אין פריערדיקן חלק האבן מיר גערעדט וועגן דעם מאמר חז״ל אז דער אויבערשטער האט משתף געווען מדת הרחמים מיט מדת הדין ביי מעשה בראשית. די מסקנא פון די זאכן איז, אז דער צמצום אליין איז א חלק פון דער בריאה, און דערמיט קערט זיך איבער דער גאנצער בילד: ביז אהער האבן מיר געהאלטן אז דער עיקר פון דער בריאה איז דער כח החסד, און די גבורה איז בלויז א שותף, איז עס נישט אזוי. די וועלט איז באשאפן געווארן מיט מדת הגבורה, מדת הדין, און זיכער איז זי אויך באשאפן געווארן מיט מדת החסד, נאר וואס די מדת החסד איז פארבאהאלטן אינעווייניק און ווערט אנטפלעקט לויט די צייטן.
דערפאר, ווען דער צדיק זאגט פאר א איד ער זאל אנהייבן לייגן תפילין אדער איבערקוקן די מזוזה, און די זאך שטעלט זיך צורעכט, איז דאס נישט קיין אויסטראכטן פון א נייער זאך, נאר א גילוי פון דעם וואס איז שוין פאראן און איינגעפלאנצט אין דער בריאה. אמאל דארף דער מענטש טאן א פעולה כדי ער זאל זוכה זיין אז די זאך זאל זיך ביי אים אנטפלעקן, אבער די זאך אליין איז איינגעפלאנצט אין יעדער זאך און זאך.
דא ליגט א געוואלדיקע התחזקות פאר א איד נישט צו ווערן דערשראקן: לויט דער טבע זעט דער מצב אויס אזוי און אזוי, און דער רבי האט אסאך מאל געשריבן: היט תורה ומצוות און אלץ וועט זיך אויסבעסערן. ווי אזוי וועט זיך אויסבעסערן, אז אלץ זעט דאך אויס פארמאכט און פינצטער? נאר אינעם דאזיקן וועלט אליין איז אויך איינגעפלאנצט די מדת הרחמים, א חלק פון דער בריאה גופא, און ווען מען דארף אז דער ים זאל זיך שפאלטן, שפאלט זיך דער ים. אזוי דארף מען קוקן אויף דער זאך.
לאמיר צולייגן נאך א יסוד צו שטארקן דאס וואס מיר באציען זיך צו מדת הגבורה און צו מדת הדין ווי צו אלוקישע כוחות וואס ווירקן אקטיוו אין דער בריאה.
«והנה על זה אמרו בזוהר, ד'לעילא בסטרא דקדושה עילאה'» - אין דער זייט פון דער אויבערשטער קדושה - «אית ימינא ואית שמאלא דהיינו חסד וגבורה»: רעכטס איז חסד און לינקס איז גבורה. דער כח הגבורה וואס אין לינקס געפינט זיך אין דעם זעלבן אויבערשטן מקור ממש. מען קען נישט זאגן אז די רעכטע זייט, דער כח פון געבן, איז דער אלוקישער כח, און דער צמצום איז א מין תקלה וואס געפינט זיך אין סדר ההשתלשלות און פארשטעלט פאר די נבראים די אלוקישע אמת. פון דעם זעלבן ארט ממש פון וואו דער אויבערשטער באשאפט, פון דארט גיט ער אויך דעם כח צו פארהוילן און צו פארשטעלן, און אלס רעזולטאט דערפון איז דא די עבודה פון אידן אין תורה ומצוות, אין שכר ועונש.
און אין לשון פון אלטן רבי'ן: «דשתיהן הן מידות אלוקות למעלה משכל הנבראים והשגתם» - ביידע זענען אלוקישע מדות וואס דער נברא קען זיי נישט משיג זיין. פונקט ווי ער קען נישט פארשטיין דעם כח הבורא, אזוי קען ער נישט פארשטיין דעם כח וואס פארהוילט און פארשטעלט, ווי מיר האבן פארברייטערט אין די פריערדיקע שיעורים. און פארוואס איז די זאך העכער פון זיין שכל? «דאיהו וגרמוהי חד» אין עולם האצילות: דער אור און דער כלי, דער בורא און זיינע כוחות, זענען איינס; און פונקט ווי דער נברא איז נישט משיג אים יתברך, אזוי איז ער נישט משיג זיינע מדות און זיינע כוחות, וואס זענען אלע אלוקות. דאס איז דער שיא ההתגלות, וואו מען זעט אז חסד און גבורה זענען ביידע אמת, און די גבורה איז נישט קיין מעלים ומסתיר, ווייל אלץ איז א חלק פון אים יתברך.
