אין המשך צו די ווערטער פון הלל וואָס דער אַלטער רבי ברענגט אין פּרק, דאַרף מען פריִער אַוועקשטעלן אַ יסוד אין דער סדר פון די זאַכן: דער סדר הייבט זיך נישט אָן דערפון אַז דער מענטש האָט אַ האַנט, מע האָט בהמות, מע האָט עפצים - און איצט פרעגט זיך די פראַגע וואָס זאָל מען טאָן מיט דעם אַלעם, און וויבאַלד מיר זענען אידן יראי שמים וועלן מיר זיי אויך נוצן פאַר דעם צוועק. פאַרקערט: אַלץ הייבט זיך אָן דערפון אַז דער עיקר איז דער רצון השם, און דער עיקר איז די תורה.
אַזוי איז שוין מרומז אין דעם ערשטן וואָרט פון דער תורה: "בראשית" - און רש"י טייטשט "בשביל ראשית", צוליב דער תורה און צוליב אידן, וואָס ווערן אָנגערופן "ראשית", איז באַשאַפן געוואָרן די גאַנצע וועלט.
דעם דאָזיקן יסוד לייגט דער אַלטער רבי אַרײַן אין אַ פּאָר ווערטער: "כי יסוד ושורש כל התורה להגביה ולהעלות את הנפש על הגוף מעלה מעלה" - דער יסוד און שורש פון דער גאַנצער תורה איז אויפצוהייבן די נשמה איבערן גוף, העכער און העכער. די גאַנצע תורה האָט איין איינציקן צוועק: אַז די גײַסטיקע נפש, די נשמה, זאָל זײַן דער עיקר, און דער גוף זאָל זיך נאָכשלעפּן נאָך איר.
וואָס איז די מאָס מיט וועלכער אַ מענטש קען זיך אַליין איבערפּרוּװן, צי ער איז טאַקע אָנגעקומען צו דעם פּונקט? די באַציִונג צו אַ צווייטן אידן. דער וואָס איז אָנגעקומען צו אַ מצב אַז בײַ אים איז טאַקע די נשמה דער עיקר און נישט דער גוף, איז בײַ אים דער צווייטער איד איינס מיט אים, װײַל זײַן נשמה און די נשמה פון זײַן חבר זענען ממש ברידער - "ואב אחד לכולנה", איין טאַטע פאַר זיי אַלע - און ממילא איז נישטאָ קיין שום שוועריקייט ליב צו האָבן דעם צווייטן, װײַל זיי זענען איינס.
אָבער דער וואָס שטויסט זיך אָן אין אַ פּראָבלעם מיט אהבת ישראל, ער קען נישט באמת ליב האָבן זײַן חבר און ער קען זיך נישט אײַנהאַלטן פון טאָן אים שלעכטס - איז דאָס אַ סימן אַז בײַ אים איז דער גוף דער עיקר. און װײַל דער גוף איז דער עיקר, שטערט אים דער גוף פון זײַן חבר, שטערט אים זײַן חבר'ס געשעפט אין זײַן אייגענעם געשעפט, אאַז"וו.
קומט אויס, אַז בײַ דעם וואָס דער גוף איז בײַ אים דער עיקר, איז זײַן פּראָבלעם נישט בלויז אין דער מצווה פון אהבת ישראל, נאָר אינעם שורש און יסוד פון דער גאַנצער תורה, װײַל די גאַנצע תורה איז געגעבן געוואָרן פאַר דעם דאָזיקן פּונקט.
דאָס איז וואָס הלל האָט געזאָגט יענעם מענטשן, און ווי דער רבי איז מרמז אין איינע פון די שיחות אין איין זאַץ: "זיל גמור" - "זיל", גיי: גיי אַרויס פון זיך אַליין, פון דײַן איך, פון דײַן גוף און פון דײַן מצב, און דעמאָלט "גמור" - דעמאָלט וועסטו קענען לערנען תורה און זיך צובינדן צום אמת פון די זאַכן. דערפאַר פאַרבינדט הלל די גאַנצע תורה מיט איין ענין און זאָגט אַז די גאַנצע תורה איז אהבת ישראל, וואָס איז דער שורש פון אַלץ.
