֿינט מען אים נישט. קומט אויס אַז עס איז פֿאַראַן איינער וואָס באַווײַזט זיך בײַ די זין און נישט בײַ די אַלופֿים, און איינער וואָס באַווײַזט זיך בײַ די אַלופֿים און נישט בײַ די זין. און דער שׂכל פֿירט אַז מסתּמא זענען ביידע דער זעלבער, און איינמאָל הייסט ער מיט דעם נאָמען און איינמאָל מיט יענעם נאָמען - וואָרום עס איז שווער צו פֿאַרשטיין ווי אַזוי ער האָט אַן אַלוף וואָס מיר האָבן נישט געזען אַלס זון, און ווי אַזוי ער האָט אַ זון וואָס איז נישט צווישן די אַלופֿים. אויב אַזוי, איז דער איבעריקער בײַ די אַלופֿים דער איבעריקער בײַ די זין, און מיט דעם ווערן ביידע שוועריקייטן פֿאַרענטפֿערט אויף איינמאָל: אלוף קורח איז תּמנע דער זון.
און דער מלבי"ם ערקלערט ווי אַזוי: אליפז איז געקומען אויף אהליבמה די ווײַב פֿון עשו און האָט געבוירן קורח'ן, און דעריבער ווערט קורח גערעכנט סײַ צווישן די בני אהליבמה און סײַ צווישן די אַלופֿי אליפז - וואָרום סוף־כּל־סוף איז ער דאָך זײַן זון, כאָטש ער איז אַ ממזר, ווײַל ער איז געקומען אויף דער ווײַב פֿון זײַן פֿאָטער. און יענער קורח האָט געהאַט צוויי נעמען: זײַן מוטער האָט אים גערופֿן קורח, און אליפז האָט אים גערופֿן תּמנע, אויפֿן נאָמען פֿון זײַן פֿילגש, וואָס פֿון זײַן ליבשאַפֿט צו זײַן פֿילגש האָט ער אויך גערופֿן זײַן זון מיט איר נאָמען. און דעריבער אין אָנהייב, ווען דער כּתוב רעכנט אויס די בני אליפז, דערמאָנט ער נישט תּמנע בפֿירוש, נאָר בדרך הסתּרה - "וגעתם וקנז ותמנע" וואָס ווערט געלייענט אַהין און אַהער - ווײַל ער איז געווען אַ ממזר, און בשעת ער איז געבוירן געוואָרן האָט מען געמיינט אַז ער איז דער זון פֿון עשו, ווײַל אהליבמה אשת עשו האָט אים געבאָרן. אָבער ווען ער איז אויסגעוואַקסן איז זײַן ממזרות באַקאַנט געוואָרן און מען האָט אויסגעפֿונען אַז ער איז נישט דער זון פֿון עשו נאָר זײַן אייניקל, אַז אליפז איז געקומען אויף דער ווײַב פֿון זײַן פֿאָטער. און דעריבער ווען ער דערמאָנט די אַלופֿי אליפז דערמאָנט ער אים מיט זײַן נאָמען "קורח", ווײַל דעמאָלט איז שוין באַקאַנט געווען אַז ער איז דער זון פֿון אליפז, און בײַ אונדז דערמאָנט ער אים מיטן נאָמען "תמנע", דער נאָמען וואָס אליפז האָט אים געגעבן. און דאָס אַלץ לערנט אונדז אויס עזרא, זאָגט דער מלבי"ם, מיט דעם וואָס ער דערמאָנט צווישן די בני אליפז דעם נאָמען תּמנע, וואָס ער איז קורח וואָס ווערט גערעכנט צווישן בני עשו.
