פתיחה: איבער וואָס רעדט דער קאַפּיטל
פרק ד' אין ספר יואל איז דער לעצטער פרק וואָס שליסט דעם ספר, און זיין גרויסער ענין איז: דער יום הדין אויף די אומות העולם פאַר דעם וואָס זיי האָבן אָנגעטאָן צו כלל ישראל, און דערנעבן די גאולה פון יהודה און ירושלים. נאָך איידער מיר גייען צו צו די פסוקים, דאַרף מען פאָראויסשיקן אַ יסודות'דיגע מחלוקת צווישן די מפרשים אויף וועלכער תקופה די נבואה איז געזאָגט געוואָרן. דער אבן עזרא ברענגט: "בעבור זה הכתוב חשבו רבים כי הנבואה לעתיד" - דאָס הייסט, פילע האָבן פאַרשטאַנען אַז "בימים ההמה" מיינט אחרית הימים, "ואולי כן הוא". אָבער ער ברענגט אין נאָמען פון רבי משה אַז די נבואה רעדט אין די טעג פון יהושפט המלך, ווען דער פחד ה' איז געפאַלן אויף אַלע גוים אַרום ירושלים, זיי האָבן אים געבראַכט אַ מנחה, און אין זיינע טעג האָבן זיך אומגעקערט די געפאַנגענע פון זיינע עלטערנס צייטן. לויט דעם איז "והורדתים אל עמק יהושפט" יענע פאַרזאַמלונג פון די בני מואב, בני עמון און בני שעיר וואָס זענען געקומען מלחמה האַלטן קעגן יהושפט, וועלכער האָט געהאַט אַ גאָר גרויסע מחנה פון יהודה און בנימין, און יענער אָרט הייסט "עמק ברכה" און איז גערופן געוואָרן אויפ'ן נאָמען פונעם מלך "עמק יהושפט". אַזוי פירט דער אבן עזרא דעם גאַנצן פרק צו די צייטן פון יהושפט. מיר וועלן אָבער גיין אין דעם גאַנג פון די אַנדערע מפרשים, אַז דער גאַנצער פרק רעדט וועגן דער צוקונפט, איבער מלחמת גוג ומגוג אין אחרית הימים.
"אשיב את שבות יהודה וירושלים" - און וואָס איז מיט די עשרת השבטים?
כִּי הִנֵּה בַּיָּמִים הָהֵמָּה וּבָעֵת הַהִיא אֲשֶׁר אָשִׁיב אֶת שְׁבוּת יְהוּדָה וִירוּשָׁלִָם׃ - וואָרום זע, אין יענע טעג און אין יענער צייט, ווען איך וועל אומקערן די געפאַנגענשאַפט פון יהודה און ירושלים.
דער מיין איז: ווען עס וועט זיין אין אחרית הימים אַז דער אויבערשטער וועט אויסלייזן יהודה און ירושלים. און לכאורה איז דאָ צו פרעגן, פאַרוואָס ווערן נישט דערמאָנט די עשרת השבטים? באמת האָבן חז"ל געשפּאָלטן צי די עשרת השבטים זענען עתיד צוריקצוקומען, און מיר האַלטן אַז זיי קומען יאָ צוריק. פאַרוואָס זענען זיי דעמאָלט נישט דערמאָנט געוואָרן? זאָגט דער מלבי"ם, ווייל שבט יהודה איז דער עיקר, דעריבער האָט ער דערמאָנט יהודה. דער רד"ק לייגט צו: וויבאַלד משיח קומט פון שבט יהודה, און דאָ רעדט מען דאָך פון דער גאולה, דערפאַר האָט ער דערמאָנט שבט יהודה. און ירושלים ווערט דערמאָנט ווייל זי איז די הויפּטשטאָט, די שטאָט בראש פונעם מלכות, און אויך ווייל דאָרט וועט פאָרקומען מלחמת גוג ומגוג און דאָרט וועלן זיך די גוים צונויפקומען. קומט אויס, אַז אין דעם וואָס ס'איז דערמאָנט בלויז יהודה און ירושלים איז נישטאָ קיין שום סיבה צו מיינען אַז די איבעריגע שבטים און די אַנדערע שטעט אין ארץ ישראל וועלן נישט אויסגעלייזט ווערן, נאָר אַלע וועלן אויסגעלייזט ווערן.
"אשר פיזרו בגויים" - די גוים וואָס האָבן מחמיר געווען אין זייער שליחות
וְקִבַּצְתִּי אֶת כָּל הַגּוֹיִם וְהוֹרַדְתִּים אֶל עֵמֶק יְהוֹשָׁפָט וְנִשְׁפַּטְתִּי עִמָּם שָׁם עַל עַמִּי וְנַחֲלָתִי יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר פִּזְּרוּ בַגּוֹיִם וְאֶת אַרְצִי חִלֵּקוּ׃ - און איך וועל צונויפקלייבן אַלע פעלקער און זיי אַראָפּברענגען צום טאָל פון יהושפט, און איך וועל משפט'ן מיט זיי דאָרט וועגן מיין פאָלק און מיין ירושה ישראל, וואָס זיי האָבן צעשפּרייט צווישן די פעלקער, און מיין לאַנד האָבן זיי צעטיילט.
זאָגט דער מלבי"ם: דער הקדוש ברוך הוא וועט פירן די זאַכן אַז אַלע גוים זאָלן זיך צונויפקומען קיין ארץ ישראל, ווי די נבואה פון יחזקאל אויף מלחמת גוג ומגוג. און דאָרט ווערט מבואר אַז די בני אדום וועלן זיך אויפוועקן צו מלחמה האַלטן קעגן די בני ישמעאל - דאָס איז די ערשטע מערכה; און דערנאָך וועלן בני ישמעאל מלחמה האַלטן קעגן בני אדום - די צווייטע מערכה. און דאַן וועט זיי דער הקדוש ברוך הוא אַראָפּברענגען קיין עמק יהושפט, וואָס ער ווערט אָנגערופן "גיא המון גוג", און דאָרט וועלן די געפאַלענע פאַלן. און פאַרוואָס הייסט עס עמק יהושפט? אויפ'ן נאָמען פון "ונשפטתי עמם שם" - דאָרט וועט דער אויבערשטער גיין מיט זיי אין משפט וועגן זיין פאָלק און זיין נחלה, אויף די רעות וואָס די פעלקער האָבן אונדז אָנגעטאָן במשך די אלע דורות.
און לכאורה איז דאָ צו פרעגן: דער הקדוש ברוך הוא אַליין האָט דאָך נגזר געווען אויף אונדז דעם גלות, און אויב אַזוי, פאַרוואָס זאָלן די גוים באַצאָלן אַ פּרייז? ס'איז דאָך "אשור שבט אפי" - ער איז נאָר דער כלי וואָס דער אויבערשטער האָט גענוצט אונדז צו שלאָגן, און אונדז איז דאָך געקומען דער עונש. דער תירוץ איז: "אני קצפתי מעט והמה עזרו לרעה". זיי האָבן זייער מחמיר געווען אין דער שליחות, זיי האָבן מדקדק געווען דערין מיט אַ שיעור חזון איש און נאָך מער, און האָבן זיך נישט באַגנוגנט מיט אַ ביסל.
און דאָס איז וואָס ער זאָגט "אשר פיזרו בגויים": אויף כלל ישראל איז נגזר געוואָרן צו קומען צווישן די גוים, אָבער דער פּיזור אַליין, דאָס צעשפּרייטן, איז געווען די רשעות פון יענע מלכים. מיר זענען אָנגעקומען קיין שפּאַניע און זיך דאָרט באַרואיגט - זענען זיי געקומען און אונדז אַרויסגעטריבן פון דאָרט און צעשפּרייט אין פיל לענדער, און אַזוי איז געווען פון יעדן אָרט וואו מיר זענען אָנגעקומען. דער גלות איז נגזר געוואָרן אויף אונדז, אָבער דאָס גרויסע צעשפּרייטן צווישן די גוים - דאָס האָט איר געטאָן.