די קשיא אויף די צדיקים און אויף משה רבינו:
פון דא ווערט שטארקער די קשיא וואס מיר האבן פריער געפרעגט: וואס עס טוט זיך אין עולם האצילות זעען די צדיקים, און ביי יענע צדיקים וואס לעבן מיטן בליק פון עולם האצילות זענען די ימינא און די שמאלא ביידע אלוקות. און אויב אלץ איז אלוקות, איז נישטא קיין פארשטעלונג; און אויב נישטא קיין פארשטעלונג, איז לכאורה נישטא קיין טעם אין תורה ומצוות, ווייל ביי זיי איז דאך אלץ אנטפלעקט.
אמת, אויף אברהם יצחק ויעקב שטייט אין ערשטן חלק פון תניא אז זיי זענען א מרכבה דאצילות, נאר זיי זענען געווען פאר מתן תורה, און דערפאר זענען זיי געווען א מרכבה בלויז פון זייט פון דער נשמה, בשעת דער גשמיות'דיקער גוף איז נישט געווען אין יענער דרגא און אין יענעם אופן, ווייל דעמאלט איז נאך געווען א אפגעריסנקייט צווישן עליונים און תחתונים, און פאר מתן תורה איז נישט געווען קיין אלוקות בגילוי אין גשמיות'דיקן גוף און אין דער גשמיות'דיקער וועלט.
ווערט דעריבער די קשיא געפרעגט בעיקר אויף משה רבינו: נאך מתן תורה, א נשמה דאצילות און א מרכבה דאצילות, וואס זעט וואס עס טוט זיך אין העכסטן עולם, און ביי אים איז דאס נישט בלויז פון זייט פון דער נשמה נאר אויך פון זייט פון גוף. איז אויב אזוי, זעט ער די אלוקישע אמת אין איר פולסטער פארעם, צו וואס דארף ער לייגן תפילין, אז פאר די תפילין און נאך די תפילין איז אלץ אלוקות?
ענטפערט דער אלטער רבי, אז אויך ביי משה רבינו ווירקן דער העלם און דער הסתר. הגם ער זעט עולם האצילות, זעט ער אים נישט ווי ער איז, נאר ווי ער קומט אראפ דורך פארשידענע מסכים. און הגם אין פארגלייך מיט אלע אנדערע נבראים איז דאס בכלל נישט צו פארגלייכן, איז פונדעסטוועגן אויך ביי משה רבינו נישט דער עולם האצילות ווי ער איז. לאמיר לייענען דעם לשון, און הגם מיר רעדן פון באגריפן אין וועלכע מיר האבן נישט קיין השגה, וועלן מיר פון פארשטיין די ווערטער אליין ארויסזען אז אויך אויף אים ווירקט די מדת הדין און דער צמצום, און ממילא זענען אויך ביי אים דא געוויסע העלם והסתר, וואס זיין תורה און זיינע מצוות נעמען זיי אראפ:
«ואף השגת משה רבנו עליו השלום בנבואתו לא היתה בעולם האצילות אלא על ידי התלבשותו בעולם הבריאה. ואף גם זאת לא בשתי מידות אלו - חסד וגבורה, אלא על ידי התלבשותן במידות שלמטה מהן במדרגה, שהן מידות נצח הוד ויסוד - כמו שכתוב בשער הנבואה».
צוערשט דארף מען מדייק זיין פארוואס ער זאגט דווקא «בנבואתו»: אויך ביי משה רבינו אליין זענען געווען דרגות, און בשעת מעשה פון נבואה איז ער אין שיא השיאים, ווי עס שטייט «לא קם נביא עוד בישראל כמשה». די אנדערע נביאים פלעגן, בשעת זיי האבן באקומען די נבואה, פאלן און ציטערן און זייער כח איז אויסגעגאנגען, ווי דער רמב״ם לייגט דאס אויס; און משה רבינו איז אין זיין נבואה געשטאנען אויף זיין פלאץ: זיין גשמיות'דיקער גוף איז געווען א דירעקטער כלי צו דער העכסטער דרגא, און עס האט זיך ביי אים גארנישט געביטן פונעם גרויסן גילוי, ווייל ער איז געווען א כלי דערצו. און אויב ער איז געווען אזא כלי און האט משיג געווען די העכסטע השגות אפילו מיטן גשמיות'דיקן גוף, פארוואס איז ביי אים שייך דער ענין פון תורה ומצוות?