און לאָמיר דערמאָנען דעם באַרימטן רש"י אויפֿן חומש, אַז תּמנע וואָס ווערט דאָ גערעכנט איז די פֿילגש פֿון אליפז. (אינעם מלבי"ם איז געדרוקט "פילגש עשו", און דאָס איז אַ טעות סופר, און מען דאַרף זאָגן פֿילגש אליפז, און אַזוי שטייט אין רש"י אין חומש און אַזוי איז מסתּבר.) און אַזוי איז מפורש אין מצודת דוד ווײַטער, אין פּסוק ל"ט: תּמנע איז געווען די פֿילגש פֿון אליפז און אויך זײַן טאָכטער. ווי אַזוי? אליפז איז געקומען אויף דער ווײַב פֿון שׂעיר און פֿון איר איז אַרויסגעקומען תּמנע, און ער האָט גענומען זײַן טאָכטער פֿאַר אַ פֿילגש. און מיט דעם איז פֿאַרשטענדלעך פֿאַרוואָס זי ווערט אָנגערופֿן זײַן טאָכטער - ווײַל זי איז באמת געווען זײַן טאָכטער, און פֿאַרוואָס זי ווערט אָנגערופֿן זײַן פֿילגש - ווײַל ער האָט זי גענומען פֿאַר אַ פֿילגש, און עס איז נישטאָ קיין סתּירה צווישן די זאַכן. און עס בלײַבט נאָך די שוועריקייט פֿאַרוואָס מען רעכנט זי אויס צווישן די זין אויב זי איז אַ נקבה, און אויף דעם זאָגט דער מלבי"ם: עס איז נישט קיין מאָדנע זאַך אַז אַ טאָכטער זאָל גערעכנט ווערן צווישן די זין, און מיר געפֿינען אַזוינס אַז מען רעכנט אויס די טאָכטער אין איין רשימה צוזאַמען מיט די זין.
בני שׂעיר און די מעלה פֿון די אַלופֿים
בְּנֵי רְעוּאֵל נַחַת זֶרַח שַׁמָּה וּמִזָּה׃ וּבְנֵי שֵׂעִיר לוֹטָן וְשׁוֹבָל וְצִבְעוֹן וַעֲנָה וְדִישֹׁן וְאֵצֶר וְדִישָׁן׃ - די זין פֿון רעואל: נחת, זרח, שמּה און מזּה; און די זין פֿון שׂעיר: לוֹטן, שוֹבל, צבעון, ענה, דישון, אצר און דישן.
דער רד"ק זאָגט: ער דערמאָנט די בני שׂעיר אַזוי ווי ער דערמאָנט אין דער תּורה, ווײַל פֿון דער ליבשאַפֿט פֿון יצחק האָט ער געגעבן פֿאַר זײַן זון עשו די נחלה פֿון די דאָזיקע אַלופֿים. יצחק האָט ליב געהאַט עשו'ן, און דעריבער האָט ער אים געגעבן אַ מעלה, און מיר זעען אַז פֿון עשו זענען אַרויסגעקומען אַלופֿים בעת פֿון ישׁמעאל זענען נישט אַרויס קיין אַלופֿים. און אין דעם איז די מעלה פֿון בני עשו איבער בני ישׁמעאל. און דאָס איז אויך די גרויסע שנאה פֿון ישׁמעאל: אַנדערש ווי עשו, איז ער נישט געווען דער באַליבטער זון, נאָר ער איז פֿאַרטריבן געוואָרן פֿון שטוב אויפֿן באַפֿעל פֿון שׂרה לויט דעם וואָרט פֿון הקב"ה - "כל אשר תאמר אליך שרה שמע בקולה", ווײַל זי איז געווען גרעסער פֿון אים אין נבואה. די דאָזיקע ביטערקייט ברעכט אויס פֿיל יאָרן שפּעטער: שנאה צו ישׂראל בפרט, און שנאה צו דעם גאַנצן מערב בכלל, ווײַל ער האָט נישט זוֹכה געווען אויסצואוואַקסן בײַ זײַן פֿאָטערס טיש נאָר איז אַרויסגעוואָרפֿן געוואָרן פֿון שטוב, און ער האָט אויך נישט זוֹכה געווען עס זאָלן אַרויסקומען פֿון אים אַלופֿים - בעלי שׂררה און מענטשן פֿון מעלה. און דעריבער וועט איר תּמיד זען די בני ישׁמעאל אויף אַ נידעריקער מדרגה, זיי זענען נישט אויבנאָן אין קיין שום ענין; און אויב זייער געלט־מצב איז גוט, איז עס אַזוי ווי מען