"ואת ארצי חילקו": זיי האָבן באַהאַנדלט כלל ישראל כאילו זיי זענען אַ קניין כספו פונעם גוי, און דאָס לאַנד האָבן זיי צעטיילט כאילו זיי האָבן עס אָפּגעקויפט און עס באַלאַנגט צו זיי. שוין ביי דער באַלפור דעקלאַראַציע און ביי דער חלוקת הארץ וואָס איז געקומען דערנאָך האָבן זיי אַזוי געטאָן: דער חלק פאַר די אידן און יענער חלק פאַר די אַראַבער. צוליב דעם וואָס זיי האָבן געהאַלטן אַז כלל ישראל זענען ווי זייערע קנעכט, און מה שקנה עבד קנה רבו, זענען זיי געקומען און זיך משתלט געווען אויפ'ן הייליגן לאַנד און געמיינט אַז זיי זענען די בעלי בתים. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: דאָס האָב איך זיי נישט געגעבן, און אויף דעם גיי איך מיט זיי אין משפט.
"ויתנו הילד בזונה"
וְאֶל עַמִּי יַדּוּ גוֹרָל וַיִּתְּנוּ הַיֶּלֶד בַּזּוֹנָה וְהַיַּלְדָּה מָכְרוּ בַיַּיִן וַיִּשְׁתּוּ׃ - און אויף מיין פאלק האבן זיי געווארפן גורל, און זיי האבן געגעבן דאס קינד פאר א זונה, און דאס מיידל האבן זיי פארקויפט פאר וויין און געטרונקען.
"ואל עמי ידו גורל" - זיי האבן פאררעכנט אפילו דעם גוף פון די יידן ווי א קניין כסף. זיי האבן פארכאפט די יידן אין געפענגעניש, און יעדער געפאנגענער איז ביי זיי גערעכנט געווארן פאר א נכס, און זיי האבן געווארפן גורלות צווישן זיך ווער עס וועט זוכה זיין אין פלוני אים צו נעמען פאר אן עבד און אין פלונית איר צו נעמען פאר א שפחה. און אזוי ביליג און פאראכט זענען זיי געווען אין זייערע אויגן, ביז "ויתנו הילד בזונה" - ווען דער גוי איז געגאנגען צו דער זונה, האט ער איר געגעבן דאס יידישע קינד אלס איר אתנן; דאס קינד איז פארוואנדלט געווארן ווי א כלי אין חפץ בו מיט וואס מען האנדלט. "והילדה מכרו ביין" - ווען ער האט געוואלט טרינקען וויין, האט ער געגעבן דאס געפאנגענע מיידל אלס באצאלונג פארן וויין. זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויף דעם קומט זיך נישט אז איך זאל זיי משפט'ן?
צור און צידון: א גמול וואס מען האט נישט געגעבן קיין רשות דערויף
וְגַם מָה אַתֶּם לִי צֹר וְצִידוֹן וְכֹל גְּלִילוֹת פְּלָשֶׁת הַגְּמוּל אַתֶּם מְשַׁלְּמִים עָלָי וְאִם גֹּמְלִים אַתֶּם עָלַי קַל מְהֵרָה אָשִׁיב גְּמֻלְכֶם בְּרֹאשְׁכֶם׃ - און אויך וואס זענט איר מיר, צור און צידון און אלע גלילות פון פלשת! צי באצאלט איר מיר א גמול, און אויב איר טוט שלעכטס אויף מיר, וועל איך גאר שנעל צוריקקערן אייער גמול אויף אייער קאפ.
די אומות וואס ישראל איז איבערגעגעבן געווארן אין זייערע הענט זענען געווען אשור און בבל, און אפילו זיי וועלן געמשפט ווערן פארן גיין איבער דער מאס. אבער איר, צור און צידון און אלע גלילות פלשת, ישראל איז דאך כלל נישט איבערגעגעבן געווארן אין אייערע הענט, און אויב אזוי איז שוין פון פאראויס דא א תביעה קעגן אייך: ווער האט אייך געהייסן טון זיי שלעכטס?
דער מלבי"ם איז דא מדייק צווישן דריי לשונות. "משלם גמול" - א מענטש וואס האט באקומען שלעכטס פון זיין חבר און ער באצאלט אים לויט זיין מאס, שלעכטס פאר שלעכטס; די באצאלונג איז תמיד לויט דעם וואס מען האט אים געטון פריער. "גומל גמול" אן א לשון פון באצאלן - א מענטש וואס טוט שלעכטס פאר זיין חבר צוליב שנאה און אן אינעווייניגסטן כעס, כאטש זיין חבר האט אים גארנישט געטון. און עס איז פאראן "משיב גמול" - ענליך צו באצאלן, נאר אז די השבה איז פונקט מיט דער זעלבער מידה און אין דעם זעלבן ענין. ווען מען באצאלט א גמול קען מען באצאלן מיט אן אנדערער מטבע: יענער האט דערטרונקען אונזערע קינדער אינעם יאור און דער אויבערשטער וועט אים משפט'ן מיט פייער. אבער ווען מען איז משיב גמול - ער האט דערטרונקען אונזערע קינדער אינעם יאור, און דער אויבערשטער דערטרינקט אים אין ים סוף. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט אין איכה "תשיב להם גמול" - אז דער אויבערשטער וועט זיך אפרעכענען מיט זיי פונקט מיט דער זעלבער מידה וואס זיי האבן געטון צו אונז, און דורך דעם וועט מען דערקענען אז דאס איז זייער גמול פארן טון אונז שלעכטס.
און לויט דעם פארשטייט מען די כפילות אינעם פסוק. "הגמול אתם משלמים עלי" - צי האב איך אייך דען געטון עפעס שלעכטס אז איר באצאלט מיר דערפאר? וואס איז די רעה וואס איך האב אייך געטון, צוליב וואס איר האט צוגענומען מיינע קינדער און זיי פארשקלאפט? און אויב איר וועט זאגן אז דא איז בכלל נישט פאראן קיין תשלום, "ואם גומלים אתם עלי" - דאס הייסט סתם אזוי פון רשעות און שנאה, זאגט דער אויבערשטער: "קל מהרה אשיב גמולכם בראשכם". איך וועל אויף אייך נישט ווארטן ביזן יום הדין ביים סוף פונעם גאנצן סדר, אזוי ווי ביי די איבעריגע אומות, נאר פון אייך וועל איך זיך גלייך נוקם זיין. און אזוי איז טאקע געווען: נאך אין די צייטן פון אלכסנדר מוקדון זענען צור, צידון און פלשת חרוב געווארן און געווארן פארוואנדלט אין א תל עולם שממה, זייער שנעלקייט פון גמול.
"כספי וזהבי לקחתם" - און דאס פארקויפן די קינדער צו די יוונים
אֲשֶׁר כַּסְפִּי וּזְהָבִי לְקַחְתֶּם וּמַחֲמַדַּי הַטֹּבִים הֲבֵאתֶם לְהֵיכְלֵיכֶם׃ - וואס מיין זילבער און מיין גאלד האט איר צוגענומען, און מיינע שענסטע געליבטע זאכן האט איר געברענגט אין אייערע פאלאצן.
דא רעכנט דער נביא אויס די איבעריגע רעות. "כספי וזהבי לקחתם" - איך האב נישט איבערגעגעבן זייער געלט אין אייערע הענט, אזוי ווי זייער פארמעגן איז איבערגעגעבן געווארן פאר נבוכדנצר; איר האט עס גענומען פון זיך אליין. "ומחמדי הטובים" - די שיינע און טייערע זאכן האט איר צוגענומען און געברענגט אין אייערע פאלאצן.
וּבְנֵי יְהוּדָה וּבְנֵי יְרוּשָׁלִַם מְכַרְתֶּם לִבְנֵי הַיְּוָנִים לְמַעַן הַרְחִיקָם מֵעַל גְּבוּלָם׃ - און די קינדער פון יהודה און די קינדער פון ירושלים האט איר פארקויפט צו די קינדער פון די יוונים, כדי זיי צו דערווייטערן פון זייער גרעניץ.