מיר וועלן דא נישט אריינגיין אין אלע פרטים פון די ביאורים, אבער דער כללות'דיקער כיוון פון פארשטאנד איז, אז משה רבינו'ס השגה אין חסד און אין גבורה איז נישט געווען ווי זיי זענען אין עולם האצילות, וואו אלץ איז אלוקות בגילוי, נאר ווי דער חסד און די גבורה קומען אראפ אין עולם הבריאה; און אפילו אין עולם הבריאה גופא נישט חסד וגבורה אליין, נאר ווי זיי ווערן אנטפלעקט אין די מדות וואס שטאמען פון זיי, ווי עס איז באוואוסט אז נצח שטאמט פון חסד און הוד שטאמט פון גבורה: נצח הוד ויסוד שבעולם הבריאה. און וויבאלד אויך ביי משה רבינו איז נישט געווען דער העכסטער גילוי, איז ממילא אויך ביי אים שייך דער ענין פון תורה ומצוות, וואס דורך זיי שפאלט ער דעם מסך כדי אנצוקומען צום העכערן אופן.
קומט אויס, אז אין עולם האצילות אליין איז בכלל נישטא קיין ענין פון תורה ומצוות, און אויך אין עולם הבריאה איז די זאך נישט בגילוי נאר דורך א גרויסן צמצום.
די השגה פון די נשמות אין גן עדן:
און פון דא קומען מיר צו דער קשיא מיט וועלכער דער פרק ענדיקט זיך: אויב אויך אין די עולמות בריאה יצירה עשיה איז נישטא קיין מצב פון גילוי, וואו איז דען גן עדן? מיר האבן דאך שוין געלערנט אין ערשטן חלק פון תניא אז גן עדן (עליון אדער תחתון) געפינט זיך אין עולם הבריאה, און דארט געפינען זיך די נשמות, און זיי זענען דארט משיג אלוקות. ווי אזוי קענען זיי משיג זיין אלוקות, אויב דאס איז דארט נישט שייך?
דערויף איז מבאר דער אלטער רבי «רק שמתן שכרן של צדיקים בגן עדן הוא השגת התפשטות החיות והאור הנמשך משתי מידות אלו חסד וגבורה» - די נשמות אין גן עדן באקומען טאקע דעם גילוי פון חסד און גבורה אין עולם הבריאה, און נישט דורך דעם וואס זיי קומען אראפ אין נצח הוד יסוד, נאר פון חסד וגבורה אליין, «והוא מזון נשמות הצדיקים שעסקו בתורה לשמה בעולם הזה». «מזון» איז נישט כפשוטו, ווייל דארט איז דאך נישטא קיין גשמיות'דיקע שפייז, נאר א משל אויף א זאך וואס דרינגט אריין אין פנימיות: די נשמה ווערט בפנימיות איינס מיט דער דאזיקער הויכער דרגא, פונקט אזוי ווי די שפייז ווערט א חלק פונעם מענטש.
און ווי אזוי איז די זאך מעגלעך, אז אפילו עולם הבריאה שטייט אונטערן העלם והסתר פון צמצום? דערויף זאגט ווייטער דער אלטער רבי: «כי מהתפשטות שתי מידות אלו נמתח רקיע על הנשמות שבגן עדן, ורקיע זה נקרא רזא דאורייתא, ובו סוד כ״ב אותיות התורה הנתונה משתי מידות אלו, כדכתיב 'מימינו אש דת למו'» - «ימין» איז חסד און «אש» איז גבורה. די תורה אליין נעמט אריין ביידע הפכים, און דערפאר גיט זי כח פאר ביידע צו זיין אינאיינעם.
און דאס איז א פלא פלאים: ווען עס וואלט געווען א גילוי אן קיין פארשטעלונג, וואלט דער גן עדן זיך אינגאנצן בטל געווארן, ווי מיר האבן געלערנט סוף פרק ג' אז א גילוי אן א כיסוי ברענגט א מוחלט'דיקן ביטול פונעם נברא. און די נשמות קענען נישט ארויפגיין אין עולם האצילות נאר זיי בלייבן אין עולם הבריאה, איז ממילא ווען דארט וואלט געווען דער גילוי ווי ער איז, וואלט נישט געווען קיין גן עדן. נאר דער כח פון תורה, וואס נעמט אריין רעכטס און לינקס אינאיינעם, גיט די מעגלעכקייט פאר דער נשמה צו שפירן דעם גרעסטן גילוי און פונדעסטוועגן בלייבן א מציאות: א חיבור הפכים.