זאָגט: ער האָט אַרײַנגעקלאַפּט אַ שפּענדל פֿאַר אַן אוהל און עס האָט פֿון דער ערד אַרויסגעשפּריצט נאַפֿט און ער איז געוואָרן פֿאַרפֿלייצט מיט מיליאָנען - אָבער קיין אייגענע מעלה האָבן זיי גאָרנישט, עס זענען נישטאָ קיין אַלופֿים בײַ ישׁמעאל. אָבער עשו איז געווען דער באַליבטער זון, און פֿון אים זענען אַרויס אַלופֿים, און דאָס איז וואָס ער זאָגט אַז פֿון יצחקס ליבשאַפֿט האָט ער געגעבן פֿאַר זײַן זון עשו די נחלה פֿון די אַלופֿים.
דער מצודת דוד באַלײַכט: שׂעיר אַליין איז נישט געווען פֿון בני עשו, און פֿאַרוואָס דערמאָנט ער אים? ווײַל תּמנע איז געווען די טאָכטער פֿון שׂעירס ווײַב און איז געווען אַ פֿילגש צו אליפז בן עשו - אַז אליפז איז געקומען אויף שׂעירס ווײַב און האָט געבאָרן פֿון איר תּמנע - און דעריבער דערמאָנט ער דאָ די בני שׂעיר.
דער מלבי"ם האָט אַן אַנדער הסבר: ער דערמאָנט די בני שׂעיר ווײַל די בני עשו האָבן פֿאַרטיליקט די בני שׂעיר און זיך באַזעצט אויף זייער אָרט, ווי עס שטייט אין דער תּורה, און אַנשטאָט די אַלופֿי שׂעיר זענען אַרײַן נײַע אַלופֿים פֿון בני עשו. דעריבער לאָזט ער דיך וויסן ווער עס זענען געווען די אַלופֿי שׂעיר, כּדי דו זאָלסט וויסן וויפֿל אַלופֿים פֿון בני עשו זענען אַרײַנגעטראָטן אונטער זיי.
און דער מלבי"ם רעכנט אויס: ישׁמעאל און זײַנע קינדער דרײַצן; די בני קטורה דרײַצן; עשו און זײַנע קינדער זעכצן, און תּמנע רעכנט ער נישט אינעם חשבון לויט ביידע פּירושים; בני שׂעיר זעקס און צוואַנציק, וואָס אַנשטאָט זיי זענען אַרײַן זעקס און צוואַנציק פֿון בני עשו. סך־הכּל אַכט און זעכציק, און צוזאַמען מיט עמון און מואב וואָס זענען אויך פֿון אַבֿרהמס משפּחה - זענען עס זיבעציק. און דאָס קומט דיר לערנען אַז פּונקט ווי עס זענען געשטאַנען זיבעציק אומות אין דער וועלט, אַזוי זענען געשטאַנען זיבעציק נשׂיאים און אַלופֿים פֿון אַבֿרהמס זרע, און קעגנאיבער זיי זיבעציק נפֿש פֿון בני יעקבֿ וואָס זיי זענען דער שורש פֿון כּלל ישׂראל. און דאָס איז אַזוי ווי מיר האָבן דערמאָנט בשם דעם אריז"ל אין ספר הגלגולים: "זה לעומת זה עשה האלקים", "יצב גבולת עמים למספר בני ישראל" - דער הקדוש ברוך הוא האָט פֿאַרגליכן די גרענעצן פֿון די פֿעלקער צום צאָל פֿון בני ישׂראל, זיבעציק נפֿש קעגן זיבעציק אומות און זיבעציק אַלופֿים, וואָס די צאָל אין דער קליפּה איז מכוּון קעגן דער צאָל אין דער קדושה. און מיר האָבן שוין מסביר געווען אַז די זאַך איז זייער פֿאַרשטענדלעך: די קליפּה האָט נישט קיין אייגענעם קוואַל פֿון יניקה, און זי זייגט נישט נאָר פֿון דער קדושה, דעריבער איז זי געבויט לויטן מנין פֿון דער קדושה, כּדי צו יונק זײַן לויט דער מאָס פֿון שפֿע אין דער קדושה. און פֿונעם זעלבן יסוד זענען עובֿדי כּוכבֿים ומזלות: ישׂראל זענען צוועלף שבֿטי י-ה, און די גוים דינען צוועלף שטערנס, זה לעומת זה, כּדי צו יונק זײַן פֿונעם שפֿע דורך די כּוכבֿים און מזלות.
