אין פריערדיקן טייל האבן מיר גערעדט וועגן דעם ענין פון שם אלקים, דער צמצום און דער העלם, און אז ער איז נישט קיין כח וואס שטעלט זיך אנטקעגן שם הוי׳, נאר ער איז כלול מיט אים. יעצט ווייזט דער אלטער רבי ווי דאס עצם התכללות פון די מדות איינע אין דער אנדערער איז א אפענע ראיה אז «איהו וגרמוהי חד», און פון דארט קומט ער צוריק און ענטפערט אויף דער פראגע מיט וואס שער היחוד והאמונה הייבט זיך אן.
התכללות המדות: א ראיה אז «איהו וגרמוהי חד»:
דער לשון פון אלטן רבי'ן: «והנה מהתכללות המידות זו בזו נראה לעין דאיהו וגרמוהי חד», פון דעם וואס די מדות זענען כלול איינע אין דער אנדערער זעט מען קלאר אז ער און זיינע כלים זענען איינס. דאס אליין אז חסד און גבורה זענען כלול איינער אין דעם אנדערן איז א גרויסער חידוש, ווארום זיי זענען צוויי הפכים, פייער און וואסער. ווי קען זיין אז דער חסד טוט זיין ארבעט אלס חסד און די גבורה טוט אלס גבורה, און פונדעסטוועגן גייען זיי צוזאמען און פארפולקומען איינער דעם אנדערן בהרמוניה? פון דעם האט מען א האנטגרייפלעכע ראיה אז «איהו וגרמוהי חד», דער באשעפער מיט זיינע מדות און כלים זענען איינס. דער חסד איז ער, און די גבורה איז ער, און דערפאר איז צווישן זיי בכלל נישטא קיין סתירה, ווארום דער עצם איז נישט סותר דעם עצם.
א משל אויף דעם: א מלך האט געשטעלט איין שר איבערן וואסער און א צווייטן שר איבערן פייער. כל זמן זיי זענען צוויי באזונדערע שרים, קען צווישן זיי אויסברעכן א קאנפליקט. ווען ווערן זיי פאראייניקט? ווען זיי שטייען פארן מלך, ווי מען זאגט «עושה שלום במרומיו». נאר די פאראייניקונג קומט דערפון וואס יעדער איינער ווערט שוואכער בשעת ער שטייט פארן מלך און איז נישט אין זיין פולן תוקף; און ווען יעדער קערט זיך אום צו זיין אמט און טוט מיט זיין גאנצן כח, הייבן זיי זיך ווידער אן קריגן און קיינער גיט נישט נאך דעם צווייטן אפילו א האר, דער ציט אהין און יענער ציט אהער. אין אונדזער וועלט איז דער איינציקער וועג צו פאראייניקן הפכים: אביסל אפשוואכן דעם און אביסל אפשוואכן יענעם, און ערשט דעמאלט קען מען זיי צוזאמענשטעלן.
ביים אויבערשטן אבער קומט דער חיבור נישט דורך אפשוואכן דעם חסד און אפשוואכן די גבורה. פון פריער אן איז אלץ ער: דער חסד איז ער און די גבורה איז ער, און דערפאר איז נישטא קיין שום מניעה צו פאראייניקן הפכים.
און אין דעם זעלבן וועג: אין דעם פרק רעדט מען וועגן דער גבורה שבחסד, אבער דאס זעלבע איז מיט «חסד שבגבורה». דאס אליין וואס מען קען זאגן «חסד שבגבורה» הייסט אז דא איז פאראן א שילוב פון הפכים: די גבורה טוט איר ענין מיט פולן תוקף, ווייל אויף איר ליגט א תפקיד, און דער חסד העלפט איר; און אין גבורה שבחסד איז פארקערט, דער חסד טוט און די גבורה העלפט אים. יעדער ארט לויט זיין ענין, אבער דער קו איז איינער: יעדע מדה טוט איר פעולה אין איר פולן תוקף און איז נישט סותר די אנדערע.
און דאס אלץ איז צוליב דער התכללות פון די מדות אין אלקות: וויבאלד די מדות זענען אין א גאנצן איחוד מיט אים, דער חסד איז דער חסד פונעם באשעפער און די גבורה איז זיין גבורה, ווערן זיי דערפאר מיוחד איינע מיט דער אנדערער און זענען כלול איינע אין דער אנדערער.