און ווייטער אין לשון: «ומרקיע זה נוטף טל למזון הנשמות, דהיינו ידיעת סוד כ״ב אותיות התורה, כי הרקיע הזה הוא סוד הדעת, והתורה היא מזון הנשמות בגן עדן». וויבאלד די תורה נעמט אריין אין זיך די הפכים, קען די נשמה משיג זיין די אלוקות אין ביידע הפכים: משיג זיין דעם גרעסטן גילוי, לויט וועלכן איר מציאות איז אן אפס און עקזיסטירט נישט, און פונדעסטוועגן בלייבן א מציאות פון א נשמה אין גן עדן. דאס איז דער כח פון תורה.
אין תורה, אין יעדן ענין און ענין וואס מען לערנט, קען מען געפינען פארקערטע צדדים, ווי די גמרא זאגט אויף דעם וואס פלעגט זאגן אויף יעדער זאך און זאך «פנים לטהרה ופנים לטומאה», און ווי די מחלוקות פון בית שמאי און בית הלל אין דעם זעלבן ענין גופא, וואו עס איז דא א סברא צום צד החסד און א סברא צום צד הגבורה. די תורה נעמט אריין אין זיך אלץ, די הפכים, און דערפאר איז דער שכר וואס ווערט נמשך פון איר לערנען די מעגלעכקייט צו לעבן מיט די דאזיקע הפכים בגילוי.
ביי מצוות, פארקערט, איז טאקע דא מצוות וואס זייער ענין איז חסד און מצוות וואס זייער ענין איז גבורה, אבער נישטא קיין מצוה וואס נעמט אריין ביידע אינאיינעם: די מצוות פון חסד זענען חסד, און די מצוות פון גבורה זענען גבורה. איז אויב אזוי, ווען די נשמה וועט באקומען שכר אויף א מצוה וואס איר ענין איז חסד, און זי וועט האבן א השגה און א הרגש אין דעם כח פון דעם אין סוף'דיקן חסד וואס איז אין איר, דארף זי דאך לכאורה אינגאנצן בטל ווערן, און דא קען מען נישט ענטפערן אזוי ווי מיר האבן געענטפערט ביי תורה, וואס נעמט תמיד אריין ביידע הפכים.
דערויף ענטפערט ער «והמצוות הן לבושים» - די מצוות זענען נישט בבחינת א מזון וואס דרינגט אריין אין פנימיות, וואו מען דארף מסביר זיין ווי אזוי די נשמה ווערט מיט דעם איינס און ווערט נישט בטל, נאר בלויז בבחינת לבושים: א מקיף'דיקער און א חיצוניות'דיקער קשר, און ממילא שטעלט זיך בכלל נישט די פראגע ווי אזוי די נשמה ווערט נישט בטל. ווי דאס אלץ איז מבואר אין זוהר פרשת ויקהל און אין עץ חיים דארטן.
פון דא איז אויך פארשטאנדיק אז אין גן עדן איז מען נישט מקיים קיין מצוות: תורה לערנט מען דארט, מצוות טוט מען נישט. און פארוואס? ווייל ווען אין גן עדן וואלט געווען דער גילוי פון דער מצוה ווי זי איז, וואלט דער גן עדן נעלם געווארן און בטל, ווייל די שטארקייט פון א מצוה איז גרויס אן א שיעור. דער עצם פון דעם וואס מיר קענען מקיים זיין א מצוה און נישט בטל ווערן איז דער פלא הפלאים וואס דער אויבערשטער האט געטאן מיט דער מדת הדין: אין דער דאזיקער וועלט ציען מיר אראפ מיט א מצוה א גילוי פון אין סוף און ווירקן דאס בפועל, אבער מיר פילן עס נישט און נעמען עס נישט אריין בפנימיות: דער מענטש ווייסט אז די זאך איז דא, און ער שפירט זי נישט. [און אויף דעם דרך איז דאס וואס מען זאגט «שכר מצוה מצוה», אז דער שכר געפינט זיך דא אין דער וועלט אין דעם עצם קיום פון דער מצוה].