די שינויים פֿון די נעמען קעגן דער תּורה
וּבְנֵי לוֹטָן חֹרִי וְהוֹמָם וַאֲחוֹת לוֹטָן תִּמְנָע׃ - און די זין פון לוֹטָן זענען געווען חֹרִי און הוֹמָם, און די שוועסטער פון לוֹטָן איז געווען תִּמְנָע.
"והומם" - זאָגט דער רד"ק, אין דער תורה שטייט געשריבן "והימם" מיט אַ יו"ד, און מיר האָבן שוין געזען אַז מען איז ניט מדקדק אין די שינויים פון די נעמען, און עס זענען שוין געבראַכט געוואָרן דערצו הסברים פריִער. "ואחות לוטן תמנע" - זיין שוועסטער פון דער מוטער, און זי איז נישט געווען די טאָכטער פון שעיר זיין פאָטער, ווי מיר האָבן מסביר געווען: אליפז איז געקומען אויף דער פרוי פון שעיר און זי האָט אים געבאָרן תמנע'ן, און דערנאָך איז זי געוואָרן זיין פילגש, ווי רש"י טוט מסביר זיין און ווי מיר האָבן דערמאָנט אינעם מלבי"ם.
בְּנֵי שׁוֹבָל עַלְיָן וּמָנַחַת וְעֵיבָל שְׁפִי וְאוֹנָם וּבְנֵי צִבְעוֹן אַיָּה וַעֲנָה׃ - די זין פון שׁוֹבָל זענען עַלְיָן, און מָנַחַת, און עֵיבָל, שְׁפִי, און אוֹנָם; און די זין פון צִבְעוֹן זענען אַיָּה און עֲנָה.
"עלין" - אין דער תורה שטייט "עלון". "שפי" מיט אַ יו"ד - אין דער תורה שטייט געשריבן "שפו".
בְּנֵי עֲנָה דִּישׁוֹן וּבְנֵי דִישׁוֹן חַמְרָן וְאֶשְׁבָּן וְיִתְרָן וּכְרָן׃ - דער זון פון עֲנָה איז דִּישׁוֹן, און די זין פון דִישׁוֹן זענען חַמְרָן, און אֶשְׁבָּן, און יִתְרָן, און כְּרָן.
