מיר הייבן היינט אן ספר יואל, דער צווייטער ספר פונעם תרי עשר. אנשי כנסת הגדולה האבן געשריבן ספר יואל, און זיין ארט האבן זיי אוועקגעשטעלט אלס דער צווייטער, דאס הייסט צווישן הושע און עמוס. "דְּבַר ה' אֲשֶׁר הָיָה אֶל יוֹאֵל בֶּן פְּתוּאֵל". איינע פון די גרויסע רעטענישן וואס מיר האבן שוין ביים אנהייב פונעם ספר איז: ווער איז געווען דער דאזיגער יואל בן פתואל? דער אבן עזרא זאגט: מיר האבן נישט קיין וועג צו וויסן זיין דור; מיר האבן נישט קיין מעגלעכקייט צו וויסן ווער ער איז געווען און אין וועלכער תקופה. פונדעסטוועגן, געפינען מיר אין חז"ל עטליכע השערות, און מיר וועלן זיי דערמאנען.
דאס ערשטע ברענגט רש"י די דרשת חז"ל: יואל בן פתואל איז געווען דער זון פון שמואל הנביא, "שפיתה לאל בתפילתו" (וואס ער האט איינגעבעטן דעם אויבערשטן מיט זיין תפילה). ווער איז געווען פתואל? פתואל איז שמואל. פארוואס הייסט ער פתואל? ווייל ער האט איינגעבעטן דעם אויבערשטן אין זיין תפילה. און כאטש מיר זעען אז אויף זיינע קינדער שטייט אז זיי זענען נישט געגאנגען אין זיינע וועגן, פונדעסטוועגן ווערט געברענגט אין די ספרים אז עס קען זיין אז שפעטער האבן זיי תשובה געטאן.
יש אומרים, רש"י ברענגט נאך א פירוש, אז די דאזיגע נבואה איז געזאגט געווארן אין יענע זיבן יאר וואס אלישע האט געזאגט "כי קרא ה' לרעב", און דאס איז געווען אין די צייטן פון יהורם בן אחאב. אזוי אז למעשה רעדט מען דא פון א פיל שפעטערדיגער תקופה, מ'רעדט נישט פונעם זון פון שמואל הנביא. דארט זענען געווען פיר יאר מיט פיר מיני היישעריקן, און דריי יאר וואס די רעגנס האבן זיך אפגעשטעלט, צוזאמען זיבן יאר. קומט דאך אויס אז מען רעדט פון א שפעטערדיגער תקופה; און פארוואס זאגן מיר אז ער איז דעמאלט געווען? ווייל מיר זעען דא אז מען רעדט פון א צייט פון הונגער, א צייט פון היישעריק, און אויך דארט געפינען מיר א הונגער, ממילא פארבינדט מען דאס איינס מיט דאס אנדערע, און דעריבער זאגן טייל אז אין דער צייט פון יהורם בן אחאב ווען ס'איז געווען א הונגער, איז דאס דער זעלבער הונגער וואס ווערט אויך דא דערמאנט.
רש"י ברענגט נאך א מיינונג, פונעם בעל הלכות גדולות, און אזוי ווערט אויך געברענגט אין סדר עולם, אז יואל, נחום און חבקוק זענען געווען אין די צייטן פון מנשה. ווידער אמאל רעדט מען פון א פיל שפעטערדיגער תקופה. אויב אזוי, פארוואס דערמאנט ער נישט "בימי מנשה"? "דבר ה' אשר היה אל יואל בן פתואל", זאל ער דאך זאגן "בימי מנשה", אזוי ווי מיר זעען ביי אנדערע נביאים! נאר וויבאלד מנשה איז געווען א רשע, האט ער נישט געוואלט דערמאנען זיין נאמען, און דעריבער האט ער נישט דערמאנט בימי מנשה. קומט אויס אז מ'רעדט ווי געזאגט פון אן אנדערער תקופה, און דאס איז די דריטע מיינונג.
עס איז דא א מיינונג אינעם ילקוט, פארוואס האט ער געהייסן פתואל? ווייל ער פלעגט קרויזן זיין האר ווי די דאזיגע בתולה. פתואל איז אזוי ווי בתואל, מלשון בתולה; ער פלעגט קרויזן די האר ווי די דאזיגע בתולה. וואס איז דער כוונה דערפון "מסלסל בשערו כבתולה הזאת"? טייל זאגן אז דער פשוט'ער אפטייטש איז אז ער איז געווען א נזיר, און דערפאר איז זיין האר געווען געקרויזלט, זי פלעגט וואקסן לאנג און זיך קרויזן, ווייל א נזיר שערט דאך נישט די האר.
אבער עס איז דא א פירוש וואס מען ערקלערט מער על דרך רמז, אזוי ברענגט דער ספר כפלים לתושיה, און דער מלבי"ם ברענגט אים, לויט ווי חז"ל זאגן אין מסכת ראש השנה (כו, ב), אז די חכמים האבן נישט געוואוסט וואס ס'איז דער טייטש פונעם פסוק "סַלְסְלֶהָ וּתְרוֹמְמֶךָּ". וואס באטייט דאס ווארט "סלסלה"? מען האט נישט פארשטאנען פון וואספארא "סלסלה" עס רעדט זיך דא. איינמאל האבן זיי געהערט ווי די דינסט פון רבינו הקדוש זאגט פאר א מענטש וואס האט געגלאנצט און פארקעמט זיינע האר: ביז ווען וועסטו קרויזן ("מסלסל") דיינע האר? דעמאלט האבן זיי פארשטאנען דעם באדייט פונעם אויסדרוק "סלסלה" - "סלסלה ותרוממך". ווי אזוי קומט דאס אויס? מ'רעדט דאך דארט וועגן דער תורה, און דא רעדט מען פון קרויזן די האר? דער כוונה איז, אז די תלמידים האבן דערפון פארשטאנען אז א מענטש דארף זיך באמיען צו פארשענערן די מאמרי התורה. פונקט ווי איינער וואס קרויזט די האר פארשענערט ער זיין האר, אזוי אויך ווען עס שטייט "סלסלה ותרוממך", מיינט דאס: פארשיין די תורה. וואס מיינט דאס? אסאך מאל איז דא א דרשת חז"ל, אבער עס איז נישט אזוי פארשטענדליך ווי אזוי דאס איז מחובר צום פסוק, פון וואו דאס קומט ארויס, ווי אזוי מ'האט דאס געלערנט. דא איז די מצוה "סלסלה ותרוממך" - באשיין די תורה, פארשענער זי, גיב איר א גוטן ביאור, גיב א טעם, מען זאל פארשטיין ווי אזוי די זאכן שטימען אריין אין די פסוקים. דאס איז "סלסלה ותרוממך". לויט דעם ערקלערט מען דא: ווי אזוי האט יואל זוכה געווען צו נבואה? ווייל ער פלעגט מסלסל זיין אין זיינע האר, לויט דעם באדייט: ער פלעגט פארשענערן די לימודי התורה, די פסוקי התורה, ער האט מקיים געווען "סלסלה ותרוממך", דאס הייסט ער האט געלערנט און געברענגט צו יעדער זאך א טעם און פארשענערט די ווערטער פון דער תורה, און דערפאר רופט מען דאס אן מיטן אויסדרוק "מסלסל בשערו". נו, דאס איז מער אויפן אופן פון דרש, ווי איך האב ערקלערט, ווייל דער פשוט'ער אפטייטש איז אז ער איז געווען א נזיר.