א משל אויף דעם: א מענטש דארף דרינגענד אריבערשיקן א קאנווערט מיט א מיליאן דאלער פון איין שטאט אין א צווייטער. ווען ער וועט עס איבערגעבן א געטרייען שליח און אים זאגן וואס ליגט דערין, וועט דער שליח דאס נישט קענען אויסהאלטן: די גאנצע צייט וועט ער נאכקוקן אין די קעשענעס אפשר איז עס ארויסגעפאלן, ער וועט עס ארויסנעמען און אריינלייגן, און פון גרויס התרגשות קען עס אים אפילו פארפאלן ווערן און ער וועט נישט אנקומען מיט אים; און נישט ווייל ער וויל גנב'ענען, נאר ווייל ער ווייסט דעם ווערט פון דער זאך. און דער וואס ווייסט נישט וואס ליגט דערין, וועט עס אריינלייגן אין קעשענע, גיין רואיג, אפילו אריינלייגן אין דער אויסערלעכער קעשענע, און איבערגעבן אן קיין שום פראבלעם, ווייל ער איז דאס נישט משיג און פילט נישט וואס ער האלט אין האנט. אזוי איז אין דער וועלט: דער העלם והסתר איז דאס וואס גיט אונז די מעגלעכקייט מקיים צו זיין מצוות און ווייטער צו עקזיסטירן, ווייל ווען מיר וואלטן משיג געווען וואס עס טוט זיך בשעת מעשה פון דער מצוה, וואלטן מיר דא נישט געווען.
אבער אין גן עדן, וואו חסד און גבורה זענען בגילוי, קען די נשמה נישט מקיים זיין קיין מצוה און אפילו נישט צוקומען דערצו, ווייל זי איז דאס משיג און ווערט מיט דער זאך איינס. דערפאר איז אין גן עדן נישטא קיין מצוות נאר בלויז תורה, און דער שכר וואס זי באקומט אויף די מצוות איז בבחינת לבושים און נישט בבחינת מזון. דער דאזיקער יסוד, אז תורה איז מזון פאר די נשמות און די מצוות זענען לבושים, איז מבואר אויך אין נאך ערטער.
[כדאי צוצולייגן, אז אין עולם האצילות אליין געפינט זיך דער שורש פונעם ענין, אבער נישט דער קיום בפועל: דארט איז נישטא קיין מציאות פון א מקיים, ווייל דארט איז די אלוקות אנטפלעקט און עס איז נישטא וואס זאל פארשטעלן. מיר וועלן נאך צוקומען דערצו אין המשך].
בקיצור: אין דעם חלק האבן מיר געלערנט אז דער צמצום און די מדת הדין זענען א חלק פון דער בריאה און פון אירע אלוקישע כוחות, ווי דער זוהר זאגט אז אין סטרא דקדושה עילאה «אית ימינא ואית שמאלא»: ביידע מדות קומען פון איין מקור און ביידע זענען העכער פון דער השגה פון די נבראים, ווייל אין עולם האצילות איז «איהו וגרמוהי חד». פון דא איז ארויפגעקומען די קשיא אויף די צדיקים און בפרט אויף משה רבינו, און מיר האבן געלערנט אז אפילו זיין השגה אין נבואה איז נישט געווען אין עולם האצילות נאר דורך א התלבשות אין עולם הבריאה, און אפילו דארט אין די מדות נצח הוד ויסוד, און דעריבער איז אויך ביי אים שייך דער ענין פון תורה ומצוות. אזוי אויך האבן מיר געלערנט אז דער שכר פון די צדיקים אין גן עדן איז די השגה פון דער חיות וואס ווערט נמשך פון ביידע מדות, בבחינת מזון, און דאס איז דורכן כח פון תורה וואס נעמט אריין ימין און אש, חסד און גבורה, און גיט די מעגלעכקייט פאר דער נשמה משיג צו זיין דעם גילוי און בלייבן אין איר מציאות; און די מצוות, וואו עס איז נישטא קיין חיבור הפכים, זענען בלויז בבחינת לבושים, און מען איז זיי נישט מקיים אין גן עדן.
דערמיט האט זיך געענדיקט דער מוסגר וואס ציט זיך פון סוף פרק ד' ביז סוף פרק ה'. אין קומענדיקן חלק וועלן מיר זיך אומקערן צו דעם ענין מיט וועלכן מיר האבן זיך פריער פארנומען, און צולייגן נאך פונקטן אים צו פארענדיקן.