דער פירוש המיוחס לרש"י באַמערקט אַז אין דער תורה שטייט "חמדן" און ביי אונדז "חמרן", און ער דרש'נט דעם שינוי: אין אָנהויב זענען זיי געווען ליב און אָנגענעם ווי צדיקים - "חמדן" - און צום סוף מיאוס ווי אַ חמור. און אַזוי איז דער שטייגער פונעם חמור: אין אָנהויב איז ער חמוד און צום סוף ווערט ער מיאוס (בעת ביי אַ פערד איז פאַרקערט: אין אָנהויב מיאוס און צום סוף שיין). און דאָס גיט אַן הסבר אויף וואָס מיר זעען ביי די אַראַבער, וואָס אַלע הייסן מיט בייגונגען פונעם וואָרט "חמוד" - אַחמאַד, מאַכמוד, כאַמיד, כאַמודי, כאַמדי - און ווי ווייט זענען זיי דערפון; אַ פּנים זיי פּרובירן כאָטש מיטן נאָמען, אפשר וועט אַ שינוי השם עפּעס אויפטאָן. אָבער עס איז בלויז "בתחילה חמוד" - און צום סוף ווערט ער מיאוס.
און נאָך: אין דער תורה שטייט געשריבן "ואלה בני דישן" מיט אַ קמץ, און דאָ "בני דישון". דישון מיטן חולם איז געווען דער פינפטער פון די בני שעיר, און דישן מיטן קמץ איז געווען דער זיבעטער, און אַזוי ווערן זיי גערעכנט: "ודישון ואצר ודישן". אָבער ווען ער דערמאָנט זייערע תולדות, רופט עזרא ביידע "דישון" מיט אַ וי"ו - סיי דעם פינפטן און סיי דעם זיבעטן. און מען באַמערקט אַז עס זעט אויס ווי מען איז נישט געווען מקפיד אין זייערע נעמען צווישן דישון און דישן. און לויטן מנהג פון די אשכנזים און די תימנים איז דאָ ניט קיין גרויסע קשיא, וואָרעם אין זייער הברה זענען דער חולם און דער קמץ נאָענט איינער צום צווייטן. ביי די תימנים איז דאָס נישט פונקט דאָס זעלבע, ווייל דער חולם איז ביי זיי אַן הברה אינצווישן; און ביי די אשכנזים איז עס זיכער מער פארענטפערט, נאָר אַז אויך לויט זייער שטייגער איז דאָ אַן חילוק, וואָס ביים חולם לייענט מען ווי מיט אַ יו"ד און ביים קמץ אָן אַ יו"ד - און פונדעסטוועגן איז עס פיל נענטער. און ביי נאָך עדות ווערט דער קמץ אַרויסגערעדט ווי אַ חולם: ביי די פּערסן און אויך ביי די בוכאַרער - "אַבּרוֹהוֹם" און נישט "אַברהם". קומט אויס אַז עדות וואָס האָבן זיך נישט געזען איינע די אַנדערע טויזנטער יאָרן - די תימנים וואָס זענען אין גלות געגאַנגען אין בית ראשון און זענען נישט געווען אין בית שני, און די בני אשכנז אויפן צווייטן עק וועלט - איז זייער קריאה די זעלבע, אַ סימן אַז עס זענען געווען שבטים וואָס האָבן אַזוי געלייענט. און מיר האָבן שוין געזען אַ שבט'ישע חלוקה אין דער קריאה נאָך אין דער צייט וואָס זיי זענען געווען אין לאַנד, וואָרעם עס זענען געווען וואָס האָבן געלייענט "שיבולת" און עס זענען געווען וואָס האָבן געלייענט "סיבולת". קומט אויס אַז שינויים אין דער הברה זענען שוין דעמאָלט געווען.
בְּנֵי־אֵצֶר בִּלְהָן וְזַעֲוָן יַעֲקָן בְּנֵי דִישׁוֹן עוּץ וַאֲרָן׃ - די זין פון אֵצֶר זענען בִּלְהָן, און זַעֲוָן, יַעֲקָן; די זין פון דִישׁוֹן זענען עוּץ און אֲרָן.
"יעקן" - זאָגט דער רד"ק, אין דער תורה שטייט "ועקן". און עס איז באַקאַנט די דרש פון חז"ל: זעוות, זועות, ועקן וצרות וכו'. און מיר האָבן שוין געזאָגט אַז מיר גייען נישט אַריין צו דרש'ענען אַלע נעמען וואָס אין די מדרשים, ווייל אויב יאָ וואָלטן מיר געמוזט מאריך זיין זייער פיל.