דאס איז פיל ערגער ווי צונעמען דאס געלט. דאס געלט האט איר צוגענומען פאר אייער הנאה, און די קינדער האט איר צוגענומען פאר קנעכט פאר א רווח - דערין איז כאטש דא א פארשטאנד אז א מענטש טוט א מעשה פאר אן אייגענע תועלת. אבער דאס וואס איר האט זיי פארקויפט אין א ווייטן ארט, וואס פאר א רווח איז אייך ארויסגעקומען דערפון? דאס איז בלויז געווען פון פיינטשאפט און שנאה, "למען הרחיקם מעל גבולם".
די פונקטליכע באצאלונג: די אידן אין יון וועלן קויפן די צורים
הִנְנִי מְעִירָם מִן הַמָּקוֹם אֲשֶׁר מְכַרְתֶּם אֹתָם שָׁמָּה וַהֲשִׁבֹתִי גְמֻלְכֶם בְּרֹאשְׁכֶם׃ - זע, איך וועק זיי אויף פון דעם ארט וואו איר האט זיי אהין פארקויפט, און איך וועל צוריקקערן אייער באצאלונג אויף אייער קאפ.
ווי דערמאנט איז די השבת גמול מיט דער זעלבער מאס אליין, און אזוי וועט טאקע זיין. ווען די יוונים זענען געקומען און חרוב געמאכט צור און צידון, האבן זיי גענומען די קינדער פון די צורים און צידונים קיין ארץ יון. און ווער געפינט זיך שוין אין יון מקדמת דנא? די אידן, ווייל די צורים און צידונים האבן דאך אונז פארקויפט קיין יון. קומט אויס אז די צורים און צידונים ווערן יעצט פארקויפט פאר די אידן וואס זיצן אין יון.
וּמָכַרְתִּי אֶת בְּנֵיכֶם וְאֶת בְּנוֹתֵיכֶם בְּיַד בְּנֵי יְהוּדָה וּמְכָרוּם לִשְׁבָאיִם אֶל גּוֹי רָחוֹק כִּי יְהֹוָה דִּבֵּר׃ - און איך וועל פארקויפן אייערע זין און אייערע טעכטער אין דער האנט פון די בני יהודה, און זיי וועלן זיי פארקויפן צו די שבאיים צו א ווייט פאלק, ווייל דער אויבערשטער האט גערעדט.
די זעלבע אידן וואס איר האט פארקויפט קיין יון וועלן אייך אפקויפן, און זיי וועלן אייך פארקויפן צו די שבאיים - מלכות שבא, א ווייט פאלק. מידה כנגד מידה: איר האט דאס געטאן "להרחיקם מעל גבולם" (זיי צו דערווייטערן פון זייער גרעניץ), און יעצט וועט איר פארקויפט ווערן קיין שבא וואס איז ווייט פון אייער גרעניץ, און עס קומט אויס אז איר ווערט באשטראפט דורך די אידן אליין.
א באמערקונג אינעם נוסח: דער רד"ק שרייבט "לשבאיים" - דער אל"ף מיט א חיריק און דער יו"ד נחה. אבער אינעם גירסא פאר אונז שטייט "לִשְׁבָאיִם", דער אל"ף נחה און דער יו"ד מיט א חיריק. אינעם קונטרס "מסורת שאול" ווערט געברענגט אז עס איז דא דא א טעות אינעם רד"ק, און אז אין זיין ספר "מכלול" שרייבט דער רד"ק אליין אזוי ווי די גירסא פאר אונז אינעם פסוק.
צוריק צו מלחמת גוג: דריי מערכות
קִרְאוּ זֹאת בַּגּוֹיִם קַדְּשׁוּ מִלְחָמָה הָעִירוּ הַגִּבּוֹרִים יִגְּשׁוּ יַעֲלוּ כֹּל אַנְשֵׁי הַמִּלְחָמָה׃ - רופט דאס אויס צווישן די פעלקער, גרייט אן א מלחמה, וועקט אויף די גיבורים, זאלן זיך דערנענטערן און ארויפגיין אלע אנשי המלחמה.
דא פארמאכט זיך דאס פענצטער וואס האט זיך געעפנט איבער דעם ענין פון בני צור, און דער נביא קערט זיך צוריק צום ערשטן ענין: די פעלקער וואס דער אויבערשטער פארזאמלט קיין עמק יהושפט און נעמט נקמה פון זיי אויף דעם וואס זיי האבן איבערגעטריבן מיט די צרות וואס זיי האבן אונז אנגעמאכט. "קראו זאת בגויים קדשו מלחמה" - די פעלקער וועלן זיך אויפוועקן צו קומען צום קאמף.
זאגט דער מלבי"ם: איך האב שוין מבאר געווען אין ספר יחזקאל, אין פרקים ל"ב, ל"ח, ל"ט (און ווער עס וויל קען הערן די שיעורים אויף יחזקאל, וואו די זאכן ווערן מבואר מיט מער אריכות, ווי אויך אין דער נבואה פון זכריה איבער גוג ומגוג וואס איז מער מפורט). דארט ווערט מבואר אז לעתיד לבוא וועלן זיך די פעלקער ערוועקן איינצונעמען דאס לאנד: בני אדום וועלן קומען און אנמאכן א גרויסע הריגה אין בני מצרים, וואס זענען פון דער אמונה פון די ישמעאלים. דערנאך וועלן זיך די ישמעאלים ערוועקן צו נעמען נקמה אין בני אדום און וועלן אנזייען ביי זיי א גרויסע הריגה און אבדון. און דעמאלט וועלן די אדומים צוריקקומען א צווייט מאל צו קעמפן קעגן בני ישמעאל און וועלן הארגענען אין זיי. קומט אויס אז עס זענען דא דריי מערכות: אין דער ערשטער מערכה שלאגט אדום אין ישמעאל, אין דער צווייטער שלאגט ישמעאל אין אדום, און אין דער דריטער נעמט אדום נקמה פון ישמעאל.
און אויף דער ערשטער מערכה ווערט דא געזאגט "העירו הגיבורים יגשו יעלו כל אנשי המלחמה" - די גיבורים, די מענטשן פון מלחמה-טאקטיקן און בעלי גבורה. מען דארף באמערקן אז אין דער צווייטער מערכה ווערן שוין גארנישט דערמאנט קיין גיבורים, ווייל די גיבורים זענען דאך שוין אומגעקומען אין דער ערשטער מערכה.
"החלש יאמר גיבור אני"
כֹּתּוּ אִתֵּיכֶם לַחֲרָבוֹת וּמַזְמְרֹתֵיכֶם לִרְמָחִים הַחַלָּשׁ יֹאמַר גִּבּוֹר אָנִי׃ - צעקלאַפּט אייערע ערד-גראָבערס אויף שווערדן, און אייערע שנייד-מעסערס אויף שפּיזן; דער שוואַכער זאָל זאָגן: א גיבור בין איך.
די שווערד-כאַפּערס זענען שוין אַלע געהרגט געוואָרן, און קיין שווערדן האָבן זיי נישט. וואָס טוט מען? מען נעמט דעם שפּאָדל (דעם אֵת), מען צעקלאַפּט אים - מען שלײַפֿט און שאַרפֿט אים אויס - ביז ער זאָל טויגן צו דינען ווי א שווערד; און די פּויערים זענען די וואָס וועלן גיין מלחמה האַלטן. "מזמרותיכם" - א מזמרה איז, ווי דער רד"ק זאָגט, דער כּלי מיט וואָס מען שניידט די צווייגן (זמורות), און פֿון זיי וועט מען מאַכן שפּיזן. און וויבאַלד די גיבורים זענען שוין געשטאָרבן אין דער ערשטער מערכה, זענען נישט געבליבן נאָר שוואַכע מענטשן וואָס קומען מיט פֿאַרפֿאַסטע, צוגעפּאַסטע כּלי זיין, און "החלש יאמר גיבור אני" - דער שוואַכער זאָל זאָגן: איך בין א גיבור.