סוף כל סוף דאַרף מען אָבער פרעגן: פאַרוואָס האָט הלל גערעדט אין אַ שלילה'דיקן סטיל - "מה ששנוא עליך אל תעשה לחברך" (וואָס איז דיר פאַרהאַסט, טו נישט דײַן חבר) - און נישט אין אַ חיוב'דיקן סטיל, ער זאָל אים זאָגן ער זאָל ליב האָבן זײַן חבר ווי זיך אַליין?
דער צמח צדק אין זײַן ספר 'דרך מצותיך', אין דער מצווה פון אהבת ישראל, דערמאָנט אַן אינטערעסאַנטן פּונקט וואָס פאַרבינדט זיך מיט אונדזער ענין. ווער קען דעם מענטשן בעסער ווי ער קען זיך אַליין? דער מענטש ווייסט זײַנע מגרעות, זײַנע חסרונות און זײַנע דורכפאַלן, און ער ווייסט גאַנץ גוט אַז ער איז דורכגעפאַלן אין אַ שווערער זאַך און געטאָן אַ פאַרבאָטענע זאַך - און פונדעסטוועגן ברענגט אים דאָס נישט צו קוקן אויף זיך אַליין אין אַ שלעכטער פאָרעם, ווי דער פּסוק זאָגט "ועל כל פשעים תכסה אהבה": די ליבשאַפט צו זיך אַליין דעקט צו דעם פשע.
און אָט, אַז עס קומט אַ צווייטער און איז מפרסם יענעם חסרון, רעדט וועגן יענעם פשע און ברענגט אים אַרויף אויפן אויבערפלאַך - גייט דער מענטש תיכף אַרויס פון די כלים. פרעגט זיך די פראַגע: וואָס איז געשען? האָט דען זײַן חבר געליגן? ער האָט נישט געליגן, ער האָט געזאָגט דעם אמת, און געזאָגט פּונקט דאָס וואָס דו אַליין ווייסט - און דו ווייסט עס נאָך בעסער פון אים, מיט אַלע פּרטים. ער האָט נישט אַנטפּלעקט קיין נײַע זאַך און נישט אויסגעטראַכט קיין זאַכן וואָס זענען נישט אמת.
נאָר די טענה איז אין גאַנצן אַן אַנדערע: דו זאָגסט נישט אַז ער האָט געליגן, נאָר פאַרוואָס דעקט נישט זײַן ליבשאַפט צו דיר צו דעם ענין, אַזוי ווי דײַן ליבשאַפט צו זיך אַליין דעקט עס צו? נישט אַז די זאַך איז נישט אמת, נאָר אַז זײַן ליבשאַפט צו מיר זאָל זײַן אַזוי גרויס ביז ער זאָל דאָס נישט זען - אַזוי ווי איך זע בײַ זיך אַליין דעם חסרון, און מײַן ליבשאַפט צו זיך דעקט צו דעם פשע ביז איך גיב אויף דעם בכלל נישט קיין אַכט. פאַרוואָס קען מיך דער צווייטער נישט ליב האָבן אויף אַזאַ אופן? דאָס איז וואָס שטערט.
דערפאַר האָט הלל געזאָגט: וואָס איז דיר פאַרהאַסט - אַז מע זאָל אַנטפּלעקן דײַנע פשעים בגלוי, אַז מע זאָל אַראָפּשיילן פון דיר די דעקונג פון דער ליבשאַפט - טו דאָס נישט דײַן חבר: זע נישט זײַנע פשעים, װײַל דײַן ליבשאַפט צו אים זאָל זײַן אין אַזאַ שטאַרקייט אַז דו זאָלסט בײַ אים דעם פשע נישט קענען זען.