א שילוב פון הפכים: נאר פון זייט הקדושה:
פון דעם שטאמט דאס אראפ אויך אהער אונטן: א שילוב צווישן הפכים איז נאר מעגלעך אין קדושה. אין קדושה קענען צוויי וואס זענען הפוכים איינער פונעם אנדערן וואוינען אונטער איין דאך און ווירקן צוזאמען. אין קליפה פארקערט, דארט איז אלץ באזונדער, יעדער וויל הערשן און איז בשום אופן נישט גרייט נאכגעבן דעם צווייטן, און פון דארט קומט שנאת חנם, נישט פארגינען און אזוי ווייטער. פון זייט הקדושה איז אדרבה: דער חבר האט הצלחה, זאל ער אים העלפן נאך מער מצליח זיין, ווארום קיין מענטש רירט נישט אן דאס וואס איז צוגעגרייט פאר א צווייטן, און הפכים קענען וואוינען צוזאמען. אזא געפיל קומט נאר פון זייט הקדושה, וואס איר מקור איז דער אויבערשטער, ביי וועמען די מדות זענען בהתכללות; און ווען א איד איז נאנט צו קדושה, ווירקט דאס אין זיין נפש א התכללות אפילו מיט א מענטשן וואס איז אים לגמרי פארקערט.
«וכמאמר אליהו: אנת הוא דקשיר לון ומייחד לון», דו ביסט דער וואס בינדט זיי צוזאמען און איז זיי מייחד, דעם חסד מיט דער גבורה, «ובר מינך לית יחודא בעילאי כו׳», און אן דיר איז בכלל נישטא קיין אחדות. די אחדות צווישן די הפכים קומט בלויז פון זיין זייט.
מיט דעם האבן מיר פארענדיקט דערקלערן דעם ענין פון שם אלקים און זיין תפקיד, און פארוואס ער פארשטעלט נישט אינגאנצן אין גאנצן סדר ההשתלשלות: וויבאלד ער איז כלול מיטן חסד, גייען זיי צוזאמען און זענען איינגעשלאסן איינער אין דעם אנדערן, און אומעטום וואו עס שטייט «אלקים» מיינט מען דעם שם אלקים וואס איז פארבונדן מיטן חסד.
דער ענטפער אויף דער פראגע מיט וואס שער היחוד והאמונה הייבט זיך אן:
שער היחוד והאמונה הייבט זיך אן מיטן פסוק: «וידעת היום והשבות אל לבבך כי ה׳ הוא האלקים בשמים ממעל ועל הארץ מתחת אין עוד». און דארט, אין פרק א׳, האט מען געפרעגט: אז מען קומט זאגן א אידן אז עס זענען נישטא צוויי געטער נאר איין אויבערשטער, דארף מען דערויף אזא לאנגע עבודה? מען קען דאס דאך דערקלערן גאנץ פשוט, און דער רמב״ם שרייבט עס אין דריי אדער פיר שורות אנהייב הלכות יסודי התורה, מיט א פשוטן שכלדיקן באווייז אז אויב עס איז פאראן א באשעפער, מוז ער זיין איינער און נישט צוויי. און פונעם לשון הפסוק, «וידעת» און דערצו «והשבות אל לבבך», זעט מען אז דאס ווערט נישט אנגענומען גרינגערהייט, נאר מען דארף זיך דערויף שטארק מטריח זיין. פארוואס?
יעצט איז עס פארשטאנדיק: די כוונה איז נישט אריינצוברענגען אין שכל אז עס איז נישטא קיין צווייטער ג-ט, דאס קען מען גרינג דערגרייכן. די כוונה איז אריינצוברענגען אין שכל אז עס איז בכלל נישטא קיין שום אנדערע מציאות: עס איז נישטא קיין באזונדערע מציאות, און אלץ איז ער; יעדע זאך וואס דער מענטש זעט איז נאר א ביטוי פונעם אויבערשטן. דאס נעמט זיך נישט אן ביים מענטשן פון זיך אליין, און אדרבה: פון נאטור קוקט דער מענטש און זאגט אז די וועלט איז א קלארע זאך, און דעם אויבערשטן דארף מען ערשט זוכן און געפינען. און דא קומט מען אים זאגן פונקט פארקערט: עס איז נאר פאראן דער אויבערשטער, און עס איז בכלל נישטא קיין מציאות פון א וועלט באזונדער פון אים. אזא הכרה דארף אריינגעבראכט ווערן אין קאפ מיט פיל מחשבה און יגיעה.