דער מהרש"א האט זיך נאר געוואונדערט: מיר זאגן דאך אז פיר נביאים האבן נבואה געזאגט אין איין פרק (אין איין תקופה) - הושע, ישעיה, עמוס און מיכה. אויב יואל איז געווען דער זון פון שמואל, וואלט מען אים דאך געדארפט פריער שטעלן פאר הושע! פארוואס זאגט מען נישט אז פריער איז נאך געווען יואל? און אויב ער איז געווען אין די צייטן פון מנשה, וואלט מען דאך געדארפט דערמאנען יואל דערנאך, אים אויסצושטעלן נאך זיי! און דא זעט מען אז ספר יואל איז נישט פריער און נישט שפעטער, נאר אינמיטן: הושע הייבט אן, בשעת ווען יואל, אויב ער איז געווען דער זון פון שמואל, וואלט געדארפט שטיין פריער. פארוואס האט מען אים געשטעלט נאך הושע אינעם סדר פונעם תרי עשר? און אויב דו וועסט זאגן אז ער איז געווען אין די צייטן פון מנשה, וואלט מען אים דאך געדארפט שטעלן נאך ישעיה, נאך עמוס, נאך מיכה, ער וואלט געדארפט זיין שפעטער, ווייל ער איז דאך געווען אין דער לעצטער תקופה פארן גלות, אין דער צייט פון מנשה! ממילא בלייבט די זאך נאך אלץ שווער צו פארענטפערן. ביז דא איבער דעם ענין פון דער אידענטיטעט פון יואל בן פתואל, און מיר גייען ווייטער.
די נבואה פון יואל: "שִׁמְעוּ זֹאת הַזְּקֵנִים וְהַאֲזִינוּ כֹּל יוֹשְׁבֵי הָאָרֶץ הֶהָיְתָה זֹּאת בִּימֵיכֶם וְאִם בִּימֵי אֲבוֹתֵיכֶם". שמעו זאת הזקנים - הגם ער זאגט זיי, אפשר לויפן מיר פאראויס, שמעו זאת הזקנים, וואס זאגט ער זיי? הערט צו, אלע איינוואוינער פונעם לאנד, צי איז אמאל געווען אזא זאך אין אייערע טעג אדער אין די טעג פון אייערע עלטערן? "עָלֶיהָ לִבְנֵיכֶם סַפֵּרוּ וּבְנֵיכֶם לִבְנֵיהֶם וּבְנֵיהֶם לְדוֹר אַחֵר". וואס זאלן זיי פארציילן? "יֶתֶר הַגָּזָם אָכַל הָאַרְבֶּה וְיֶתֶר הָאַרְבֶּה אָכַל הַיֶּלֶק וְיֶתֶר הַיֶּלֶק אָכַל הֶחָסִיל".
דער כוונה איז, מיר האבן געליינט די קומענדיגע פסוקים כדי מיר זאלן באקומען דעם בילד פון וואס ער וויל זיי זאלן נתפעל ווערן. וואס וויל ער זיי פרעגן: זאגט נאר, האט איר שוין געהערט אזא זאך? איבער וואס? איבער א שווערער, שרעקליכער מכת היישעריק וואס גייט באפאלן דאס לאנד, און איך לאז אייך דאס וויסן פאראויס דורך דער נבואה. און דעריבער זאגט ער צום ערשט: "שמעו זאת הזקנים והאזינו כל יושבי הארץ". פארוואס הייבט ער אן מיט די זקנים? ווייל זיי קענען דאך די היסטאריע בעסער פון יעדן איינעם; ער איז שוין דא הונדערט יאר, הונדערט און צען יאר, ער קען גוט די היסטאריע, "זקניך ויאמרו לך" - די זקנים וועלן דיר זאגן, זיי ווייסן און קענען די היסטאריע; אויב נישט, פרעג ביי די אלטע לייט פון צפת, וועלן זיי דיר פארציילן. ממילא קענען די זקנים גוט וואס ס'איז געווען אמאל. פרעג זיי: "ההייתה זאת בימיכם?" - דאס איז א ה"א התמיהה: צי איז געווען אזא זאך אין אייערע טעג אדער אין די טעג פון אייערע עלטערן?
וואס מיינט "בימי אבותיכם"? מיר האבן געהאט אן אויסערגעוויינליכן היישעריק, דער אויסערגעוויינליכער היישעריק איז געווען אין די צייטן פון משה, וואס מ'רופט אן אן אומגעווענליכער היישעריק. און למעשה שטעלט זיך שוין רש"י אין חומש אויף א שוועריקייט: ס'שטייט דאך אויפן היישעריק וואס איז געווען אין מצרים "לְפָנָיו לֹא הָיָה כֵן אַרְבֶּה כָּמֹהוּ וְאַחֲרָיו לֹא יִהְיֶה כֵּן", און דא קומסטו און זאגסט אז אין די טעג פון יואל איז געווען א היישעריק וואס ס'איז קיינמאל נישט געווען אזוינס! די פסוקים זענען דאך סותר איינער דעם אנדערן: אויב דו זאגסט מיר אז נאכדעם וועט מער נישט זיין אזא היישעריק, קענסטו מיר דאך נישט זאגן שפעטער אויף אן אנדערן היישעריק אז פריער איז נישט געווען אזוינס, וואס מיינט אז ער איז נאך גרעסער פונעם פריערדיגן! על כרחך מוז מען זאגן אז יעדער פון די מיני היישעריקן האט געהאט א באזונדערע מעלה וואס יענער האט נישט געהאט. דאס הייסט, וואס איז געווען אין מצרים איז געווען אייגנארטיג אויף א געוויסן אופן וואס נאכדעם איז נישט געווען אזוינס, און וואס ס'איז געווען אין די צייטן פון יואל איז געווען אייגנארטיג אויף אן אנדער אופן וואס פארדעם איז נישט געווען אזוינס.
