און אזוי איז דער לשון פונעם אלטן רבי'ן: "להחיותה מבחינת ראשה עד בחינת רגלה", דאס הייסט: צו באלעבן זי פון דער בחינה פון איר קאפ ביז דער בחינה פון איר פוס. די חכמה וואס אין דער נשמה קען באלעבן דעם מענטשן פון קאפ ביז די פיס, פון דער העכסטער דרגה אין דער נשמה ביז דער נידעריקסטער דרגה וואס אין איר. הייסט עס, זי נעמט ארום אלע כוחות הנפש און ווירקט אויף זיי ביז גאנץ אראפ.
און פון וואנען ווייסן מיר אז די חכמה וואס אין דער נשמה ווירקט טאקע ביז אראפ? פון די ווערטער פון שלמה המלך, דער זעלבער שלמה המלך וואס מיר האבן פריער דערמאנט פון ספר משלי, וואס זאגט "ה' בחכמה יסד ארץ". ער שרייבט אין קהלת, ווי דער אלטער רבי ברענגט: "כדכתיב החכמה תחיה בעליה" (ווי עס שטייט געשריבן: די חכמה באלעבט איר בעל הבית). די ספירה פון חכמה באלעבט איר "בעל", דאס הייסט דעם גאנצן גוף און די גאנצע נשמה. דער "בעליה" האלט אין זיך כביכול די ספירה פון חכמה, און זי באלעבט און ווירקט אויף דער גאנצער נשמה.
נאכדעם וואס דער אלטער רבי האט גערעדט דערפון אז ביי א פאר וואס זענען "קל שבקלים" און פושעי ישראל, באקומט דאס קינד וואס ווערט ביי זיי געבוירן די נידעריקסטע און אונטערשטע דרגה פון דער נשמה, לייגט ער צו אין קלאמערן, צו דערגאנצן דאס בילד, אז דאס איז ניט קיין מחויב המציאות: אמאל ווערט דווקא ביי נידעריקע און פראסטע עלטערן געבוירן א קינד וואס זיין נשמה האלט גאר הויך און איז זייער דערהויבן. און אזוי איז זיין לשון: "ולפעמים ממשיכים פושעי ישראל נשמות גבוהות מאד שהיו בעמקי הקליפות כמו שכתוב בספר גלגולים" (און אמאל ציען פושעי ישראל אראפ גאר הויכע נשמות וואס זענען געווען אין די טיפענישן פון די קליפות, ווי עס שטייט אין ספר גלגולים).
און דער ביאור אין קורצן (פונקט ווי דער אלטער רבי אליין האט עס אריינגעשטעלט אין קלאמערן): פאראן נשמות וואס זענען געפאלן אין די טיפענישן פון די קליפות, צוליב אזעלכע אדער אנדערע מעשים אדער צוליב אויסערלעכע סיבות, און זענען אריינגעפאלן אין די הענט פון די כוחות הטומאה. דער אויבערשטער, וואס איז דער בעל הבית איבער אלץ, קען זיי ארויסנעמען פון דארטן אן קיין שום שוועריקייט; נאר עס איז דא א כלל וואס ער אליין האט אוועקגעשטעלט און אונדז אנטפלעקט: "אין הקב"ה בא בטרוניא עם בריותיו", דער אויבערשטער קומט ניט מיט טענות צו זיינע באשעפענישן. ער לייגט ניט ארויף אויף זיי אויפגאבעס וואס זענען ניט לויט זייער כח, און ער צווינגט זיי ניט צו טון זאכן וואס זענען ניט לויט זייער ווילן. נאר אין זעלטענע פאלן ענדערט זיך דאס, און בדרך כלל גייט אלץ לויט די כללים וואס ער האט אוועקגעשטעלט. און וויבאלד ער האט אוועקגעשטעלט אז די כוחות הטומאה זאלן האבן געוויסע כוחות, קומט אויס אז א נשמה וואס איז אריינגעפאלן אין זייערע הענט גייט פון זיי ניט ארויס אויסער מיט זייער הסכמה, און דער אויבערשטער נעמט זי ניט אוועק פון זיי מיט געוואלד.