[אַוודאי איז דער מענטש נישט תמיד געוואויר זײַנע חסרונות, און אַ מאָל קען מען דווקא פון דער זײַט אים באַלײַכטן חסרונות וואָס ער ווייסט פון זיי בכלל נישט. פיל מאָל שטערט אים דער אייגענער שוחד אַפילו זאָגן זיך אַליין אַז דאָ איז געווען אַ פּראָבלעם, און ער געפֿינט פאַר זיך טויזנט און איין תירוצים פאַרוואָס זײַן מעשה איז געווען גוט און אויסגעצייכנט. אָבער די דאָזיקע ווערטער זענען געזאָגט געוואָרן בײַ אַ מענטשן וואָס ווייסט און דערקענט וואָס מע פאָדערט פון אים און קען זײַן אייגענע נפש - אַז דאָ האָט ער גערעדט אין מיטן דאַוונען, אַז דאָ האָט ער נישט געדאַוונט אין אַ מנין - פאַקטן וואָס ער גיט זיך אין זיי אָפּ אַ חשבון, און פונדעסטוועגן ברענגט אים דאָס נישט צו קיין חסרון אין דער ליבשאַפט צו זיך אַליין].
וויבאַלד "סוד ושורש כל התורה להגביה ולהעלות את הנפש על הגוף מעלה מעלה", איז די ליבשאַפט צו אַ צווייטן אידן דער גרויסער כלל וואָס נעמט אַרײַן אין זיך די גאַנצע תורה.
גייט דער אַלטער רבי װײַטער: "וגם להמשיך אור אין סוף ברוך הוא בכנסת ישראל" - און אויך אַראָפּצוברענגען דעם אור אין סוף ברוך הוא אין כנסת ישראל. װײַל וואָס איז דען דער ענין פון אַ מצווה וואָס אַן איד איז מקיים? די מצווה ברענגט אויף אים אַראָפּ אַ ליכט און אַ קדושה, יעדע מצווה אין אַן אַנדער ענין, און דער שם הוי' ווערט אַראָפּגעצויגן צום אידן בײַם מקיים זײַן די מצווה.
[אין איין אָרט אין ליקוטי תורה זאָגט דער אַלטער רבי אַן אינטערעסאַנטע זאַך: דאָס וואָרט "מצוה" אַליין איז דער שם הוי'. ווי אַזוי? די צוויי לעצטע אותיות, ו' ה', זענען די צוויי לעצטע אותיות פונעם שם הוי-ה, און די צוויי ערשטע אותיות, מ' און צ', בײַטן זיך אין אתב"ש - מ' מיט י' און צ' מיט ה' - קומט אויס אַז יעדע מצווה איז דער שם י-ה-ו-ה].
און ווי דער באַקאַנטער לשון, אַז דער מענטש איז מעורר אַן 'אתערותא דלתתא' מיט זײַן מעשה דאָ אונטן, און דערמיט ברענגט ער אַן 'אתערותא דלעילא' און אַ המשכה פון אַ ליכט פון אויבן. אָבער כדי די ליכט פון אויבן זאָל זיך טאַקע אַראָפּציִען און רוען בײַם אידן, דאַרף דאָס אָרט אונטן - דאָס אָרט וווּ די ג-טלעכע ליכט דאַרף רוען - זײַן פאַראייניקט. אויב איז נישטאָ קיין אחדות אינעם אָרט, קען די קדושה דאָרט נישט רוען, װײַל דער אויבערשטער רוט נאָר אין אַן אָרט וווּ עס איז פאַראַן אחדות.
און דאָס איז אַ צווייטער פּונקט וואָס פאַרבינדט אַלע מצוות מיט אהבת ישראל: דער ענין פון אַלע מצוות איז אַראָפּצוברענגען די קדושה דאָ אונטן, און כדי די קדושה זאָל זיך טאַקע אַראָפּציִען דאַרף מען צוגרייטן אַ כלי - און דער כלי אין וועלכן די קדושה רוט איז די אחדות.