מלכי אדום - "לפני מלוך מלך לבני ישראל"
וְאֵלֶּה הַמְּלָכִים אֲשֶׁר מָלְכוּ בְּאֶרֶץ אֱדוֹם לִפְנֵי מְלׇךְ־מֶלֶךְ לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל בֶּלַע בֶּן־בְּעוֹר וְשֵׁם עִירוֹ דִּנְהָבָה׃ - און דאָס זענען די מלכים וואָס האָבן געקעניגט אין לאַנד אֱדוֹם איידער עס האָט געקעניגט אַ מלך ביי בני ישראל: בֶּלַע דער זון פון בְּעוֹר, און דער נאָמען פון זיין שטאָט איז געווען דִּנְהָבָה.
צום ערשט לאָמיר דערמאָנען: ווער עס ווייסט בסודם של דברים - אינעם זוהר הקדוש און אין די דברי האר"י הקדוש באַזירט מען זייער פיל אויף דער דאָזיקער פרשה, דעם ענין פון די ספירות און דער אָנהויב פון זייער בנין בראשית יצירת העולם, און דעם ענין פון שבירת הכלים און די שבעת המלכים וואָס האָבן געקעניגט לפני מלוך מלך, וואָס זיי זענען די כוחות פון וואָס עס האָבן זיך משתלשל געווען און אַראָפּגענידערט די ספירות: אָנהויבנדיק פון אדם קדמון און די אורות וואָס זענען אַרויס פון אים, אח"פ וכדומה, ביז זיי זענען אָנגעקומען צו די דאָזיקע ספירות. אַלץ איז מרומז אין די דאָזיקע פסוקים, וואָס שטייען שוין געשריבן אין דער תורה, און דאָ ווערן זיי איבערגעחזרט. קומט אויס אַז די דאָזיקע פרשה באַשעפטיקט זיך בסודם של דברים - אין דער מציאות פון פאר בריאת העולם, "לפני מלוך מלך", וואָס עס איז געווען דער מהלך פון שבירת הכלים און די אורות פון די מלכים וואָס זענען אַרויפגעגאַנגען און פאַרראָכטן געוואָרן ביז עס האָבן זיך פונדאַמענטירט פון זיי די ספירות. מיר וועלן פּרובירן צו לערנען די זאַכן על פי פשט.
דער מיוחס לרש"י ברענגט פונעם מדרש בראשית רבה: רבי איבו זאגט - איידער עס איז אויפגעשטאנען א מלך אין כלל ישראל, איז געשטאנען א מלך אין אדום. רבי יוסי בן חנינא זאגט - אין דער צייט וואס דער שטעלט ארויף מלכים, שטעלט דער ארויף שופטים; דער שטעלט ארויף אלופים, דער שטעלט ארויף נשיאים. רבי יהושע בן לוי זאגט - דער האט ארויפגעשטעלט אכט און דער האט ארויפגעשטעלט אכט. דאס הייסט, אין דער צייט וואס אדום האט געהאט מלכים, האט כלל ישראל געהאט שופטים, ווייל ביי אונז איז דאך געווען א לאנגע תקופה פון "ימי שפוט השופטים". און דער מיוחס לרש"י זאגט אויף דעם: איך האב געהערט אז אדום האט נישט געהאט מער ווי די דאזיגע אכט מלכים, און פאר ישראל אויך אכט.
וַיָּמׇת חוּשָׁם וַיִּמְלֹךְ תַּחְתָּיו הֲדַד בֶּן־בְּדַד הַמַּכֶּה אֶת־מִדְיָן בִּשְׂדֵה מוֹאָב וְשֵׁם עִירוֹ עֲוִית׃ - און חושם איז געשטארבן, און עס האט געקעניגט אנשטאט אים הדד בן בדד, דער וואס האט געשלאגן מדין אינעם פעלד פון מואב, און דער נאמען פון זיין שטאט איז געווען עוית.