און וואו איז דאס אנגעדייטעט אינעם פסוק? «כי ה׳ הוא האלקים». וואס איז דער כפל אין דעם לשון? שם אלקים איז דאך צמצום, חושך און א באזונדערע וועלט; קומט דער פסוק און זאגט: טראכט נישט אז די באזונדערע וועלט איז א באזונדערע מציאות, נאר «ה׳ הוא האלקים», שם הוי׳, וואס איז דער חסד, ער אליין איז דער שם אלקים. כדי זיין השפעה זאל קענען בשטאנד בלייבן האט ער צוגענומען דערצו דעם שם אלקים, אבער דאס איז נישט קיין באזונדערע מציאות פון אים. דאס איז דער חיבור צווישן שם הוי׳ און שם אלקים.
און אין לשון פון אלטן רבי'ן: «וזהו והשבות אל לבבך כי ה׳ הוא האלקים, פירוש ששני שמות אלו הם אחד ממש», די צוויי נעמען, וואס לכאורה זענען זיי סותר איינער דעם אנדערן ווייל יעדער איינער ווייזט אויף א פארקערטן ענין, זענען ממש איינס. «שגם שם אלקים המצמצם ומעלים האור, הוא בחינת חסד כמו שם הוי׳», הגם לכאורה קומט ער מצמצם זיין, מעלים זיין, פארשטעלן און פארטונקלען, איז דאס נישט קיין אנדערער כח, נישט קיין באזונדערער כח און נישט קיין מנגד׳ישער כח, נאר דער זעלבער געטלעכער חסד ווי שם הוי׳. פון רוב חסד צו אונדז האט ער אין זיין חסד אריינגענומען דעם שם אלקים, כדי מיר זאלן קענען מקבל זיין.
ווארום ווען ער וואלט געגעבן דעם גאנצן חסד אין זיין פולן תוקף, וואלט בכלל נישט געווען קיין וועלט, אלץ וואלט געווען ער. און ער האט געוואלט אז עס זאל זיין א מציאות פון א סדר השתלשלות העולמות, וואו מען הייבט אן פילן א ישות און א ווייטקייט, צוליב דער מטרה וואס ליגט אין דער בריאה. געפינט זיך, אז דאס געפיל פון ווייטקייט און הסתר, וואס גייט און ווערט אלץ געדיכטער און געדיכטער, איז אינגאנצן א געטלעכער חסד וואס קומט ארויס אין אזא פארעם.
נאר וואס, נישט שטענדיק דערקענט דער מענטש דאס אלס חסד; אמאל קוקט ער און זעט א פולן חושך, און פארשטייט נישט וואו איז דא דער חסד. און ווען עס וואלט געווען דערקענבאר, וואלט נישט געדארפט שטיין «וידעת היום והשבות אל לבבך». עס איז נישט גענוג צו וויסן, מען דארף דאס אראפברענגען צום הארצן, און דאס איז א עבודה און א יגיעה: זיך אנשטרענגען און קומען צו דעם אז «ה׳ הוא האלקים», אז דער צמצום אליין איז א חסד פונקט ווי שם הוי׳.
און דער טעם דערפון: «משום שמדותיו של הקב״ה מתייחדות עמו בייחוד גמור, והוא ושמו אחד, שמדותיו הן שמותיו», זיין מדת הגבורה איז ער, און זיין מדת החסד איז ער, און זיי זענען שטענדיק שותפים צוזאמען; און «הוא ושמו אחד» מיינט אז זיינע מדות זענען זיינע נעמען. מיר זעען אמאל נאר די זייט פון חסד, און אמאל נאר די זייט פון גבורה, אדער די גבורה מער ווי דעם חסד, אדער מיר זעען בכלל נישט דעם חסד נאר בלויז הסתר און העלם, אבער אלץ איז ער, און אלץ איז חסד.
א משל: א קינד קוקט אויף זיין טאטן בשעת ער פירט זיך מיט אים מיט גבורה, און פארשטייט יעצט נישט וואס די גבורה באדייט; און ווען ער וועט אביסל אויסוואקסן וועט ער אים דאנקען אויף אלץ. אזוי וועלן אויך מיר אמאל זאגן דעם אויבערשטן «אודך ה׳ כי אנפת בי», און פארשטיין אז דער גאנצער העלם איז געווען א טייל פון זיין חסד.