און דער רד"ק באַמערקט: זעט ווי אין דער צײַט פֿון שלום נאָך דער מלחמה איז געזאָגט געוואָרן פּינקטלעך א פֿאַרקערטע נבואה - "וכתתו חרבותם לאתים וחניתותיהם למזמרות". דאָ מאַכט מען פֿונעם אֵת א שווערד און פֿון דער מזמרה א שפּיז, און אויף לעתיד לבוא, ווען דער אויבערשטער וועט פֿאַרשלונגען דעם טויט אויף אייביק, וועט זײַן פֿאַרקערט. און מען קען פֿאַרשטיין די זאַכן אויך בנוגע אונדזער תּקופֿה - מען קען נישט זאָגן פֿעסט אַז דאָס איז מלחמת גוג, אָבער ס'איז זייער מעגלעך אַז די גאַנצע תּקופֿה שפּיגלט אָפּ די דאָזיקע מציאות: די תּקופֿה פֿון מעסער-שטעכערס, טעראָר-אַטאַקעס מיט פּראָוויזאָרישע מיטלען, רערן-באָמבעס און ענלעכס. ס'איז נישטאָ דאָ קיין אויסגעקליבענער מאָדערנער אַרסענאַל פֿון כּלי זיין, נאָר צופֿעליקע, כּלערליי כּלים מיט וועלכע מען קומט און מען הרגעט רחמנא ליצלן.
"עושו ובואו" - אן איינציק וואָרט אין תנ"ך און זײַן באַטײַט
עוּשׁוּ וָבֹאוּ כָל הַגּוֹיִם מִסָּבִיב וְנִקְבָּצוּ שָׁמָּה הַנְחַת יְהֹוָה גִּבּוֹרֶיךָ׃ - זאַמלט זיך אײַן און קומט אָן, אַלע גוים פֿון אַרום, און זאַמלט זיך צונויף; אַהין זאָלסטו, ה', אַראָפּנידערן דײַנע גיבורים.
אַלע גוים וואָס וועלן בלײַבן וועלן גיין מלחמה האַלטן דאָס דריטע מאָל, וואָס דאָס איז די מלחמה פֿון אדום קעגן ישמעאל. און גיט אַכט אַז דאָ וועט נישט זײַן קיין שום גבֿורה: "הנחת ה' גיבוריך" - "הנחת" איז מלשון אַראָפּלאָזן און אַראָפּנידערן, ווי "מי נחת", נידעריק און געפֿאַלן. ס'וועלן גאָרנישט זײַן קיין גיבורים, נאָר אַלע וועלן זײַן שוואַך און דערנידעריקט.
און וואָס איז דער טײַטש פֿון "עוּשׁוּ"? שרײַבט דער מלבי"ם: "אין לו רֵעַ" (עס האָט נישט קיין חבֿר). און דאָ איז דאָ א וויכטיקע באַמערקונג פֿאַר יעדן וואָס לערנט תנ"ך: דער סדר פֿון די קדמונים צו מברר זײַן דעם פּירוש פֿון א וואָרט איז געווען דורכן זוכן א דוגמא דערפֿון אינעם מקרא - וואָס מיר טוען הײַנט מיט א קאָנקאָרדאַנציע אָדער מיט קאָמפּיוטער-פּראָגראַמען, און זיי האָבן דאָס געהאַלטן אין קאָפּ. צום בײַשפּיל, אויב מען ווייסט נישט וואָס ס'איז דער טײַטש פֿון "עָב", און מען זעט אין א צווייטן פּסוק "עַב הֶעָנָן", פֿאַרשטייט מען באַלד אַז "עבים" זענען א מין פֿון וואָלקנס. דאָס איז א לאָגישער אויספֿיר פֿון א צווייטן אָרט וווּ דער ענין איז מער פֿאַרשטענדלעך. אָבער ווען מען זאָגט אויף א וואָרט "אין לו רע" - דאָס הייסט עס איז א מילה יחידאית אינעם גאַנצן תנ"ך אין אַלע אירע פֿאָרמען (און דאָס איז וואָס די מסורה צייכנט אָן מיטן אות ל', "לית") - קען מען דאָך נישט לערנען פֿון א צווייטן אָרט. וואָס טוט מען דעמאָלט? ערשטנס, פּרוּווט מען צו פֿאַרשטיין פֿונעם ענין אַליין; און צווייטנס, פּרוּווט מען דאָס צוצוגלײַכן, אַמאָל אַפֿילו אויף א ווײַטן אופֿן, צו ענלעכע ווערטער.
ערשטנס, פֿונעם ענין: "עושו ובואו כל הגויים מסביב" - וויבאַלד דאָס וואָרט פֿאַרבינדט זיך מיט "ובואו" און מיטן צונויפֿקליבן פֿון די גוים, איז פֿאַרשטענדלעך אַז זײַן באַטײַט איז זיך צונויפֿקומען. און אַזוי טײַטשן דער מלבי"ם און דער רד"ק: "עושו" איז ווי "האספו" (זאַמלט זיך אײַן). בלײַבט נאָר די קשיא, פֿאַרוואָס האָט דער נבֿיא גענוצט דווקא דאָס דאָזיקע לשון? דער מלבי"ם האַלט אַז "עושו" קומט פֿונעם וואָרט עָשׁ, וואָס דער עש איז שוואַך ("כָּעָשׁ", ווי א מוראַשקע), און א צונויפֿקליבונג פֿון שוואַכע מענטשן הייסט "עושו", און דערפֿאַר שטייט נישט "יקבצו" אָדער "האספו". דער רד"ק פֿאַרבינדט דאָס מיט "עָשׁ כסיל וכימה" וואָס זענען שטערנס, א קופּע שטערנס, און אַזוי ווי זיי זענען צונויפֿגעזאַמלט, אַזוי אויך "עושו" - זאַמלט זיך אײַן. גיט אַכט אַז ביידע פּירושים זענען א ביסל ווײַט: סײַ דער שוואַכער "עש" פּאַסט זיך נישט אַזוי גוט דאָ אַרײַן, און סײַ אויב די כּוונה איז אויף א שטערן-קופּע - פֿאַרוואָס נעמט ער דווקא דעם "עש" און נישט כסיל אָדער כימה? אָבער דאָס איז א הערלעכער בײַשפּיל צו זען ווי מען דעפֿינירט ווערטער פֿונעם פּסוק.
רש"י גייט אויף אן אַנדער וועג. ער ברענגט פֿון מנחם אַז "עושו" איז ווי "חושו" (אײַלט זיך צו). און ווי אַזוי? דאָ דאַרף מען נאָך א כּלל: פֿיל מאָל טוישן זיך ווערטער דורך חילוף פֿון אותיות וואָס זייער מוצא איז איינס. עס זענען דאָ חמישה מוצאות הפה: דטלנ"ת, בומ"ף, גיכ"ק, אהח"ע, זסשר"ץ. דער כּלל אין דקדוק איז אַז אותיות פֿון איין מוצא קענען זיך בײַטן איינע מיט דער אַנדערער. און ממילא אויב מען בײַט דעם ע' מיטן ח', וואָס ביידע זענען פֿון די גרונט-אותיות (אותיות הגרון), באַקומט מען "חושו". אָבער תרגום יונתן האָט פֿאַרטײַטשט "יתכנשון" (זאָלן זיי זיך צונויפֿנעמען), און תרגום יונתן איז בײַ רש"י תּמיד דער מער פֿאַרלעסלעכער מקור - קומט אויס אַז דער רד"ק און דער מלבי"ם שטימען מיטן תרגום יונתן וואָס איז געווען פֿאַר זיי, אַז דער אויסדרוק איז א לשון פֿון צונויפֿקליבן. נאָר רש"י גיט דערצו אן אַנדער מקור: פֿונעם לשון "עֶשֶׁת ברזל", וואָס דאָס איז א קלאָץ אײַזן וואָס איז צונויפֿגעדריקט און קאָמפּאַקט צוזאַמען. אָט האָבן מיר דרײַ פּירושים, יעדער איינער פֿירט דאָס וואָרט צו אן אַנדער "עש": דער שוואַכער עש, דער עש פֿון כסיל וכימה, און דער עשת פֿון ברזל.