אין וואס, אין וועלכע הינזיכטן רעדט זיך דא? ערקלערט רש"י אין חומש: מיר לערנען אז דער היישעריק פון יואל איז געווען שווערער פון דעם פון משה. און פארוואס? ווייל דער היישעריק פון יואל איז געווען דורך פילע מינים; באלד וועלן מיר זען: ארבה, ילק, חסיל, גזם - פיר מינים פון היישעריקן. אבער דער היישעריק פון משה איז אקעגן דעם געווען נאר איין מין, און אזא מין איז פריער נישט געווען און וועט מער נישט זיין. דער רא"ם ערקלערט - עס איז דא א שוועריקייט אין רש"י'ס ווערטער אזוי ווי דער רמב"ן ברענגט - דער רא"ם ערקלערט אז דער כוונה איז אזוי: מצד דער ריבוי, דער כמות, איז נישט געווען אזא גרויסע מאסע ווי אין די טעג פון משה; אזא ריזיגע כמות היישעריק איז נישט געווען ווי ביי משה רבינו. אבער מצד דער ריבוי המינים, איז נישט געווען ווי אין די טעג פון יואל. דאס הייסט, די מאס איז נישט געווען קיין ביליאנען ווי ביי משה, נאר לאמיר זאגן מיליאנען, אבער דער ריבוי המינים אין די טעג פון יואל איז געווען אין א גרעסערער צאל ווי עס איז נישט געווען אין די צייטן פון משה.
די זאך מאכט א שוועריקייט, ווי דער רמב"ן פרעגט און ווי דער רד"ק פרעגט דא: ווי אזוי קענסטו זאגן אז אין די צייטן פון משה איז נאר געווען איין מין? עס שטייט דאך אין ספר תהלים (עח, מו): "וַיִּתֵּן לֶחָסִיל יְבוּלָם", און ער זאגט (קה, לד): "וְיֶלֶק וְאֵין מִסְפָּר"! מיר זעען דאך אז עס איז געווען ארבה, עס איז געווען חסיל, עס איז געווען ילק, אזוי באשרייבט דוד המלך דעם היישעריק וואס איז געווען אין מצרים; ווי אזוי קענסטו זאגן אז דארט איז נאר געווען איין מין? אויף דעם ענטפערט שוין דער רד"ק, אז דער "ארבה" איז געווען דער עיקר, און די אנדערע צוויי מינים זענען נאר געקומען ווי שושבינים צו דער חתונה; דאס הייסט, דער ארבה איז געקומען אין דער גרעסטער מאסע, און צו אים האבן זיך צוגעלייגט אביסל ילק און אביסל חסיל, און דעריבער ווערט דאס נישט דערמאנט אין דער תורה, נאר בלויז ארבה. קומט אויס אלס סך-הכל: דער היישעריק פון משה איז געווען גרעסער מצד דער כמות, און הגם עס זענען געווען נאך צוויי מינים זענען זיי געווען א קלענערע זאך; דער היישעריק פון יואל איז נישט געווען אין אזא ריזיגער כמות, אבער ער איז געווען אייגנארטיג מצד דער ריבוי פון די פילע מינים וואס זענען דארט געווען.
דער מלבי"ם ערקלערט: צום ערשט האט ער געזאגט "שמעו זאת הזקנים" - ער רעדט צו די אלטע לייט, צי געדענקט איר אזא זאך? פון אייערע לאנגע יארן געדענקט איר דאך זיכער די היסטאריע ווי מיר האבן געזאגט. "והאזינו כל יושבי הארץ" - פארוואס ווענדט מען זיך דא צו אלע יושבי הארץ? כדי זיי זאלן פארציילן די דאזיגע וואונדערליכע זאך פאר זייערע קינדער נאך זיי. קעגן דעם וואס ער האט געבעטן די זקנים אויסצוהערן, זאגט ער זיי: "ההיתה זאת בימיכם?" - איר זענט שוין דא אזוי פיל יארן, געדענקט איר אזא זאך? און קעגן אלע איינוואוינער פונעם לאנד זאגט ער: "עליה לבניכם ספרו ובניכם לבניהם ובניהם לדור אחר" - איבער דער דאזיגער גזירה זאלט איר פארציילן פאר אייערע קינדער, אייערע קינדער זאלן דאס פארציילן פאר זייערע קינדער, און זייערע קינדער פאר אן אנדער דור; אלע יושבי הארץ זאלן דאס איבערגעבן במסורה פון דור צו דור פאר די שפעטערדיגע דורות. דער מלבי"ם זאגט: ס'שטייט דא "שמעו זאת הזקנים והאזינו כל יושבי הארץ", וואס איז דער חילוק צווישן שמיעה און האזנה? מיר האבן שוין געזען אין הושע אז שמיעה איז די מדרגה העכער האזנה; ווען מען רעדט פון צוויי באזונדערע ענינים, נעמט מען צום ערשט דעם וויכטיגערן ענין און אויף אים ניצט מען דעם לשון פון "שמיעה", און צום ענין וואס איז ווייניגער וויכטיג, וואס איז טפל, ניצט מען דעם לשון פון "האזנה".
"יֶתֶר הַגָּזָם אָכַל הָאַרְבֶּה וְיֶתֶר הָאַרְבֶּה אָכַל הַיֶּלֶק וְיֶתֶר הַיֶּלֶק אָכַל הֶחָסִיל". גזם, ארבה, ילק, חסיל - זאגט רש"י: דאס זענען מיני גובאי; גובאי מיינט מינים פון היישעריקן. און ער איז מתנבא אויף זיי יעצט אז זיי וועלן קומען און פארלענדן אלע פירות פון די ביימער און דאס גראז פונעם פעלד, אזוי ווי מיר וועלן זען ווייטער א פיל גרעסערן פירוט פון דער דאזיגער צרה פונעם היישעריק, וואס ער וועט פארטיגן און וואספארא שאדן ער וועט אנמאכן. גיט אכט, דא איז געווען נאך א חילוק פונעם היישעריק וואס איז געווען אין די צייטן פון משה: ווייל הגם אין מצרים איז געווען א גאר שווערער היישעריק און עס שטייט אויף אים "ואחריו לא יהיה כן", זענען דא געווען פיר מינים וואס זענען געקומען איינס נאכן צווייטן. דאס הייסט, עס איז געקומען דער ערשטער מין און האט פארטיגט; וואס ער האט איבערגעלאזט, איז אינעם צווייטן יאר געקומען דער צווייטער מין; וואס ער האט איבערגעלאזט, אינעם דריטן יאר דער דריטער מין; וואס ער האט איבערגעלאזט, אינעם פערטן יאר דער פערטער מין, וואס ער האט שוין למעשה אלעס פארטיג געמאכט. קומט דאך אויס אז דא איז געווען נאך א שינוי פונעם היישעריק פון מצרים: נישט בלויז אז ער איז געווען מיט מערערע מינים, נאר ער איז אויך געווען באזונדער, יעדער טייל איז געקומען באזונדער.