[און פון דא פארשטייט מען אויך די מאמרי חז״ל וועגן דעם אויבערשטן וואס גייט אריבער פון כסא דין צו כסא רחמים: יעדער מאמר חז״ל דארף מען לערנען פאר זיך, און פארשטיין אז די זאכן זענען געזאגט געווארן בדרך ציור כדי מיר זאלן קענען כאפן א ריכטונג, און די כוונה איז נישט, ווי מען פארשטייט און עס איז אויך פשוט, צו קיין גשמיותדיקן ענין. און לויט וואס מיר האבן געלערנט אין פריערדיקן פרק, מוז די וועלט דורכגיין דעם דין פון שם אלקים, ווארום אנדערש וואלט בכלל נישט געווען קיין וועלט; געפינט זיך אז יעדער איינציקער רגע וואס די וועלט שטייט אין איר פארעם, איז דאס דין, און דאס וואס די וועלט באשטייט כסדרה וכטבעה איז מדת הדין. און פון צייט צו צייט אנטפלעקט דער אויבערשטער מער פון דעם און גיט מתנות, און דאס איז די מדת הרחמים וואס ווערט אנטפלעקט].
און אפילו ווען דער מענטש וואלט באקומען אביסל מער ווי זיין מאס, וואלט ער געזאגט: גענוג, לאזט מיך אפ. ווי די מעשה מיט חוני המעגל, וואס די רעגנס זענען געפאלן צו שטארק, און ער האט געזאגט: נישט אזוי האב איך געבעטן, ווארום די וועלט קען נישט פארטראגן רוב טובה. דערפאר קומט דאס וואס מיר באקומען בצמצום, און דער צמצום אליין איז א חסד, א גבורה שבחסד.
«בשמים ממעל ועל הארץ מתחת»:
וואו איז «ה׳ הוא האלקים»? זאגט דער פסוק ווייטער: «בשמים ממעל ועל הארץ מתחת». אין די אויבערשטע וועלטן איז גרינגער צו פארשטיין אז דער צמצום איז א טייל פונעם חסד, ווארום דארט זעט מען א גילוי, און מען פארשטייט אז דער גילוי איז אפגעמאסטן, און די מדידה איז די גבורה. אבער ווען מען קומט צו «הארץ מתחת», צום חושך און הסתר פון דא אונטן, איז פיל שווערער אריינצונעמען אז דער חושך איז חסד, ווארום דא זעט מען נישט קיין גרייפּל חסד וואס מען זאל זיך קענען אנהאלטן, נאר בלויז חושך. דערפאר איז די עבודה דא פיל שווערער.
און דאס איז וואס דער אלטער רבי זאגט ווייטער: «ואם כן ממילא תדע שבשמים ממעל ועל הארץ מתחת אין עוד».
און לאמיר זיך אפשטעלן ביי דעם פונקט: דאס איז א עבודה וואס איז בכלל נישט קיין גרינגע, א זייער גרויסע עבודה, א גאנצער ביטול ביז מען קומט צו דער הכרה אז «אין עוד מלבדו».
בקיצור: אין דעם טייל האבן מיר געלערנט אז דאס עצם התכללות פון די מדות איינע אין דער אנדערער איז א אפענע ראיה אז «איהו וגרמוהי חד»: אין אונדזער וועלט איז א שילוב פון הפכים נאר מעגלעך דורך אפשוואכן יעדן איינעם, ווי אינעם משל פון די שרים וואס שטייען פארן מלך, און אויבן איז דער חסד ער און די גבורה ער, און דער עצם איז נישט סותר דעם עצם. פון דעם קומט אז התכללות פון הפכים איז נאר פאראן פון זייט הקדושה, און אין קליפה איז אלץ באזונדער, ווי אליהו זאגט «ואנת הוא דקשיר לון ומייחד לון, ובר מינך לית יחודא». מיט דעם ווערט פארענטפערט די פראגע מיט וואס שער היחוד והאמונה הייבט זיך אן: «וידעת... והשבות אל לבבך» מיינט נישט די ידיעה אז עס איז נישטא קיין צווייטער ג-ט, נאר אריינצוברענגען די הכרה אז עס איז בכלל נישטא קיין באזונדערע מציאות, און אז אויך דער שם אלקים וואס איז מצמצם און מעלים איז דער זעלבער געטלעכער חסד ווי שם הוי׳, און דאס איז שווערער אריינצונעמען «על הארץ מתחת» ווי «בשמים ממעל».
אין קומענדיקן טייל וועלן מיר לערנען דעם ביאור פון אלטן רבי'ן אויף יעדן איינציקן אויסדרוק אינעם פסוק, «בשמים ממעל», «על הארץ מתחת» און «אין עוד», וואו יעדעס איינציקע ווארט וועט דארט באקומען זיין דערקלערונג.