ווען, הייסט עס, וועלן די כוחות הטומאה יא מסכים זיין צו באפרייען אזא הויכע נשמה? אויב אזא נשמה וועט אראפקומען און ווערן געבוירן ביי צדיקישע עלטערן, וועט זי איבערקערן די וועלט: זי וועט משפיע זיין תורה און מצוות בשפע און מקרב זיין א סך אידן, און די כוחות הטומאה וועלן פארלירן זייער 'פרנסה' און ווערן פארקלענערט. דערפאר איילן זיי זיך ניט זי אפצולאזן. וואו זענען זיי יא מסכים? ווען עס איז דא א פאר וואס זענען "קל שבקלים" און פושעי ישראל, דארט זאגן זיי: קיין פראבלעם, ווייל דער רוב סיכויים איז אז יענעם קינד וועט מען ניט שיקן אין חדר און מען וועט אים ניט לערנען תורה, ס'איז דאך א שטוב פון פושעי ישראל, און ממילא וועט פון דעם ניט ארויסקומען גארנישט.
און פונדעסטוועגן, אין א סך פאלן האבן גדולי ישראל, וואס קענען דערקענען די הויכע נשמות, ווען זיי קומען אראפ און וואוהין זיי קומען אראפ, געשיקט מענטשן ארויסצונעמען יענע קינדער וואס זענען געבוירן געווארן אין אזעלכע שטיבער, כדי ארויסצוציען פון זיי דעם נוצן.
עס זענען דא א סך דוגמאות דערצו, און אין דער רשימה וואס אין מדרש ווערן געברענגט עטלעכע פון זיי:
אברהם אבינו איז געבוירן געווארן ביי תרח.
חזקיהו המלך איז ארויסגעקומען פון אחז.
יאשיהו איז ארויסגעקומען פון אמון.
מרדכי, פון שמעי.
און אפילו מלך המשיח, וואס זיין נשמה איז זיכער די העכסטע נשמה, וואס דארף איבערקערן די גאנצע וועלט און זי ברענגען צו איר תכלית, ווערט דערקלערט אז ביז זי איז אראפגעקומען אין דער וועלט איז די נשמה דורכגעגאנגען דורך 'קאליע' וועגן: פון איין זייט פון יהודה און תמר זיין שנור, פון וועמען עס איז געבוירן געווארן פרץ; און פון דער צווייטער זייט פון רות המואביה, און מואב איז געקומען פון די טעכטער פון לוט. דווקא דורך אזעלכע וועגן האט זיך אזא הויכע נשמה געדרייט, ווייל די כוחות הטומאה האלטן אז פון דארטן וועט ניט ארויסקומען קיין שום באזונדערע זאך; און דווקא פון דארטן קומט ארויס די באזונדערסטע זאך.
על כל פנים, דאס אלץ איז געזאגט געווארן אין קלאמערן, צו זאגן אז דאס איז ניט קיין מחויב המציאות. אבער אויך ווען ס'איז טאקע אזוי בדרך כלל, אז די נשמה וואס ווערט געבוירן ביי "קל שבקלים" און פושעי ישראל איז א גאר נידעריקע נשמה, פארלירט זי ניט פון דעם אמתן כח וואס געפינט זיך אין איר, פון דער חכמה שבנפש וואס דארט לייכט אור אין סוף.
אין דער צווייטער העלפט פון פרק קומט דער אלטער רבי אויסצוטייטשן דעם ענין וואס מיר האבן געזאגט, אז ביי יעדן איינעם און איינעם איז פאראן די זעלבע אהבה, און וואו זי געפינט זיך. ער האט געפרעגט פיר קשיות, און די ערשטע פון זיי: וואס איז דער שורש פון דער דאזיקער אהבה און וואו געפינט זי זיך. אויף דער דריטער קשיא, ווי אזוי איז זי א ירושה, האט ער שוין געענטפערט: די אבות זענען געווען א "מרכבה", און דערפאר האבן זיי זוכה געווען און עס איז זיי געלונגען איבערצוגעבן דאס צו אלעמען. אבער וואו אין דער נשמה געפינט זיך די אהבה?
עטלעכע מאל האבן מיר זיך דא אנגעשטויסן אין דעם ווארט "חכמה", די חכמה שבנפש, די ספירה פון חכמה, און מיר זעען אז דער כח החכמה איז דער כח וואס האלט אין זיך דעם אין סוף. וואס איז דען די חכמה שבנפש, יענע זאך וואס יעדער איד האט? ס'איז ניט קיין חומר, נאר א כח אין דער נשמה, א נפשות'דיקער כח וואס איז א כלי אויפצונעמען יענעם אין סוף. דאס וועלן מיר לערנען אין די קומענדיקע שורות.
אין לשון פונעם אלטן רבי'ן: "הנה החכמה היא מקור השכל וההבנה" (די חכמה איז דער מקור פון שכל און הבנה), דאס הייסט, דער פירוש פונעם ווארט "חכמה" איז דער מקור פון דער הבנה פונעם מענטשן. "והיא למעלה מהבינה שהוא הבנת השכל והשגתו" (און זי איז העכער פון בינה, וואס דאס איז די הבנה פון שכל און זיין השגה), ווארום בינה איז ווען דער מענטש פארשטייט די זאך, איז זי משיג, כאפט זי אן און נעמט זי אריין אין זיך, "והחכמה היא למעלה מההבנה והיא מקור להן" (און די חכמה איז העכער פון דער הבנה, און זי איז דער מקור פאר זיי).