פארוואס הייסן זיי גזם, ארבה, ילק און חסיל? וואס באדייטן די נעמען? ערקלערט דער רד"ק, און אזוי ברענגט אויך דער אבן עזרא: "גזם" - ערקלערט ער - ווייל ער שניידט אפ ("גוזם") די תבואה, ער שערט אפ די תבואה, דערפאר הייסט איין מין היישעריק "גזם". "ארבה" - וויבאלד ער איז דער מערסטער פון אלע מינים, ער איז דער געווענליכער באקאנטער מין היישעריק, דערפאר הייסט ער "ארבה" (מלשון הרבה). "ילק" - ער פלעגט לעקן און קנאקן דאס גראז (מלשון לוקק). און דער "חסיל" פלעגט אפשניידן און פארטיגן אלעס (מלשון כליה וחיסול); און דערפאר שטייט ער ביים סוף, ווייל ער איז דער חסיל וואס מאכט דעם גאנצן אויס און לאזט גארנישט איבער.
"הָקִיצוּ שִׁכּוֹרִים וּבְכוּ וְהֵילִילוּ כָּל שֹׁתֵי יָיִן עַל עָסִיס כִּי נִכְרַת מִפִּיכֶם". די אלע וואס זענען געוואוינט זיך אנצושיכור'ן מיט וויין, זאגט ער זיי יעצט: דערוועקט אייך פון אייער שלאף און וויינט טאג און נאכט, ווייל דער היישעריק איבער וועמען איך פארצייל אייך אז ער גייט קומען, וועט אלעס פארטיגן; איר דארפט דאך זיין באזארגט, פון וואו וועט מען מאכן וויין? דער היישעריק וועט דאך גארנישט איבערלאזן! "והילילו" - והילילו מיינט אזוי ווי יללו, מלשון יאמערן און קלאגן. איר שיכורים וואס זענט שטענדיג איינגעזונקען - זאגט דער מלבי"ם - אינעם שלאף פון שכרות, איר זאלט זיך דערוועקן פונעם וויין-שלאף און וויינען. "והילילו כל שותי יין" - די וואס זענען נישט קיין שיכורים, זאגט דער מלבי"ם, נאר זיי זענען בלויז געוואוינט צו טרינקען, "שותי יין". עס איז דא א שיכור ממש, וואס מען רופט א שיכור כלוט (מיט א כ' און א ט'), און עס איז דא א שיכור בקלות (א לייכטער שיכור). צום ערשט רעדט ער צו די פולקאמע שיכורים, שיכור כלוט; דערנאך רעדט ער צו די וואס טרינקען גרינג, די שותי יין - די וואס טרינקען נאר צום פארגעניגן אבער זענען נאך נישט אנגעקומען צו דער מדרגה פון שכרות. אויך צו זיי זאגט ער: "הילילו על עסיס כי נכרת מפיכם" - דער עסיס (דער פרישער זיסער וויין-זאפט) איז אפגעשניטן געווארן פון אייער מויל, דאס הייסט איר וועט מער נישט האבן קיין עסיס. וואס איז דער עסיס? עסיס איז א געטראנק וואס קומט ארויס דורך קוועטשן און צעטרעטן די טרויבן; פארוואס הייסט דאס עסיס? מלשון "וְעַסּוֹתֶם רְשָׁעִים", וואס דארט מיינט ועסותם טרעטן און קנעטן; אזוי ווי מען טרעט און קוועטשט די טרויבן ארויסצוציען דעם זאפט. "כי נכרת מפיכם" - דאס וואס מען פלעגט טרעטן די טרויבן צו מאכן וויין, איז מער נישטא.
און די סיבה איז: "כִּי גוֹי עָלָה עַל אַרְצִי עָצוּם וְאֵין מִסְפָּר שִׁנָּיו שִׁנֵּי אַרְיֵה וּמְתַלְּעוֹת לָבִיא לוֹ". "כי גוי עלה על ארצי" - ווער איז דער דאזיגער גוי? אלעס וואס שטייט דא זענען מליצה'דיגע אויסדרוקן, משלים וואס פארגרעסערן דעם בילד פונעם היישעריק וואס גייט קומען. צום ערשט רופט ער אים אן א "גוי". פארוואס הייסט דאס א גוי? זאגט דער רד"ק: יעדער קיבוץ פון באשעפענישן ווערט אנגערופן א "גוי", א גרופע בעלי חיים רופט מען אן א גוי. וואו זעט מען דאס? אין משלי שטייט: "הַנְּמָלִים עַם לֹא עָז", און אויף די שפנים שטייט "עַם לֹא עָצוּם"; מ'זעט אז מען רופט זיי אן אן "עם" אדער א "גוי", ווען מען וויל אנרופן א גרויסן קיבוץ. און דער מלבי"ם ערקלערט אז די סיבה איז ווייל זיי פארבינדן זיך צוזאמען ווי אן אומה, זיי מישן זיך נישט אויס מיט אנדערע, זיי זענען א באזונדערע פארייניגטע גרופע, דעריבער רופט ער זיי אן "גוי". און דער דאזיגער גוי איז "עצום ואין מספר": "עצום" איז מצד זיין כח, ער האט א גרויסן כח; און "אין מספר" איז מצד דער ריבוי, דער גרויסער צאל. זיי האבן א ריזיגן כח און קומען אין א ריזיגער מאסע. "שיניו שיני אריה" - זיינע ציין האבן א כח ווי די ציין פון אן לייב; "ומתלעות לביא לו" - און זיינע באקנציין זענען ווי פון א שטארקן לייב. וואס איז דער חילוק צווישן "שיניו" און "מתלעות", מתלעות זענען דאך אויך ציין? נאר די שארפע פאדערשטע ציין וואס שניידן הייסן "שיניים", און די "מתלעות" זענען די גרויסע מאלציין וואס מאלן איבער; און דער "לביא" איז גרעסער פונעם "אריה", ווי דער רד"ק זאגט, קומט אויס אז ער פארשטארקט דעם כח פון די מתלעות וואס זענען נאך גרעסער פון די שיניים. דער געדאנק דערפון איז - זאגט דער מלבי"ם - אז ער וועט אלעס פארניכטן, ווייל ער קומט מיט א גוואלדיגן כח, אין א ריזיגער צאל, מיט שארפע און הארטע ציין, אזוי אז ער וועט אלעס פארלענדן.