דער מלבי"ם באטאנט: אין דער תורה שטייט נישט "וימת הדר", נאר בלויז "וימלך תחתיו הדר", בעת וואס ביי אונז שטייט "וימת הדד" (און ביי אונז הייסט ער הדד און דארט הדר). און דער מלבי"ם ערקלערט צוויי יסודות אין דער הנהגה פון אדום: ערשטנס, אז זיי פלעגן זיך שטענדיג אויסקלויבן א מלך פון אן אנדער פאלק, און עס איז נישט געווען ביי זיי קיין מלך פון זייער אייגן פאלק און נישט קיין מלך בן מלך. צווייטנס, אז עס זענען שטענדיג געווען צווישן זיי עלף אלופים פון בני עשו וואס האבן אנגעפירט די מדינה - אויב מען וויל, ווי ראשי מחוזות אדער בירגערמייסטערס, און דער מלך איז געווען העכער זיי.
און ווען משה רבינו האט געשריבן די תורה, איז דער לעצטער מלך געווען הדר און ער איז נאך געווען ביים לעבן, דערפאר האט ער נישט געשריבן אויף אים "וימת". און אויך די עלף אלופים וואס ווערן דארט דערמאנט מיט זייערע נעמען האבן דעמאלט עקזיסטירט, ווי עס שטייט "אז נבהלו אלופי אדום". און משה רבינו זאגט נבואה אז אין דער צייט וואס עס וועט קעניגן א מלך ביי בני ישראל, וועט זיך אויפהערן די מלוכה פון אדום - דאס הייסט, דאס וואס דו זעסט מלכים ביי אדום, איז נאר צייטווייליג. און דער טעם איז: ווען דער שטייט אויף פאלט יענער, "ולאום מלאום יאמץ" - ווען איינער הייבט זיך פאלט דער צווייטער, "אמלאה החרבה" - צור איז נישט פול געווארן נאר פונעם חורבן פון ירושלים, און ירושלים וועט פול ווערן פונעם חורבן פון צור. און דערפאר, ווען עס וועלן אויפשטיין מלכים אין ישראל וועלן בטל ווערן די מלכים פון אדום, און דאס איז דער טייטש אז די מלכים זענען געווען "לפני מלוך מלך לבני ישראל".
און דער מלבי"ם לייגט צו: עזרא דערציילט אונז אז נאכדעם וואס הדר איז געשטארבן - דער לעצטער מלך וואס איז געווען בימי משה - האבן ישראל שוין איינגענומען דאס לאנד און געמאכט חיל, און יהושע איז געווען איבער זיי ווי א מלך, און פון דעמאלט אן האט אדום שוין נישט מקבל געווען קיין שום מלך אויף זיך, נאר די אלופים האבן זי אנגעפירט, די זעלבע עלף אלופים וואס מיר האבן געזען. און דאס איז דער באדייט פון "ויהיו אלופי אדום": קיין מלך האט נישט געקעניגט איבער זיי די גאנצע צייט וואס עס איז געווען א מלך ביי ישראל.
און וואס מיינט "המכה את מדין בשדה מואב"? ערקלערט די מצודות: ווען זיי זענען געקומען מלחמה האלטן קעגן מואב, איז הדד בן בדד געקומען צו דער הילף פון מואב און געשלאגן מדין וואס זענען ארויסגעקומען קעגן אים.
וַיָּמׇת בַּעַל חָנָן וַיִּמְלֹךְ תַּחְתָּיו הֲדַד וְשֵׁם עִירוֹ פָּעִי וְשֵׁם אִשְׁתּוֹ מְהֵיטַבְאֵל בַּת־מַטְרֵד בַּת מֵי זָהָב׃ - און בעל חנן איז געשטארבן, און עס האט געקעניגט אנשטאט אים הדד, און דער נאמען פון זיין שטאט איז געווען פעי, און דער נאמען פון זיין ווייב איז געווען מהיטבאל בת מטרד בת מי זהב.