משל הקציר, הגת והיקב - שלוש המערכות
יֵעוֹרוּ וְיַעֲלוּ הַגּוֹיִם אֶל עֵמֶק יְהוֹשָׁפָט כִּי שָׁם אֵשֵׁב לִשְׁפֹּט אֶת כָּל הַגּוֹיִם מִסָּבִיב׃ - זאָלן זיך אויפֿוועקן און אַרויפֿגיין די גוים צום טאָל פֿון יהושפט, וואָרום דאָרט וועל איך זיצן צו משפּטן אַלע גוים פֿון אַרום.
שִׁלְחוּ מַגָּל כִּי בָשַׁל קָצִיר בֹּאוּ רְדוּ כִּי מָלְאָה גַּת הֵשִׁיקוּ הַיְקָבִים כִּי רַבָּה רָעָתָם׃ - שטרעקט אויס דעם שנייד-סיקל, וואָרום דער שניט איז צײַטיק געוואָרן; קומט, טרעט אַראָפּ, וואָרום די קעלטער (גת) איז פֿול, די ווײַן-גרובנס (יקבים) גיסן זיך איבער, וואָרום זייער שלעכטס איז גרויס.
איצט קערט זיך דער נביא צוריק און באשרייבט די דריי מלחמות אויף אן אופן פון משל ומליצה. דאס ערשטע מאל: די גוים זענען ענליך צו תבואה וואס שטייט אויף אירע שטרויען אין פעלד (בקמותיה), וואס אלע זיצן נאך בשלוה אויף זייער ערד. און דעמאלט באפעלט מען כביכול פאר די שניידערס "שלחו מגל כי בשל קציר" - גייט און שניידט די דאזיגע תבואה, ס'האט זיך אנגעפילט זייער מאס און ס'איז געקומען די צייט זיך אפצורעכענען פון די גוים.
דאס צווייטע מאל: "בואו רדו כי מלאה גת". דא איז שוין נישטא קיין תבואה אין פעלד, זיי זענען שוין אריבער איין מלחמה און זענען שוין אפגעשניטן געווארן, און זיי זענען ווי טרויבן וואס מען האט שוין אפגעשניטן (נבצרו) און זיי ליגן אין גת - דאס פלאץ וואו מען קלויבט צונויף די טרויבן כדי זיי צו צעטרעטן. זאגט דער אויבערשטער: ס'איז געקומען די צייט פון טרעטן, נאכן שניידן קומט די צייט זיך אפצורעכענען פון זיי נאך מער.
דאס דריטע מאל: "השיקו היקבים כי רבה רעתם". איצט זענען זיי ווי טרויבן וואס מען האט שוין צעטראטן, נאר מען דארף נאך אפציען דעם וויין. ווייל מען פלעגט דאך צעטרעטן די טרויבן אין אן איינגעזונקען ארט אין דער ערד, און פון דארט פלעגט דער זאפט זיך גיסן צו א נידעריגערן פלאץ, און דערמיט האט זיך דער וויין אפגעטיילט פון די זגים און חרצנים (די שאלאכץ און קערנדלעך). זיי זענען שוין אריבער צוויי מלחמות, מען האט זיי שוין צעטראטן, נאר מען האט זיי נאך נישט אפגעטיילט פון די חרצנים און זגים - און אויף דעם ווערט געזאגט "השיקו היקבים", ציט דעם וויין צום יקב. "כי רבה רעתם" - ווייל זייער שלעכטס איז אזוי גרויס, דערפאר איז דער באפעל זיי צו צעטרעטן און צעטראמפלען, בבחינת "פורה דרכתי לבדי... ואדרכם באפי וארמסם בחמתי", אן אויסדרוק אויף וואס דער אויבערשטער וועט טאן מיט די גוים פאר אלעס וואס זיי האבן אונז געפייניגט.
און וואס מיינט "השיקו"? דער מלבי"ם ערקלערט מלשון משקה - מען האט זיי אנגעפילט מיט געטראנק. און אנדערע ערקלערן ווי מיר האבן פריער געזען: אז ווען דער וויין גיסט זיך פונעם אויבערשטן גרוב וואו מען טרעט אריין אינעם גרוב אונטער אים, מאכט עס א קול פון א שקשוק (ארויסרוישן). און טייל ערקלערן מלשון השקה, אזוי ווי מען פלעגט משיק זיין כלים כדי זיי צו מטהר זיין, וואס מען מאכט א חיבור צווישן דעם פליסיגקייט אינעם כלי צום פליסיגקייט פון אינדרויסן און דערמיט רייניגט מען די וואסער אינעם כלי.
עמק החרוץ
הֲמוֹנִים הֲמוֹנִים בְּעֵמֶק הֶחָרוּץ כִּי קָרוֹב יוֹם יְהֹוָה בְּעֵמֶק הֶחָרוּץ׃ - פילצאליגע המונים וועלן זיך צונויפקומען אין עמק החרוץ, ווייל נאנט איז דער טאג פונעם אויבערשטן אין עמק החרוץ.
גרויסע המונים וועלן זיך צונויפקומען אין עמק יהושפט. עמק יהושפט הייסט אזוי נאכן משפט, ווייל דער אויבערשטער וועט דארט ברענגען די גוים צום משפט צו זען ווער עס איז זכאי און ווער עס איז חייב, ווער ס'האט געטון שלעכטס פאר כלל ישראל. און דערנאך וועט ער הייסן "עמק החרוץ". פארוואס? דער מלבי"ם טייטשט: ווייל ס'איז שוין נחרץ און אפגעפסקנט זייער דין אז זיי זענען מחויב כליה, ווי דער לשון "נחרץ דינם". און דאס איז די כפילות פונעם פסוק: נאכדעם וואס אין עמק החרוץ איז נחרץ געווארן זייער דין, איז ממילא "קרוב יום ה'" זיי אומצוברענגען, און די שטראף איז תיכף ומיד. און עס איז דא נאך א ביאור, און אזוי ערקלערט דער רד"ק: אז ס'הייסט עמק החרוץ ווייל דער אויבערשטער וועט דארט צעשניידן (יחרוץ) די גוים און זיי וועלן זיין צעשניטן און צעהאקט (חרוצים וחתוכים), ווייל א זאך וואס איז מחורץ איז א זאך וואס האט שניטן אין זיך; און דאס איז אן אויסדרוק אויף זייער שטראף.
"שמש וירח קדרו" - ביטול פון דער הוראת המערכת
שֶׁמֶשׁ וְיָרֵחַ קָדָרוּ וְכוֹכָבִים אָסְפוּ נָגְהָם׃ - די זון און די לבנה זענען פארטונקלט געווארן, און די שטערן האבן איינגעצויגן זייער שיין.
זאגט דער מלבי"ם: עס וועלן בטל ווערן די הימלישע השפעות (הוראות) און די שטערן. דער מלבי"ם גייט מיט דעם מהלך אויף אסאך ערטער, אז ווען דער אויבערשטער מאכט א נס, טוט ער מבטל זיין די הוראת המערכת - די הנהגה פון די מזלות און שטערן לויט וועלכע די נאטור פירט זיך - און נעמט עס אוועק, און פירט די וועלט אויף אן אויסערגעווענליכן, העכער-נאטירלעכן אופן. און דאס איז דער באדייט פון "שמש וירח קדרו וכוכבים אספו נגהם". עס מוז נישט זיין כפשוטו, הגם מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן קאפיטל אז עס זענען דא וואס טייטשן כפשוטו אז עס וועט זיין א טאג פון פינצטערניש; נאר לויטן מלבי"ם, פון דעם מאמענט וואס די הוראות פון דער זון און לבנה ארבעטן שוין נישט, ווייל די הנהגה איז נישט לויט דער נאטור און די שטערן, ווערט דאס אליין אנגערופן אז זיי זענען פארטונקלט (קדרו) - אז זיי האבן מער נישט קיין השפעה אויף דער הנהגה פון דער בריאה.