"שָׂם גַּפְנִי לְשַׁמָּה וּתְאֵנָתִי לִקְצָפָה חָשֹׂף חֲשָׂפָהּ וְהִשְׁלִיךְ הִלְבִּינוּ שָׂרִיגֶיהָ". "שם גפני לשמה" - דא איז דאס לשון עבר אנשטאט לשון עתיד; ער זאגט "שם גפני", מ'רעדט דאך אויפן עתיד! אגב, אויך פריער איז געווען לשון עבר אנשטאט לשון עתיד: "יתר הגזם אכל הארבה", מ'רעדט דאך אויף דער צוקונפט, וואלט ער דאך געדארפט זאגן "יאכל הארבה"! נאר ווי געזאגט, ער רעדט בלשון עבר אנשטאט לשון עתיד, דעריבער זאגט ער "שם גפני לשמה", כאילו ער האט שוין געלייגט דעם וויינשטאק פאר א וויסטעניש. די סיבה דערצו האבן מיר שוין געזען אין די פריערדיגע ספרים: די נביאים זעען די זאכן קלאר פאר די אויגן כאילו זיי זענען שוין געשען; פאר אונז איז דאס עפעס אויף דער צוקונפט, אבער פארן נביא, אין דער נבואה, האט ער שוין געזען דעם היישעריק, ער האט אים געזען עסן און פארטיגן, זאגט ער "שם גפני לשמה" - ער האט שוין אנגעמאכט, איך האב שוין געזען, דאס איז שוין געווען. נאר פאר אונז וואס לעבן אין עולם המעשה זענען די זאכן נאך נישט פארגעקומען, אבער דער נביא האט שוין אלעס געזען אין מחזה הנבואה ווי זאכן וואס זענען שוין געשען.
וואס מיינט "שם גפני לשמה"? ערקלערט דא דער רד"ק נאך א פירוש: אז דאס איז נישט דער נביא וואס רעדט פון זיך אליין, נאר דער נביא לייגט אריין די ווערטער אין מויל פונעם עם; כביכול דער נביא זאגט אז דאס פאלק וועט שרייען און זאגן: "שם גפני לשמה". לויטן ערשטן פירוש זאגט דער נביא: דער אויבערשטער האט געמאכט מיין וויינגארטן פאר א שממה דורך דעם היישעריק; אבער לויטן צווייטן פירוש אינעם רד"ק זאגט דער נביא וואס דאס פאלק וועט זאגן ווען דער היישעריק וועט קומען: זיי וועלן שרייען, דער היישעריק האט חרוב געמאכט די וויינשטאקן. "ותאנתי לקצפה" - אזוי וועלן די איינוואוינער פונעם לאנד זאגן. וואס מיינט "לקצפה"? דער רד"ק זאגט: צו כעס און קללה; תרגום יונתן זאגט "למפח נפש" (צו עגמת נפש). טייל מפרשים ערקלערן אז "קצפה" מיינט די שאלעכץ, די שאלאך פונעם בוים, אזוי ווי "קֶצֶף עַל פְּנֵי מָיִם"; דער היישעריק וועט אראפשיילן די שאלעכץ פונעם בוים און עסן אויך די שאלעכץ, ווייל עס איז באקאנט אז דער היישעריק עסט נישט בלויז די פירות נאר שעדיגט אויך די ביימער אליין. אויב מיר ערקלערן "לקצפה" מלשון זעם און מארה, איז עס מלשון קצף (כעס), א זאך וואס ברענגט כעס; אבער אויב מיר ערקלערן אז ער שיילט אפ דעם איבערצוג פונעם בוים, איז "לקצפה" אזוי ווי דער שוים אויפן וואסער, די אויבערשטע שיכט, און ער וועט אראפנעמען די שאלעכץ און אלעס אויפעסן.
"חָשֹׂף חֲשָׂפָהּ וְהִשְׁלִיךְ" - ער האט אינגאנצן אפגעשיילט די פייגנבוים און דעם וויינשטאק און אוועקגעווארפן די שאלעכץ, ער וועט אנטפלעקן און אויפדעקן דעם צווייג אליין; ווען מען נעמט אראפ די שאלעכץ ווערט דער צווייג אויפגעדעקט. און דאס ברענגט: "הִלְבִּינוּ שָׂרִיגֶיהָ" - די צווייגן וואס ביז יעצט האבן זיי געהאט דעם איבערצוג פון דער שאלעכץ, און די שאלעכץ איז ברוינע, רויטע, גרינע, אבער אזוי שנעל ווי מען נעמט דאס אראפ, זעט מען דעם ווייסן האלץ פונעם צווייג; דאס הייסט "הלבינו שריגיה", אירע צווייגן זענען ווייס געווארן.
דער אויסדרוק "הלבינו" איז א ביסל אן אייגנארטיגער אויסדרוק, און אלע מפרשים ערקלערן דא אז "הלבינו" איז א פועל עומד. וואס מיינט א פועל עומד? אינעם פשוט'ן פארשטאנד, ווען מען זאגט "הלבינו", מיינט דאס אז זיי האבן ווייס געמאכט עפעס אנדערש (א פועל יוצא); דא וואלט מען געקענט מיינען אז די צווייגן האבן ווייס געמאכט עפעס אנדערש, וואס דאס שטימט נישט. דעריבער ערקלערט ער אז "הלבינו" איז אזוי ווי "לָבְנוּ" (זיי זענען ווייס געווארן). נאר דער מלבי"ם זאגט אז וויבאלד ס'איז נישט פאראן קיין אנדערער אויסדרוק, ניצט דער פסוק דעם אויסדרוק, פונקט ווי עס שטייט "כַּשֶּׁלֶג יַלְבִּינוּ", וואס מיינט אז זיי אליין וועלן ווערן ווייס; דאס איז א פועל עומד, דאס הייסט עס איז געווארן ווייס, און נישט א פועל יוצא וואס טוט א פעולה אויף עפעס אנדערש.