וועגן דעם חילוק צווישן חכמה און בינה האבן מיר גערעדט בארוכות ווען מיר האבן געלערנט פרק ג', און לאמיר איבערחזרן די פונקטן וואס וועלן דא מאכן קלאר די זאך: ווען א מענטש פארשטייט זאכן און נעמט זיי אריין אין זיך אויף א געארדנטן און קלארן אופן, איז זיין הבנה באגרענעצט, יעדער איינער לויט זיינע כשרונות, לויט זיין יכולת פון טיף אריינטראכטן און לויט זיין תפיסה. אפילו דער קליגסטער מענטש האט א גבול אין זיין הבנה, און ער קען ניט אנכאפן זאכן וואס זענען העכער פון זיין הבנה. עס איז באוואוסט אז אין שכל איז דא חכמה און איז דא בינה, און דאס זענען ניט קיין צוויי נעמען אויף דער זעלבער זאך, נאר צוויי כוחות: בינה איז דער כח פון הבנה, אז דער מענטש פארשטייט א זאך, נעמט זי אויף און נעמט זי אריין אין זיך; און חכמה איז דער מקור פון שכל און הבנה, די תפיסה פון א זאך וואס איז העכער פון דער יכולת אויפצונעמען אויף א געארדנטן און פארינערלעכטן אופן אין דער נשמה.
א מענטש זיצט און לערנט אן ענין, און געווענליך טרעפט דאס נאכדעם וואס ער פארשטייט ניט וואס טוט זיך און ער פאלט אריין אין א בלבול: אלץ דאכט זיך אים ניט פארשטענדלעך, די סתירות שטייען גרויס איינע קעגן דער אנדערער און גארנישט לאזט זיך ניט אנכאפן. ער זיצט מיט זיך אליין און טראכט ווי אזוי קומט מען פון דעם ארויס, און פלוצלינג ווארפט אים דער אויבערשטער אין זיין גרויס רחמנות אריין א בליץ, אן איידעע (און אזוי איז עס אויך ביי א פראבלעם אין געשעפטן, ביי א פראבלעם אין לערנען און אין יעדן געביט). אין יענער סעקונדע וואס דער בליץ איז אריינגעפאלן, און דאס איז ניט מער ווי א בראכטייל פון א סעקונדע, שפירט דער מענטש א ליכט, און אלץ איז ביי אים לגמרי קלאר און ער האט ניט קיין שאלות.
נאר די דאזיקע קלארקייט איז נאר א בראכטייל פון א סעקונדע, און אין דעם ווייטערדיקן טראט איז איינע פון צוויי זאכן:
אדער דער בליץ אנטלויפט פונקט ווי ער איז געקומען: אין איין סעקונדע איז ער שוין ניטא, און עס בלייבט ביי אים נאר דאס געפיל אז פריער איז אלץ געווען אזוי קלאר.
אדער, אויב מען וועט אים ניט פארמישן, און עס וועט אים איינגיין זיין קאנצענטרירט און אנכאפן די זאך, וועט ער נעמען פון יענעם בליץ א ווארט אדער צוויי, וועט אנהויבן זיי ציען און טראכטן וועגן זיי, און פאמעלעך פאמעלעך זיי אריינעמען און אויפנעמען.
אזוי ארבעט די זאך, און יעדער איינער שפירט דאס אויף אזא אדער אן אנדער מדרגה אין א סך געלעגנהייטן אין לעבן. און פארוואס בליצט די דאזיקע נקודה נאר אויף און קומט ניט גלייך אראפ אין הבנה? איז דאס ווייל דער מענטש איז שטחיות'דיק און דערפאר אנטלויפט עס פון אים? ניין. עס קען זיין אז ער איז א גאר טיפער עמקן און שכל'דיקער מענטש, און פונדעסטוועגן ארבעט די זאך אזוי, ווייל דער אויבערשטער האט אריינגעלייגט אין דער נשמה אזא כח.