לאָמיר זען דעם לשון אין פנים: "להמשיך אור אין סוף ברוך הוא בכנסת ישראל" - דאָס הייסט אינעם שורש פון די נשמות ישראל, ביז די ליכט זאָל לײַכטן בײַם אידן דאָ אונטן, "כמו שכתוב לקמן" (און מיט השם'ס הילף וועלן מיר דאָס לערנען אין פרק מ"א, וווּ דער אַלטער רבי וועט זיך אַרײַנלייגן אין דעם פּונקט). און וווּהין דאַרף זיך די ליכט אַראָפּציִען? "דהיינו במקור נשמות כל ישראל למהוי אחד באחד דוקא" - די איינציקייט פונעם באַשעפער פאַראייניקט זיך דווקא מיט דער אחדות פון די נשמות ישראל, "ולא כשיש פירוד חס ושלום בנשמות" - אַז עס איז פאַראַן אַ פירוד אין די נשמות אַזוי ווי זיי געפֿינען זיך אין אַ גוף, איז דאָך דער גוף דער וואָס טיילט אָפּ, און דאָס אָרט איז נישט קיין פּאַסיקער כלי פאַר אַ השראת השכינה.
װײַטער אין תניא, אין איגרת הקודש, ברענגט דער אַלטער רבי אַ משל פונעם גוף פון אַ מענטשן: דאָס בלוט לויפט דורך דער גאַנצער סיסטעם און גייט אַריבער פונעם האַרצן צו אַלע אברים און פון די אברים צוריק צום האַרצן. אויב איז חס ושלום פאַראַן אַ ריס אין דער בלוט-צירקולאַציע צווישן איין אבר און דעם צווייטן, באַקומט יענער אבר נישט פונעם האַרצן, און עס קומט צו אַ נמק, נישט אויף אונדז געדאַכט, און צו װײַטערדיקע פּראָבלעמען. אַזוי אויך בײַ כלל ישראל: איין גאַנצער גוף, וווּ די צירקולאַציע דאַרף אַריבערגיין צווישן אַלעמען, און אויב פעלט אין דער דאָזיקער פאַרבינדונג - קען די ג-טלעכע ליכט זיך נישט אַראָפּציִען.
װײַל דער זעלבער איד וועט דערנאָך מקיים זײַן די מצווה פון תפילין, אָדער מזוזה, אָדער ציצית, אָדער אַן אַנדערע מצווה, און וואָס וויל ער דערמיט אויפטאָן? אַראָפּברענגען אויף זיך אַ ג-טלעכע ליכט, און דורך אים אויף גאַנץ כלל ישראל - און ווי קען ער עס אַראָפּברענגען בעת עס הערשט אַ מצב פון פירוד?
דערפאַר זאָגט דער אַלטער רבי: "דקודשא בריך הוא לא שריא באתרא פגים" - דער אויבערשטער רוט נישט בגילוי אין אַ פּגומ'דיקן אָרט, און דער וואָס מאַכט דאָס אָרט פּגום איז דער חסרון אין אהבת ישראל. "וכמו שכתוב ברכנו אבינו כולנו כאחד באור פניך" - דווקא ווען מיר זענען אַלע ווי איינער ציט זיך אַראָפּ די ברכה, ווי עס שטייט אין אַן אַנדער אָרט בעריכות.