"אֱלִי כִּבְתוּלָה חֲגֻרַת שַׂק עַל בַּעַל נְעוּרֶיהָ". "אלי" איז מלשון קינה און יאמער, אזוי ווי "אללי", קלאג! תרגום יונתן טייטשט "אֲלָיָא". דער רד"ק זאגט אז דאס איז א ווענדונג צו כנסת ישראל: מען זאגט פאר כנסת ישראל, פאר כלל ישראל: קלאג אויף דער רעה און מאך א גרויסן אבל, ווי א בתולה וואס גורט אן א זאק אויפן מאן פון אירע יונגע יארן. דער אויסדרוק איז אונז באקאנט פון די קינות, און מיר וועלן דאס ערקלערן: וואס מיינט "כבתולה חגורת שק"? א יונגע מיידל האט חתונה געהאט מיט א בחור, זיי זענען נאך יונג און פול מיט שמחה איינער מיטן צווייטן, עס איז נאך פאראן די פרישע שמחה און באגער; און אינמיטן דער גרויסער שמחה איז ער פלוצלונג, ה' ירחם, אוועק אין די בעסטע יארן. ווי גרויס איז דעמאלט דער צער און קלאג פון דער דאזיגער פרוי! "כבתולה חגורת שק על בעל נעוריה" - איר אבילות איז גאר גרויס, און אנשטאט די שיינע תכשיטים און מלבושים וואס זי האט געהאט לכבוד דער חתונה, גורט זי אן א זאק. דעריבער זאגט ער איר "אֱלִי" - קלאגט אזוי ווי א בתולה וואס גורט אן א זאק אויף דעם מאן פון אירע יונגע יארן.
דער מלבי"ם ערקלערט א טיפערן ענין אין דעם פסוק, און זאגט אז דא רעדט דער נביא בדרך מליצה און באשרייבט - גיט אכט - נישט א ווענדונג צו כנסת ישראל אז כלל ישראל זאל קלאגן, נאר ער באשרייבט ווי דער וויינשטאק און דער פייגנבוים וואס זענען געשלאגן געווארן, זיי זענען די וואס קלאגן! ערקלערט דער מלבי"ם אז דער וויינשטאק זאגט כביכול פאר די שיכורים אז זיי דארפן וויינען (מיר וועלן ליינען אויך די קומענדיגע פסוקים, ווייל דער מלבי"ם ערקלערט דאס אויך אויף זיי: "הָכְרַת מִנְחָה וָנֶסֶךְ מִבֵּית ה' אָבְלוּ הַכֹּהֲנִים מְשָׁרְתֵי ה', שֻׁדַּד שָׂדֶה אָבְלָה אֲדָמָה כִּי שֻׁדַּד דָּגָן הוֹבִישׁ תִּירוֹשׁ אֻמְלַל יִצְהָר, הֹבִישׁוּ אִכָּרִים" וכו'). זאגט דער מלבי"ם: דער וויינשטאק זאגט כביכול פאר די שיכורים אז זיי דארפן וויינען, ווייל א גוי איז ארויפגעגאנגען אויפן לאנד פונעם וויינשטאק און האט אים פארוויסט; דער וויינשטאק און דער פייגנבוים וואס זענען פארניכטעט געווארן, ווענדן זיך צום עם און זאגן וויפל מען דארף קלאגן און יאמערן, און ער פארגלייכט זיי ווי א בתולה וואס גורט אן א זאק אויפן מאן פון אירע יונגע יארן. פארוואס פארגלייכט ער דעם וויינשטאק און פייגנבוים צו א בתולה חגורת שק? ערקלערט ער: דער היישעריק האט דאך אפגעגעסן און פארניכטעט די צווייגן פונעם וויינשטאק און פייגנבוים, און ס'איז נאר געבליבן דער שטאם. געווענליך, ווען מען האט אפגעשיילט די שאלעכץ פונעם שטאם, פלעגט מען איינוויקלען דעם שטאם מיט א זאק אים צו ווארעמען, כדי ער זאל נישט פארקילט ווערן און ער זאל קענען ווייטער ארויסגעבן נייע צווייגן; דאס איז געווען דער שטייגער. דאס איז וואס דער נביא באשרייבט, אז דער וויינשטאק און דער פייגנבוים זענען ווי א בתולה חגורת שק. פארוואס רופט ער דעם בוים א "בתולה"? ווייל א בוים וואס מען האט קיינמאל נישט אפגעשניטן ווערט אין חז"ל אנגערופן א "בתולה", ווי די גמרא זאגט אין מסכת נדה (ח, ב): "שלש בתולות הן... בתולת שקמה" (א שקמה-בוים וואס מ'האט נאך קיינמאל נישט געשניטן). קומט אויס אז ער באשרייבט דעם וויינשטאק וואס מען האט ביז יעצט קיינמאל נישט געשניטן אלס א "בתולה"; און די צווייגן וואס זענען אפגעשניטן געווארן פון איר, זענען דער "בעל" - ווייל די צווייגן שטייען העכער (מעל) דעם קערפער פונעם בוים; און די דאזיגע בתולה, דער אונטערשטער טייל וואס איז דער שטאם, גורט אן א זאק אויפן "בעל" וואס איז אפגעשניטן געווארן, אויף די צווייגן וואס זענען אראפגעפאלן, און זי איז אנגעגארט מיט א זאק כדי זי זאל ווידער צעוואקסן און ארויסגעבן פירות. זאגט דער מלבי"ם: דאס איז א געוואלדיג שיינער מליצה'דיגער משל.