דער דאזיקער כח איז ווי א קאמערע: ער פאטאגראפירט זאכן וואס זענען העכער פון דער יכולת פונעם מענטשן זיי אויפצונעמען. און נאכדעם וואס ער האט זיי פאטאגראפירט, לייכט יענע זאך, וואס במהותה איז זי העכער פון דער יכולת אויפצונעמען, אויף דעם מענטשן אין יענעם רגע, און ווען זי לייכט אויף אים איז ביי אים אלץ אויסגעצייכנט און קלאר. אבער ס'איז ניט קיין מחויב המציאות אז ס'וועט אים אויך איינגיין אראפצוברענגען די זאך אין די גדרים פון הבנה, ווארום וואס די נשמה האט פאטאגראפירט איז א זאך וואס איז העכער פון אויפנעמען, העכער פון השגה און העכער פון הבנה, א מופשט'דיקע זאך. אויב ס'וועט אים איינגיין אראפצוברענגען, וועט ער קענען פאמעלעך נעמען קליינע זאכן, ברעקלעך און נקודות, און זיי אראפברענגען. אבער דער שלב ווען די נשמה האט כביכול פאטאגראפירט דעם ענין, דאס איז דער שלב וואס הייסט 'חכמה שבנפש'.
א משל דערצו: א מענטש זעט מיט זיינע אויגן א בנין פון הונדערט גאריקעס. ער האט דאס געזען אין איין סעקונדע, ער האט געעפנט די אויגן און זיי פארמאכט. אין יענער סעקונדע וואס ער האט געעפנט די אויגן און געזען דעם בנין פון הונדערט גאריקעס, האט ער געזען אלע הונדערט גאריקעס, און איצט, אויב ער האט א כח הדיבור און א כשרון, קען ער באשרייבן אויף א וואונדערלעכן אופן א שעה און צוויי שעה און נאך מער, דאס וואס ער האט געזען אין איין סעקונדע.
ניט לאנג צוריק האט מען פארעפנטלעכט וועגן א מענטש וואס איז געבוירן געווארן באגרענעצט אין א סך זאכן וואס שייך זיין זיך פירן מיט דער סביבה, דאס וואס מען רופט א 'באזונדער קינד', און ער איז ניט קיין איד, אז ער איז גאר באגאבט און די יכולת פון 'פאטאגראפירן' פון זיינע אויגן איז פארכאפנדיק. מען האט אים געברענגט קיין ירושלים, און ער האט געפלויגן איבער דער שטאט אין א שנעלן דריי במשך עטלעכע מינוט; דערנאך איז ער אראפגעקומען, האט זיך אוועקגעזעצט, און געצייכנט א פינקטלעכע צייכענונג פון אלע גאסן, די בנינים און די פרטים וואס ער איז ביי זיי פארבייגעפלויגן, מיט אלע פרטים און פרטי פרטים ביזן סוף, און די בילדער זענען פשוט א וואונדער ווערט דערמאנט צו ווערן. ווי לאנג האט ביי אים געדויערט דאס 'פאטאגראפירן'? א סעקונדע, און אין יענער סעקונדע האט ער אלץ פאטאגראפירט. דאס איז בעצם א כשרון וואס איז פאראן ביי יעדן איינעם אויף אזא אדער אן אנדער אופן: ער זעט בבת אחת א פולקייט פון פרטים, און דערנאך קען ער פארמאכן די אויגן, און עס נעמט ביי אים צייט צו פרטל'ען און צעלייגן דאס וואס ער האט געזען.
לסיכום: אין דעם חלק האבן מיר געלערנט אז "החכמה תחיה בעליה", די חכמה שבנפש באלעבט און ווירקט אויף דער גאנצער נשמה, פון בחינת איר קאפ ביז בחינת איר פוס. מיר האבן זיך אפגעשטעלט אויף די קלאמערן אין די ווערטער פונעם אלטן רבי'ן, אז אמאל ציען פושעי ישראל אראפ גאר הויכע נשמות וואס זענען געווען אין די טיפענישן פון די קליפות, און מיר האבן אויסגעטייטשט פארוואס דווקא דארט זענען די כוחות הטומאה מסכים זיי אפצולאזן. דערנאך האבן מיר אנגעהויבן אויסצוטייטשן וואס איז די מהות פון דער חכמה שבנפש: דער מקור פון שכל און הבנה, וואס איז העכער פון בינה, א כח וואס כאפט אן און כביכול 'פאטאגראפירט' א זאך וואס איז העכער פון דער יכולת אויפצונעמען, ווי דער משל פונעם בליץ און ווי דער משל פון דעם וואס זעט א בנין פון הונדערט גאריקעס אין איין סעקונדע.
אין דעם קומענדיקן חלק וועלן מיר ממשיך זיין אין ביאור פון דער חכמה שבנפש, און ווי אזוי אין דעם דאזיקן כח רוט די פארבארגענע אהבה וואס אין הארצן פון יעדן איד.