און דער פּונקט וואָס דער אַלטער רבי לייגט דאָ צו: אין אָנהייב פּרק האָט ער געזאָגט אַז אַ מענטש וואָס האָט אין זיך שמחה, די שמחה פון דער נשמה, האָט אַ גלײַכן און אַ גרינגן וועג צו קומען צו אהבת ישראל. דאָ לייגט ער צו, אַז נישט נאָר אהבת ישראל וועט קומען דורך דער שמחת הנפש, נאָר אַז דאָס וועט פירן צו דער גאַנצער תורה, װײַל אהבת ישראל איז דער שליסל צו אַלץ. נישט אַזוי ווי מע וואָלט געקענט פאַרשטיין פונעם ערשטן טייל פון פּרק, אַז דאָס איז אַ מעלה וואָס ברענגט נאָר צו אהבת ישראל און עס איז נישטאָ קיין שײַכות צווישן שמחת הנפש און די איבעריקע ענינים; נאָר אהבת ישראל איז דער שליסל צו אַלע ענינים, און זיי אַלע צוזאַמען זענען מיט איר פאַרבונדן און קומען אַרויס פון איר - און ווי עס איז מרומז אין די ווערטער פון הלל, "זהו כל התורה כולה".
צו פאַרגאַנצן דעם ענין: עס איז דאָ דאָס באַקאַנטע ווערטל פון די צוועלף פּסוקים וואָס דער רבי האָט אײַנגעפירט אַז יעדעס קינד זאָל וויסן אויף אויסנווייניק - דער מאמר פון רבי עקיבא: "ואהבת לרעך כמוך - זה כלל גדול בתורה". לכאורה פּאַסט דער מאמר נישט צו די ווערטער פון הלל, און כאָטש אויבנאויף זעט אויס אַז דאָס איז די זעלבע זאַך, איז עס נישט אַזוי: ווען מע זאָגט "אַ כלל גדול אין תורה", איז די כוונה נישט אַז דאָס איז די גאַנצע תורה, נאָר אַז אין תורה זענען פאַראַן פּרטים און זענען פאַראַן כללים, און דאָס איז אַ גרויסער כלל צווישן אירע כללים - און עס קען זײַן אַז עס זענען אין תורה פאַראַן נאָך גרויסע כללים. די ווערטער פון הלל זענען אַ סך ברייטער: הלל טיילט נישט אײַן אהבת ישראל ווי איין גרויסן ענין אינערהאַלב דער תורה, נאָר ער זאָגט אַז זי איז די גאַנצע תורה, און די גאַנצע תורה געפֿינט זיך אין איר.
איז דען טאַקע פאַראַן אַ סתירה צווישן די ווערטער פון רבי עקיבא און די ווערטער פון הלל? אין פנימיות הדברים איז רבי עקיבא נישט סותר די ווערטער פון הלל, װײַל הלל איז געווען דער רבי פון רבי עקיבא, וואָס איז געקומען אַ דור שפּעטער. נאָר רבי עקיבא איז מרמז: אויב ווילסטו פאַרשטיין די טיפקייט פון אהבת ישראל, וואָס זי איז די גאַנצע תורה - פון וואַנען וועסטו דאָס וויסן? "כלל גדול בתורה" - פון לערנען תורה. מע קען נישט זאָגן: וויבאַלד דאָס איז די גאַנצע תורה, איז מיר גענוג אהבת ישראל, און וואָס דאַרף איך נאָך תפילין, מזוזה און די איבעריקע זאַכן. קומט רבי עקיבא און זאָגט: זאָלסט וויסן, אַ כלל גדול איז עס - אָבער אין תורה. אויב וועסטו לערנען תורה, זיך אַרײַנטיפן אין איר און מקיים זײַן וואָס שטייט אין איר, וועסטו זיך צובינדן און אַנטפּלעקן די שטאַרקייט פון דעם דאָזיקן כלל גדול פון אהבת ישראל, און דעמאָלט וועסטו אַנטפּלעקן אַז זי איז אויך די גאַנצע תורה. קומט אויס אַז מע טאָר נישט אָפּרײַסן און אָפּטיילן איינס פונעם צווייטן.