"מציון ישאג ומירושלים יתן קולו"
וַיהֹוָה מִצִּיּוֹן יִשְׁאָג וּמִירוּשָׁלִַם יִתֵּן קוֹלוֹ וְרָעֲשׁוּ שָׁמַיִם וָאָרֶץ וַיהֹוָה מַחֲסֶה לְעַמּוֹ וּמָעוֹז לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל׃ - און דער אויבערשטער וועט ברילן פון ציון און פון ירושלים וועט ער ארויסגעבן זיין קול, און הימל און ערד וועלן ציטערן, און דער אויבערשטער וועט זיין א שוץ פאר זיין פאלק און א פעסטונג פאר די קינדער פון ישראל.
גיט אַכט אויפ'ן דיוק פונעם מלבי"ם: פון ציון וועט ער "שאָגן", און פון ירושלים בלויז "געבן זיין קול". ציון באַצייכנט געוויינטלעך דעם הר הבית, דעם מקום המקדש, און פון דאָרטן וועט אַרויסגיין די הנהגה פון משפט און דין וואָס דער אויבערשטער וועט משפט'ן די גוים. אַ "שאגה" איז אַ גרויסער קול, דאָס פאַרקערטע פון אַ נידעריקן קול - אויפהויבן דעם קול הויך און מיט שטאַרקייט. אָבער "נותן קולו" מיינט בלויז לאָזן הערן אַ קול, פאַרקערט ווי שטיל (דומם). קומט אויס אַז עס זענען דאָ דריי מדרגות: דומם, נותן קול, און שואג. דעריבער אין ציון, וואו עס געפינט זיך דער עיקר השכינה, וועט דער אויבערשטער שואג זיין און לאָזן הערן זיין קול ווייט אַוועק, ביז עס וועט נתפרסם ווערן אין דער גאַנצער וועלט און זיין מלכות וועט איבער אַלץ געוועלטיקן; און אינעם רעשט פון ירושלים, וואָס האָט נישט די זעלבע קדושה ווי דער הר הבית, וועט ער טאַקע נישט שואג זיין בקול גדול, אָבער ער וועט געבן זיין קול - אויך דאָרטן וועט זיך פירן די הנהגה אלוקית.
און מכוח דער שאגה "וועלן הימל און ערד ציטערן". פּונקט ווי מיר האָבן מסביר געווען ביי "שמש וירח קדרו", אַזוי אויך דאָ: אין דער נאַטירלעכער הנהגה זענען הימל און ערד די וואָס זענען משפיע און ברענגען אַראָפּ דעם שפע אויף דער וועלט; און ווען עס וועט מער נישט זיין קיין הנהגה טבעית נאָר אַ הנהגה רוחנית, וועלן כביכול דער הימל און די ערד און די גאַנצע גשמיות'דיקע הנהגה ציטערן, ווייל זיי גייען אַרויס פון זייער ווירקונג, און אַלץ וועט זיין אַ הנהגה רוחנית מאת ה'.
"וה' מחסה לעמו ומעוז לבני ישראל": מצד דעם וואָס זיי זענען זיין פאָלק וועט ער זיי זיין אַ מחסה, זיי צו ראַטעווען פון אַלע שלעכטס אַז קיין שלעכטס זאָל אויף זיי נישט קומען. און מצד דעם וואָס זיי זענען בני ישראל - וואָס דאָס איז זייער הויכע מדרגה, אַ לשון פון שררה - וועט ער זיי זיין אַ מעוז, אַז זיי זאָלן זיך שטאַרקן מיט'ן עוז ה'. און אַ מעוז איז גרעסער פון אַ מחסה: אַ מחסה מיינט אַז איך באַשיץ זיך אינעם שאָטן פון עפּעס און איך בין באַשיצט, אָבער איך אַליין האָב נישט קיין כוח; בעת אַ מעוז איז אַ געבן תוקף און כוח, ווי דער לשון "תנו עוז לאלקים".
"וידעתם" - אַ ידיעה וואָס איז העכער פון אמונה
וִידַעְתֶּם כִּי אֲנִי יְהֹוָה אֱלֹהֵיכֶם שֹׁכֵן בְּצִיּוֹן הַר קָדְשִׁי וְהָיְתָה יְרוּשָׁלִַם קֹדֶשׁ וְזָרִים לֹא יַעַבְרוּ בָהּ עוֹד׃ - און איר וועט וויסן אַז איך בין ה' אייער גאָט וואָס רוהט אין ציון מיין הייליקן באַרג, און ירושלים וועט זיין הייליק, און פרעמדע וועלן מער נישט דורכגיין אין איר.
איר וועט האָבן אַ קלאָרע ידיעה. ביז אַהער איז די זאַך געווען בבחינת אמונה, און אַ ידיעה איז פיל מער ווי אמונה - אַ מוחשי'דיקע ידיעה, ווי עס שטייט אויבן "וידעתם כי בקרב ישראל אני". און פונעם וואָס איר וועט זען אַז איך רוה אין ציון מיין הייליקן באַרג און מיין שכינה איז דאָרטן שטענדיק, וועט דערקענט ווערן די קדושה פון ירושלים, "והיתה ירושלים קדש", "וזרים לא יעברו בה עוד" - ווייל די פרעמדע וואָס גייען דאָרטן דורך פאַרשוועכן איר קדושה. און נאָך מער פון דעם: ציון וועט זיין נאָך מער הייליק, אַז אפילו אידן וועלן דאָרטן נישט אַריינגיין שלא לצורך. וואָרום ציון איז דער הר הבית און דער מקום המקדש, און נישט אין יעדן אָרט דאָרטן מעג אפילו אַן ישראל אַריינגיין: קודם-כל דאַרף מען זיין בטהרה, און ווייטער פון עזרת ישראל טאָר ער נישט אַריינגיין. קומט אויס אַז ציון איז מער מקודש און דערהויבן ווי דער רעשט פון ירושלים.
"ומעין מבית ה' יצא"
וְהָיָה בַיּוֹם הַהוּא יִטְּפוּ הֶהָרִים עָסִיס וְהַגְּבָעוֹת תֵּלַכְנָה חָלָב וְכָל אֲפִיקֵי יְהוּדָה יֵלְכוּ מָיִם וּמַעְיָן מִבֵּית יְהֹוָה יֵצֵא וְהִשְׁקָה אֶת נַחַל הַשִּׁטִּים׃ - און עס וועט זיין אין יענעם טאָג, די בערג וועלן טריפן מיט זיסן זאַפט, און די הויכע בערגלעך וועלן פליסן מיט מילך, און אַלע טייכן פון יהודה וועלן גיין מיט וואַסער, און אַ קוואַל וועט אַרויסגיין פון בית ה' און וועט אָנטרינקען דעם טאָל שטים.
דער שפע וועט זיך אַזוי פאַרמערן, אַז די בערג וועלן טריפן מיט זיסן זאַפט פון גרויס זיסע פירות, און די גבעות וועלן פליסן מיט מילך פון גרויס רינדער און שאָף. "וכל אפיקי יהודה ילכו מים" - ביז אַהער איז דאָ אַ מאַנגל אין וואַסער, מען רעדט וועגן ברענגען וואַסער פון טערקיי, און אין ירושלים בפרט איז דאָ אַ דוחק און זי האָט נישט קיין קוואַלן. און נישט בלויז דאָס אַז עס וועט זיין וואַסער אין יהודה, נאָר בית ה' אַליין וועט זיין דער מקור פון וואַנען עס וועט זיך עפענען אַ קוואַל און וועט זיך פאַרשפּרייטן פונדרויסן ביז ער וועט דערגרייכן צום נחל השיטים.