"פעי" - זאגט דער רד"ק, אין דער תורה שטייט "פעו" מיט א וי"ו. "בת מי זהב" - ערקלערט די מצודות אז די כוונה איז אויף מטרד, אז זי איז געווען א טאכטער פון מי זהב, און "מי זהב" איז א נאמען פון א מענטש און נישט קיין באשרייבונג; אזוי איז געווען זיין נאמען, אזוי האט מען אים א נאמען געגעבן ביים ברית.
אלופי אדום
וַיָּמׇת הֲדָד וַיִּהְיוּ אַלּוּפֵי אֱדוֹם אַלּוּף תִּמְנָע אַלּוּף עַלְוָה אַלּוּף יְתֵת׃ - און הדד איז געשטארבן, און עס זענען געווען די אלופים פון אדום: אלוף תמנע, אלוף עלוה, אלוף יתת.
נאכדעם וואס הדד איז געשטארבן האט זיך אויפגעהערט די מלוכה, און זיי האבן זיך געפירט דורך אלופים, אזוי ווי דער מלבי"ם האט מסביר געווען און ווי די מצודות ערקלערט דא. "אלופים" - א לשון פון שררה, ווי "אלופים לראש", ווי "אלופי ומיודעי", און די כוונה איז אויף א בעל דרגה און א בעל שררה.
אַלּוּף אׇהֳלִיבָמָה אַלּוּף אֵלָה אַלּוּף פִּינֹן׃ אַלּוּף קְנַז אַלּוּף תֵּימָן אַלּוּף מִבְצָר׃ אַלּוּף מַגְדִּיאֵל אַלּוּף עִירָם אֵלֶּה אַלּוּפֵי אֱדוֹם׃ - אלוף אהליבמה, אלוף אלה, אלוף פינון. אלוף קנז, אלוף תימן, אלוף מבצר. אלוף מגדיאל, אלוף עירם, דאס זענען די אלופים פון אדום.
דאס זענען די עלף אלופים וואס האבן ווייטער געפירט אדום נאכדעם וואס די מלכים זענען געשטארבן. און מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם ערשטן פרק.
צום סך-הכל:
דער פרק הייבט אן מיט דער קייט פון די דורות און קומט אן צו אברהם, און באלד דערנאך באטאנט ער "אברם הוא אברהם" - א נאמען וואס צייגט אז ער איז אן אב המון גוים, און אז מען טאר אים שוין מער נישט רופן אברם. פון דארט רעכנט דער כתוב אויס ישמעאל און די בני קטורה, דרייצן קעגן דרייצן, אלס א רמז צו די דרייצן שבטים וואס האבן געדארפט ארויסקומען פון אברהם און זענען למעשה ארויסגעקומען פון יעקב. די פסולת דערמאנט דער כתוב בקיצור און ווארפט עס אוועק - בלויז צוליב דעם כבוד פון אברהם און יצחק - און גייט ווייטער צום עיקר: "ויולד אברהם את יצחק", "כי ביצחק יקרא לך זרע". ווייטער האבן מיר זיך פארטיפט אין דעם רעטעניש פון תמנע, און געזען דעם מלבי"ם'ס פארענטפערונג אז אלוף קרח איז תמנע דער זון פון אליפז, און דעם מנין פון די זיבעציג אלופים פון זרע אברהם קעגן די שבעים נפש וואס האבן אראפגענידערט קיין מצרים - "זה לעומת זה עשה האלקים". און צום סוף, די מלכי אדום און אירע אלופים, וואס האבן געקעניגט "לפני מלוך מלך לבני ישראל", אונדז צו לערנען אז ווען מלכות ישראל שטעלט זיך אויף, פאלט מלכות אדום.