"הָכְרַת מִנְחָה וָנֶסֶךְ מִבֵּית ה' אָבְלוּ הַכֹּהֲנִים מְשָׁרְתֵי ה'". "הָכרת" איז אזוי ווי נכרת; די ה"א איז מנוקד מיט א חטף-קמץ, זאגט רש"י, אזוי ווי "וְחַיַּת הַשָּׂדֶה הָשְׁלְמָה לָּךְ". דאס הייסט אז די מנחה און די נסכים זענען אפגעשניטן געווארן פון בית המקדש. וואס מיינט דאס? קיין בית המקדש פלעגט מען ברענגען מנחות און נסכים, וואס דאס זענען גידולי קרקע (מעל, וויין און אויל); אויב דער היישעריק איז געקומען און אלעס פארניכטעט, איז דאך נישטא פאר קיינעם, און פארשטייט זיך אז אויך פאר בית המקדש איז נישטא. ווי דער רד"ק זאגט: אויב ס'איז מער נישטא קיין תבואה און וויין, פון וואו וועט מען ברענגען קיין בית המקדש? די מענטשן האבן דאך אליין נישט וואס צו עסן און טרינקען, וועלן זיי האבן פון וואו צו ברענגען מנחות און נסכים פארן בית ה'? און דעריבער: "אבלו הכהנים משרתי ה'". פארוואס זענען די כהנים אין אבילות? ווייל די כהנים האבן דאך געגעסן משולחן גבוה, פון די קרבנות; און אויב די קרבנות האבן זיך אויפגעהערט, האבן זיי נישט וואס צו עסן. דער מלבי"ם אבער ערקלערט אז די כהנים האבן געטרויערט נישט צוליב דעם וואס זיי האבן נישט וואס צו עסן, נאר וויבאלד דער כהן געפינט זיך אין בית ה', ווער פילט דען דעם ווייטאג פונעם חסרון פון די קרבנות? דער כהן! דערפאר טרויערן די כהנים אויף דער שממה פונעם היכל וואס עס פעלן דערין די קרבנות.
א דקדוק'ישע הערה: דער רד"ק שטעלט זיך דא אויפן לשון "הָכרת מנחה ונסך". "מנחה" איז דאך לשון נקבה (מנחה גדולה), וואלט דאך לכאורה געדארפט שטיין "הָכרתה מנחה ונסך", פארוואס שטייט "הָכרת" בלשון זכר? ערקלערט דער רד"ק - א ביאור וואס שטימט אין אסאך ענליכע ערטער - אז דער לשון זכר גייט ארויף אויפן גאנצן ענין: דער "קרבן" פון מנחה און נסך איז נכרת געווארן; מען מיינט נישט די מנחה אליין, נאר דער קרבן - וואס דאס נעמט אריין די מנחה און די נסכים, און דעריבער איז עס בלשון זכר, ווייל דאס גייט ארויף אויפן כללות'דיגן ענין הקרבן.
"שֻׁדַּד שָׂדֶה אָבְלָה אֲדָמָה כִּי שֻׁדַּד דָּגָן הוֹבִישׁ תִּירוֹשׁ אֻמְלַל יִצְהָר". דער נביא באנוצט זיך מיט א מליצה'דיגער שפראך און באשרייבט די גרויסע צרה וואס גייט קומען דורכן היישעריק: "שדד שדה אבלה אדמה" - די ערד איז פארניכטעט און וויסט, זי האט נישט קיין פירות; "הוביש תירוש" - אזוי ווי ס'איז פארטריקנט געווארן דער וויין, ווי תרגום יונתן טייטשט "יְבִישׁוּ גוּפְנַיָּא". דאס ווארט "הוביש" - מיר וועלן דאס אויך זען ווייטער - קען מען ערקלערן אויף צוויי אופנים: איין וועג איז פארטריקנט (אויסגעטריקנט), און א צווייטער וועג איז פארשעמט (בושה); און למעשה זענען ביידע פירושים פאסיג דא. ווי דער רד"ק זאגט: לויטן ערשטן פירוש, "הוביש תירוש", וויבאלד די צווייגן זענען אויפגעגעסן געווארן און דער היישעריק האט אלעס פארניכטעט, איז דער וויין אויסגעטריקנט געווארן; לויטן צווייטן פירוש איז "הוביש" מלשון בושת, ווייל דער כבוד פונעם וויינשטאק איז ווען ער גיט זיינע פירות, און אזוי ווי די פירות האבן זיך אויפגעהערט, שעמט ער זיך אז ער האט גארנישט וואס צו געבן; און אזוי ערקלערט אויך דער מלבי"ם אז דאס איז מלשון בושה.
"אֻמְלַל יִצְהָר" - וואס מיינט "אומלל"? אומלל באטייט אפשניידן (כריתה), אן אויסדרוק וואס קומט אסאך מאל פאר אין תנ"ך. דער מערסט באקאנטער ארט וואו דער אויסדרוק קומט פאר מלשון כריתה איז ביי דוד המלך וואס דערמאנט עטליכע מאל אין הלל: "כִּי אֲמִילַם" - וואס מיינט "כי אמילם"? אמילם איז ווי מילה, אפשניידן, "בשם ה' כי אמילם" - איך וועל זיי אפשניידן; ממילא וואס ס'שטייט דא "אומלל יצהר", איז אויך מלשון מילה און כריתה. דער כוונה איז אז דער יצהר - וואס מיינט דאס אויל, די איילבירטן - זענען אויך אפגעשניטן געווארן. מיר האבן שוין אמאל גערעדט פון דעם אז א "נמלה" (מוראשקע) הייסט נמלה ווייל זי "מָלָה" (שניידט אפ); וואו שניידט די נמלה? ווען זי נעמט א ווייץ-קערנדל און באהאלט עס אין דער ערד, וואלט דאס קערנדל דאך געדארפט וואקסן; פארוואס וואקסט עס נישט? ווייל אינעם קערנדל איז דא דער קליינער שפרוץ (דער קליינער נבט) פון וואו עס הייבט אן צו שפראצן, און די נמלה שניידט אים אפ, און איינמאל זי שניידט דאס אפ קען עס מער נישט וואקסן; דערפאר הייסט זי נמלה ווייל זי "מלה", אפגעשניטן. קומט אויס אז "אומלל" איז מלשון אפשניידן.