לויט דער שיטה פון רב סעדיה גאון, ווי דער מלבי"ם ברענגט, רעדט מען דאָ פונעם ירדן, וואָס ער איז דער טייך לעבן שטים. און רש"י טייטשט די ווערטער כפשוטו. און אויף דעם דאָזיקן קוואַל האָבן שוין יחזקאל און זכריה נביאות געזאָגט, און דער באַגריף פון אַ קוואַל וואָס גייט אַרויס פון בית ה' שטייט אין נאָך פּלעצער. און טייל האָבן געפונען דערצו אַ רמז: עטליכע יאָר צוריק האָבן אָנגעהויבן קוואַלן וואַסער אויפ'ן הר הבית נעבן דעם מעטשעט על-אַקסאַ, און מען האָט נישט געוואוסט ווי אַזוי זיי צו באַהערשן און פאַרשטאָפּן. און טייל האָבן דערין געזען אַ רמז אויף יענעם קוואַל וואָס וועט אָנהייבן שפּרודלען אין ירושלים און גיין ביז נאָענט צו שטים, און ווי עס ווערט דאָרטן מבואר אַז עס וועלן זיין "מי אפסיים", וואַסער וואָס דערגרייכט ביז די קנעכלעך, וואָס פליסט מיט אַ געוואַלדיקער מאָס.
אָבער דער מלבי"ם לייגט צו אַ ביאור על דרך הרמז: וויבאַלד "מציון תצא תורה ודבר ה' מירושלים", און די תורה און אמונה זענען נמשל געוואָרן צו וואַסער, קומט דער פּסוק זאָגן אַז עס וועט אַרויסגיין אַ גרויסער שפע פון תורה פון דעם דאָזיקן אָרט פאַר דער גאַנצער וועלט. און פאַרוואָס דערמאָנט ער דוקא שטים? שטים איז אונדז באַקאַנט אַלס דאָס אָרט וואו כלל ישראל האָט זיך געלאָזט אין זנות מיט די בנות מואב און האָבן זיך צוגעקלעפּט צו בעל פעור, וואָס דאָס איז געווען די ראשית חטאת פאַר בית ישראל. וועט אַלזאָ קומען אַ קוואַל און וועט מטהר זיין יענע ראשית חטאת: אַ קוואַל וואָס גייט אַרויס פונעם בית המקדש און פון בית קדשי הקדשים, וואָס וועט מטהר זיין די טומאה וואָס האָט זיך אָנגעהויבן אין נחל השיטים, און וועט אָפּראַמען פון דער וועלט אַלע שלעכטס פון עבודה זרה און זנות - אַ רוחניות'דיקער קוואַל וואָס וועט מטהר זיין די גאַנצע וועלט.
מצרים און אדום - די צוויי אומות וואָס געוועלטיקן ביז דער גאולה
מִצְרַיִם לִשְׁמָמָה תִהְיֶה וֶאֱדוֹם לְמִדְבַּר שְׁמָמָה תִּהְיֶה מֵחֲמַס בְּנֵי יְהוּדָה אֲשֶׁר שָׁפְכוּ דָם נָקִיא בְּאַרְצָם׃ - מצרים וועט ווערן פארוויסט, און אדום וועט ווערן א מדבר שממה, צוליב דעם אומרעכט וואס זיי האבן געטאן צו די קינדער פון יהודה, וואס זיי האבן פארגאסן אומשולדיג בלוט אין זייער לאנד.
דער אבן עזרא באמערקט, אז מצרים וואס ווערט דא דערמאנט איז נישט דאס אור-אלטע מצרים, נאר אן אנדער מצרים, ווייל עס איז דאך באקאנט אז סנחריב האט פארמישט די פעלקער. און דער רד"ק פרעגט פארוואס ווערן דא דערמאנט דווקא מצרים און אדום, און ער ענטפערט אז דאס זענען די צוויי פעלקער וואס הערשן שוין פילע יארן און זיי וועלן הערשן ביז דער צייט פון דער גאולה: די ישמעאלים און די מלכות רומי וואס איז אדום. און דאס איז די מציאות ממש ביזן היינטיגן טאג - דער קאמף צווישן בני אדום, וואס נעמט אריין דעם גאנצן קריסטנטום, אמעריקע און רוסלאנד, קעגן בני ישמעאל, וואס נעמט אריין דאע"ש, חזבאללה, אסד און אלע אראבישע לענדער. דאס איז די פערטע חיה וואס דניאל האט געזען, די חיה וואס פארשליסט די תקופה פונעם גלות, און דאס איז אויך דער באדייט פון די פיס פונעם צלם וואס דניאל האט געזען, פיס פון ליים און אייזן, וואס איז די אייגנשאפט פון די דאזיגע פעלקער (ווי מען האט מאריך געווען דערין אין די שיעורים אויף ספר דניאל).
און פארוואס דערמאנט דער פסוק מצרים ווען די כוונה איז אויף ישמעאלים? ווייל די פרוי פון ישמעאל איז געווען א מצרית, "ותקח לו אמו אשה מארץ מצרים", און אויך זיין מוטער הגר איז געווען א מצרית. כאטש מצרים שטאמט לכתחילה פון בני חם, איז דער פארבינדונג צו ישמעאל ניכר, און ביזן היינטיגן טאג זענען די מצרים פארבינדן מיט ישמעאל. און אדום איז מלכות רומי וואס האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש, און רוב פון זיי זענען אדומיים, ווייל דער קיסר איז געווען אן אדומי און אלע קעניגן נאך אים אין רומי זענען געווען פון די עמי אדום - הגם עס זענען פארמישט אין זיי פיל פעלקער, ווייל סנחריב האט דאך פארמישט אלע אומות, גייט מען אבער נאכן עיקר. און אזוי אויך ווען מען רעדט וועגן דייטשלאנד אלס דער ארט פון עמלק - זענען דען אלע דייטשן עמלקים? ניין. מיר ווייסן אז דער זרע פון עמלק איז נטמע געווארן אין דייטשלאנד, דאס איז גרממיא של אדום, ווי עס שטייט אין די מדרשים; אבער צו זאגן אז יעדער דייטש איז אן עמלקי - האבן מיר נישט קיין זיכערקייט דערין. אויך דא רעדט מען פון דער כללות פון דער אומה.
און די דאזיגע פעלקער האבן שלעכטס געטאן: די האבן שלעכט געטאן פאר שבט יהודה און בנימין וואס זענען פארטריבן געווארן צווישן זיי און זיי האבן פארגאסן זייער בלוט ווי וואסער; און אדום, וואס איז מלכות רומי, האט חרוב געמאכט דעם בית שני דורך טיטוס הרשע, און פארגאסן זייער בלוט ווי וואסער און זיי פארטריבן צווישן די פעלקער. און וויבאלד די זאך איז געזאגט געווארן אויף אונזער גלות, דערפאר האט ער נאר דערמאנט יהודה; ווייל די עשרת השבטים, זאגט דער רד"ק, האט דער מלך אשור פארטריבן און זיי זענען נישט צוריקגעקומען ביזן היינטיגן טאג, און זיי זענען בכלל נישט געווען אונטער דער הערשאפט פון די דאזיגע פעלקער, נאר זיי זענען אנגעקומען קיין חלח און חבור און נהר גוזן, און זענען נישט אריינגעפאלן אין די הענט פון אדום און ישמעאל, דערפאר האט ער זיי נישט דערמאנט.
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז מצרים וואס שטייט דא נעמט אריין אלע גלויביגע אין דער דת פון די ישמעאלים, און מיינט נישט מצרים אלס אן איינציגע אומה. ווייל די ערשטע מחריבים פונעם בית ראשון זענען געווען אשור און בבל, און זיי זענען שפעטער אריין אונטער דעם גלויבן פון מצרים. ווייל אין וואס גלויבט מען היינט אין בבל? מוסולמענער, ישמעאל. און וואס איז די השקפה אין פרס? מוסולמענער, ישמעאל. קומט אויס אז אשור און בבל זענען פארבינדן צו דער דת פון ישמעאל און זענען אריין אונטער דעם גלויבן פון מצרים.