און צו פאַרגאַנצן דעם ענין: אין איינע פון די שיחות ברענגט דער רבי אַ קורצע מעשה, פון וועלכער מיר לערנען ביז וואַנען עס ווערט געפאָדערט פון אַן אידן דער ענין פון אהבת ישראל. דער רבי ברענגט אַ מעשה וואָס דער פריערדיקער רבי האָט אַ מאָל דערציילט וועגן איינעם פון גדולי ישראל, וואָס איינס פון זײַנע קינדער איז געווען אין אַ זייער שווערן מצב פון היפך הבריאות, נישט אויף אונדז געדאַכט. די נאַטירלעכע רעאַקציע פונעם טאַטן איז געווען אַז ער האָט געוויינט מיט ביטערע טרערן און נישט געפֿונען קיין אָרט פאַר זיך. נאָך אַ צײַט האָט ער זיך אויף זיך אַליין געטענהט און געזאָגט: "איך האַלט נאָך אין אָנהייב עבודת השם, בלויז אין אָנהייב וועג. אויב קען איך נישט אַזוי וויינען און פילן אַזאַ ווייטיק אויף אַ צווייטנס קינד, נאָר בלויז װײַל דאָס איז מײַן קינד - איז דאָס אַ סימן אַז מיר פעלט נאָך אין אַן אמת'ער ליבשאַפט צו יעדן איינציקן אידן".
ער האָט געפאָדערט פון זיך אַליין אַז דער ווייטיק זאָל זײַן אויף יעדן איינציקן אידן, װײַל אַלע אידן זענען ממש ברידער און "אב אחד לכולנה", און נישט אַז דער ווייטיק זאָל קומען נאָר װײַל דאָס איז דײַן זון אָדער דײַן קרוב אָדער דײַן אייגענער ענין - װײַל דעמאָלט קומט ער פון טראַכטן וועגן זיך אַליין. און דער רבי פאַרבינדט דאָס מיט דעם וואָס שטייט דאָ אין תניא: דאָס איז וואָס דער אַלטער רבי פאָדערט אין דעם פּרק פונעם אידן, אָנצוקומען צו דער דאָזיקער מדרגה פון "כל ישראל אחים ממש, כי אב אחד לכולנה", ביז דער העכסטער דרגא פון אהבת ישראל.
לסיכום: אין דעם טייל האָבן מיר געלערנט אַז דער סדר הייבט זיך נישט אָן פונעם גוף און זײַנע צרכים, נאָר פונעם רצון השם און פון דער תורה, ווי עס איז מרומז אין "בראשית" - "בשביל ראשית", תורה און ישראל. דער שורש פון דער גאַנצער תורה איז "להגביה ולהעלות את הנפש על הגוף מעלה מעלה", און דער פּרוּװשטיין דערויף איז די באַציִונג צו אַ צווייטן אידן; און דערפאַר איז דער חסרון אין אהבת ישראל נישט קיין חסרון אין איין מצווה, נאָר אינעם יסוד פון דער גאַנצער תורה - און דאָס איז דאָס "זיל גמור" וואָס הלל האָט געזאָגט. מיר האָבן מסביר געווען פאַרוואָס הלל האָט גענומען אַ לשון פון שלילה, לויט די ווערטער פונעם צמח צדק אין 'דרך מצותיך' אַז "על כל פשעים תכסה אהבה". מיר האָבן געלערנט אַ צווייטן פּונקט: דער שורש איז אַראָפּצוברענגען דעם אור אין סוף אין כנסת ישראל, "למהוי אחד באחד דוקא", װײַל "קודשא בריך הוא לא שריא באתרא פגים", און ווי דער משל פון דער בלוט-צירקולאַציע אין די אברים פונעם גוף. צום סוף האָבן מיר זיך אָפּגעשטעלט אויף דער שײַכות צווישן רבי עקיבא'ס "כלל גדול בתורה" און הלל'ס "כל התורה כולה", און אויף דער מעשה פון וועלכער מיר לערנען ביז וואַנען עס גייט די פאָדערונג פון אַן אמת'ער אהבת ישראל.
אין קומענדיקן טייל וועלן מיר װײַטער לערנען די ווערטער פונעם אַלטן רבין אין המשך פון פּרק.