דער מלבי"ם ערקלערט "שודד שדה אבלה אדמה": קעגן דעם וואס ס'איז געזאגט געווארן "הָכרת מנחה", זאגט ער דיר פארוואס איז די מנחה אפגעשניטן? "כי שודד שדה", ווייל א שדה איז דער פלאץ וואו מען וואקסט תבואה, ווייץ פאר מנחות; קעגן "הָכרת נסך" זאגט ער "אבלה אדמה", ווייל אויף דער ערד פלעגט מען וואקסן וויינשטאקן פאר נסכים. קעגן "שודד שדה" זאגט ער "כי שודד דגן", ווייל תבואה וואקסט אינעם שדה; און קעגן "אבלה אדמה" זאגט ער "הוביש תירוש ואומלל יצהר", וואס דאס איז דער וויין און דאס אויל פאר די נסכים. און יעצט ערקלערט ער ווייטער אינעם קומענדיגן פסוק: קעגן "שודד דגן" זאגט ער "הובישו אכרים", זיי זענען די וואס ארבעטן אין די תבואה-פעלדער; קעגן "הוביש תירוש" זאגט ער "הילילו כורמים", די ארבעטער אין די וויינגערטנער (און כרם מיינט סיי א וויינגארטן און סיי אן איילבירטן-גארטן); און קעגן "הובישו אכרים על חטה ועל שעורה" זאגט ער "כי אבד קציר שדה", אלע אנדערע מיני תבואה און קטניות אינעם פעלד זענען פארלוירן געגאנגען. "הובישו" - דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז ווי א באפעל: ער זאגט פאר די פעלד-ארבעטער "הובישו איכרים", איר דארפט זיך שעמען, ווייל אייער גאנצע פלאג אין פעלד איז געווען לריק, א מענטש האט זיך געמוטשעט און זעט גארנישט, ברענגט דאס בושה; "והילילו כורמים", די ארבעטער אין די גערטנער זאלן קלאגן, ווייל זיי האבן אויך געארבעט אומזיסט און עס וואקסט גארנישט ארויס.
"הַגֶּפֶן הוֹבִישָׁה וְהַתְּאֵנָה אֻמְלָלָה רִמּוֹן גַּם תָּמָר וְתַפּוּחַ כָּל עֲצֵי הַשָּׂדֶה יָבֵשׁוּ כִּי הֹבִישׁ שָׂשׂוֹן מִן בְּנֵי אָדָם". "הגפן הובישה" - אויך דא זענען פאראן צוויי פירושים: אדער מלשון אויסגעטריקנט, ווי יונתן טייטשט "יְבִישׁוּ גוּפְנַיָּא", אדער מלשון בושה, וויבאלד דער וויינשטאק קען נישט געבן קיין פירות שעמט ער זיך. "כי הוביש ששון מן בני אדם" - די פירות און די תבואה, זאגט דער רד"ק, זענען דאך די פרייד פון די מענטשן; ווען ס'איז נישטא קיין פירות און תבואות איז אפגעשניטן געווארן די שמחה פון די מענטשן; אדער קען מען אויך דא ערקלערן "הוביש ששון" מלשון בושה, די שמחה איז פארשעמט געווארן, עס איז מער נישטא קיין ששון ושמחה ביי די מענטשן.
זאגט דער מלבי"ם: די וואס ארבעטן אין פלאנצן גערטנער, פלעגן פלאנצן אלע מיני פרוכט-ביימער, און אלע יענע ביימער זענען פארניכטעט געווארן; און דא רעכנט דער פסוק אויס די שבעת המינים מיט וואס ארץ ישראל איז געבארמט: חטה, שעורה, גפן, תאנה, רימון און תמר. עס פעלט אונז דער זית, און דער זית - זאגט דער מלבי"ם - איז דאך אריינגערעכנט אינעם "כרם". און וואס ער לייגט דא צו ביי די מיני אילנות דעם "תפוח", איז ווייל דער עפעלבוים איז דער וויכטיגסטער פון די אנדערע ביימער; און דער תפוח איבער וועמען חז"ל רעדן אלעמאל איז נישט דער אייראפעאישער עפל, נאר מען רעדט פונעם אתרוג, אזוי ווי תוספות זאגט אז ווען ס'שטייט תפוח מיינט מען דעם אתרוג (און דאס איז אויך די דעת יחיד וואס זאגט אז עץ הדעת איז געווען א תפוח, מיינט מען אויך דעם אתרוג). אויף יעדן פאל לייגט ער דא צו אויך פון די אנדערע ביימער.
זאגט דער מלבי"ם: ביי די וואס ארבעטן אין פעלד שטייט "אבד קציר שדה", כדי אריינצונעמען אלע מינים פונעם פעלד וואס מען שניידט אפ; און זעט ווי ער זאגט, זייער שטייגער איז געווען זיך צו פרייען מיט די פירות פונעם בוים. מיר האבן שוין גערעדט אמאל דערפון אז מען טאנצט - ווי די פריערדיגע ברענגען - אין סוכות מיט די ד' מינים; זיי ברענגען אז אמאל איז געווען זייער שטייגער, אז ביים שניידן די תבואה האט מען געמאכט א שמחה, ביים שניידן די טרויבן האט מען געמאכט א שמחה, און מ'פלעגט טאנצן מיט מינים פון גידולי קרקע צו פארמערן שמחה. און ענליך צו דעם האט אונז די תורה מתקן געווען צו שאקלען די ד' מינים, "וּשְׂמַחְתֶּם לִפְנֵי ה' אֱלֹהֵיכֶם", זיך צו פרייען פארן אויבערשטן מיט א גרויסער שמחה, ווייל סוכות איז דאך חג האסיף, מען האט זיך געפרייט ביים איינזאמלען אלעס אין שטוב אריין. זעט מען דאך אז מען פלעגט זיך פרייען בשעת מען האט איינגעזאמלט די פירות און די תבואה; יעצט אבער אז אלעס איז פארלוירן געגאנגען - "הגפן הובישה והתאנה אומללה" וכו' - איז "הוביש ששון מבני אדם", מען האט נישט מיט וואס זיך צו פרייען, אמאל פלעגט מען מאכן טענץ און שמחה, יעצט האבן זיי נישט מיט וואס.
דער מלבי"ם זאגט: גיט אכט, ביים וויינשטאק שטייט "הובישה", און ביי דער פייגנבוים שטייט "אומללה" - וואס איז דער חילוק? זאגט דער מלבי"ם: א וויינשטאק וואס מ'האט אפגעשניטן ביז די ווארצלען וועט נאכאמאל וואקסן; א וויינשטאק איז בכלל באקאנט אז ער וואקסט זייער שנעל, מ'קען נעמען א צווייג און אריינשטעקן אין דער ערד און ער לאזט גלייך ווארצלען. ממילא אפילו מען האט אפגעשניטן דעם וויינשטאק וועט ער נאכאמאל שפראצן; אבער נישט אזוי איז דער פייגנבוים, אויב מען שניידט אים אפ וועט ער מער נישט וואקסן. דעריבער זאגט ער: "הגפן הובישה" - זי איז נאר פארטריקנט געווארן, אבער "התאנה אומללה" - זי איז אינגאנצן אפגעשניטן געווארן; "אומלל" מיינט אינגאנצן אפגעשניטן, ווי מיר האבן געזען אין פסוק י' אז "אומלל" איז מלשון כריתה.