און פון דארט וועט זיין די ערשטע מלחמה פון גוג: די בני אדום וועלן קומען קעגן די בני ישמעאל און זיי חרוב מאכן, און דאס איז "מצרים לשממה תהיה" - די ערשטע מערכה. און דערנאך וועלן די ישמעאלים ארויפגיין אויף די בני אדום און זיי חרוב מאכן, און דאס איז "ואדום למדבר שממה תהיה" - די צווייטע מערכה. און פארוואס איז אויך מיט אדום דא א חשבון? ווייל זיי האבן חרוב געמאכט דעם בית שני דורך טיטוס. און דערפאר "מחמס בני יהודה" - פון דעם וואס זיי האבן גע'גזל'ט און געפייניגט די בני יהודה אין די צוויי חורבנות: דער חורבן בית ראשון דורך אשור און בבל, וואס זיי געהערן צו ישמעאל ווי מיר האבן פריער געזאגט לעתיד, און דער חורבן בית שני דורך טיטוס וואס איז פון אדום. וויבאלד עס איז אזוי, וועלן די איינע שלאגן די אנדערע, און מיט דעם וועט דער אויבערשטער זיך רעכענען מיט זיי, "אשר שפכו דם נקיא בארצם".
"לעולם" קעגן "לדור ודור"
וִיהוּדָה לְעוֹלָם תֵּשֵׁב וִירוּשָׁלִַם לְדוֹר וָדוֹר׃ - און יהודה וועט אייביג באזעצט בלייבן, און ירושלים פאר דורות איבער דורות.
אין אנהייב האבן זיך אפרים אפגעטיילט פון יהודה און פון ירושלים, און צום סוף וועלן זיי זיך פאראייניגן, און יהודה וועט שוין קיינמאל מער נישט גיין אין גלות, און ירושלים וועט שוין קיינמאל מער נישט חרוב ווערן. און וואס איז דער חילוק צווישן "לעולם" און "לדור ודור"? ערקלערט דער מלבי"ם, און אזוי איז ער אויך מסביר אין עטליכע פלעצער אין תנ"ך, אז "לעולם" איז די אייביגע צייט וואס איז נישט צעטיילט - נצח. און מען קען נישט רעדן איבער נצח מיט באגריפן פון צעטיילונג, נצח איז נצח, אן אייביגקייט וואס איז נישט אפהענגיג אין דער צייט. ווידעראום "דור ודור" רעדט פון א מציאות וואס האט אין זיך א צעטיילונג: איין דור און נאך א דור און נאך א דור, לויט די יארן פון די דורות. דערפאר וועט דאס זיצן פון יהודה זיין אן קיין שום ענדערונג, "לעולם תשב"; אבער די ישיבה פון ירושלים וועט זיך ענדערן לויט די דורות - אין יעדן דור וועלן צוקומען נייע איינוואוינער, און אין יעדן דור וועט זי דערהויבן ווערן אין איר שיינקייט און פראכט. דערפאר זאגט ער "לדור ודור", ווייל אין ירושלים וועט מען זען א שטענדיגע ענדערונג צום גוטן.
דער שליס-פסוק: "וניקיתי דמם לא ניקיתי"
וְנִקֵּיתִי דָּמָם לֹא נִקֵּיתִי וַיהֹוָה שֹׁכֵן בְּצִיּוֹן׃ - און אפילו אויב איך וועל ריינוואשן זייערע אנדערע זינד, זייער בלוט וועל איך נישט ריינוואשן, און דער אויבערשטער רוהט אין ציון.
רש"י ערקלערט: אפילו אויב איך וועל ריינוואשן די פעלקער פון די איבעריגע עבירות וואס זיי האבן אין דער האנט און פון די רעות וואס זיי האבן געטאן אין דער היסטאריע, דאס בלוט פון בני יהודה - פון דעם וועל איך זיי נישט ריינוואשן, און דערויף וועלן זיי באצאלן דעם פולן פרייז. און ווען? "וה' שוכן בציון".
דער רד"ק ערקלערט: "וניקיתי" - פונעם כסף וזהב וואס זיי האבן צוגענומען וועל איך רייניגן די פעלקער, ווייל כלל ישראל איז עתיד אויך צו נעמען פון זיי געלט און גאלד, און עס קומט אויס אז עס איז דא א פירעון אין דעם ענין. אבער זייער בלוט וואס זיי האבן פארגאסן - פון דעם וועל איך זיי נישט ריינוואשן, נאר נפש תחת נפש, זיי אדער זייערע קינדער נאך זיי. דאס הייסט, סיי וועלכע געלט און גאלד וואס זיי וועלן געבן פאר דאס בלוט פון כלל ישראל וואס זיי האבן פארגאסן - וועל איך נישט אננעמען פון זיי, און דאס בלוט פון ישראל האב איך נישט גערייניגט ביז איך וועל זיך אפרעכענען מיט די אומות דורך נעמען זייער נפש.
און דער מלבי"ם ערקלערט: היות אין דער מלחמה פון גוג ומגוג זענען נכלל נאר אדום און ישמעאל, איז דאך פאראן נאך פעלקער וואס זענען נישט פון אדום און נישט פון ישמעאל, וואס האבן אונז געפייניגט און פארגאסן אונזער בלוט - וואו וועט זיין זייער מפלה און וואו איז דער פירעון פון זיי? דערויף זאגט דער אויבערשטער "וניקיתי דמם לא ניקיתי": דערנאך וועל איך אויך רייניגן דאס בלוט פון די וואס איך האב ביז יעצט נישט גערייניגט אין דער מלחמת גוג, וואס זענען נישט געווען קיין חלק דערפון און איך האב זיך נישט אפגערעכנט פון זיי - יעצט וועל איך זיך אפרעכענען מיט זיי. און ווען? נאכדעם וואס "ה' שוכן בציון", דעמאלט וועט ער רייניגן אויך די אנדערע בלוט און מאכן אין זיי א משפט.
צום סך-הכל:
קאפיטל ד' אין יואל שטעלט פאר פאר אונז דעם גרויסן יום הדין פון די אומות: דער אויבערשטער קלויבט צונויף אלע גוים צום עמק יהושפט און משפט'ט זיך מיט זיי אויף דעם וואס זיי האבן צעשפרייט ישראל, צעטיילט זיין לאנד, געווארפן גורל אויף זיינע קינדער און פארקויפט א יינגל פאר א זונה און א מיידל פאר וויין. צור, צידון און פלשת, וואס ישראל איז בכלל נישט איבערגעגעבן געווארן אין זייערע הענט, האבן באקומען זייער באצאלונג באלד אין די טעג פון אלכסנדר מוקדון, און די קינדער פון יהודה וואס זענען פארקויפט געווארן קיין יון האבן אליין אפגעקויפט זייערע פארקויפער און זיי פארקויפט קיין שבא - א פינקטלעכע באצאלונג מדה כנגד מדה. דערנאך ווערן באשריבן דריי שלאכטן פון גוג ומגוג צווישן אדום און ישמעאל, אינעם משל פונעם שניט, די גת און דער יקב, וואס ביים סוף איז דער "עמק החרוץ" וואו זייער פסק ווערט פארשניטן. און דעמאלט ווערן בטל די הוראות פון דער מערכת, דער אויבערשטער שואגט פון ציון און גיט זיין קול פון ירושלים, און ער איז א מחסה פאר זיין פאלק און א מעוז פאר בני ישראל; ירושלים ווערט געהייליגט און פרעמדע וועלן מער נישט אדורך גיין דארט, די בערג וועלן טריפן מיט זיסן זאפט און א קוואל וועט ארויסגיין פון בית ה' - א קוואל פון תורה וואס וועט מטהר זיין די ערשטע זינד פון ישראל אין שטים. מצרים און אדום, דאס זענען די צוויי פעלקער וואס זענען שטארק ביז דער גאולה, וועלן חרוב מאכן איינער דעם צווייטן, און יהודה לעולם תשב וירושלים לדור ודור. און דער נביא שלעסט: דאס בלוט פון ישראל וועט דער אויבערשטער נישט ריינוואשן ביז ער וועט זיך אפרעכענען מיט יעדן וואס האט אונז גערודפ'ט. אזוי זאל אונז דער אויבערשטער אנטפלעקן די גאולת עולמים במהרה, אמן ואמן.