"הוי המעמיקים מהשם לסתיר עצה והיה במחשך מעשיהם ויאמרו מי רואנו ומי יודענו". דער מלבי"ם דערקלערט אז דא גייט ישעיהו און טענהט מיט געוויסע גרופעס וואס זענען געווען אין כלל ישראל, וואס האבן געהאט פילוסופישע השקפות. די פילוסופישע השקפות זענען שוין דורכגעגאנגען, ברוך השם, אלערליי השקפות ווי מיר וועלן באלד דערמאנען, און היינט באשעפטיקט זיך שוין קיינער נישט מיט אזעלכע השקפות. אבער אין זייער צייט זענען דאס געווען טענות וואס מענטשן האבן זיך מיט זיי באנוצט. און מען זעט אז אפילו דער רמב"ם האט געזען א נויטיקייט צו פארפאסן דעם מורה נבוכים כדי צו טענהן קעגן די פילוסופישע השקפות. און מיר האבן אויך געזען אז אפילו רבנו בחיי, ווען ער רעדט אין שער הייחוד, רעדט ער אויך וועגן אזעלכע ענינים, אין וועלכע ער באווייזט די אמת פון זיין המצאו יתברך אינערהאלב דער פילוסופישער השקפה. דאס הייסט, מען האט געדארפט רעדן מיט זיי אין דער שפראך. איך זאג די הקדמה כדי מיר זאלן פארשטיין פארוואס גייט דער נביא איצט אריבער צו שטויסן די טענות, ווייל דאס זענען געווען די טענות וואס האבן זיך פארפעסטיקט אין יענעם דור.
אלזא נאכדעם ער האט זיך געטענהט מיט דער ערשטער כת, וואס האט געטענהט אז מען קען נישט פארשטיין השם. השם איז דערהויבן און דערהויכן, מען קען אים נישט פארשטיין. איצט הייבט ער אן זיך צו טענהן מיט דער צווייטער כת. די צווייטע כת פלעגן זאגן אז דער קדוש ברוך הוא פארשטייט נישט אלץ וואס קומט דא פאר מיטן מענטש. פארשטייט נישט, דער כוונה איז ער זעט עס נישט, ער באשעפטיקט זיך נישט דערמיט, עס גייט אים נישט אן, נישט... ער האט נישט קיין ידיעה איבער אלץ וואס קומט דא פאר מיטן מענטש. ממילא, איז דא אזא זאך ווי נבואה? נבואה איז נישט שייך. דער קדוש ברוך הוא באשעפטיקט זיך בכלל נישט מיט אונדז, ער ווייסט אפילו נישט וואס קומט פאר מיט אונדז. אויב ער ווייסט נישט וואס קומט פאר מיט אונדז, ווי איז שייך אז ער זאל שיקן נביאים וואס זאלן אונדז מוכיח זיין און זאגן אונדז אזוי טוט איר און אזוי טוט איר און אזוי טוט איר? לויט זייער השקפה איז דער קדוש ברוך הוא דערהויכן און דערהויבן.
אלזא ערשטנס, זענען זיי דערמיט אויך געקומען, ווי עס זענען געקומען זייערע פאריגע, צו דערהייבן השם אין גענדזעפיסלעך. דער קדוש ברוך הוא איז אזוי דערהויבן, ער באשעפטיקט זיך נישט מיט די גשמיותדיקע ענינים, מיינסטו אז ער באשעפטיקט זיך מיט דיינע פראבלעמען, מיט דיין אוברדראפט אין באנק, גייט אים דאס אן? נו וואס, עס דאכט זיך אים אז ער קומט און דערהייבט השם. אויב איר געדענקט, האבן מיר אמאל גערעדט ווי אזוי די טענה איז א טענת הבל. מיר וועלן דאס דערקלערן בקיצור. די טענה איז א טענת הבל, עס דאכט זיך די מענטשן אז זיי דערהייבן השם יתברך, דאס איז ווי דו וואלסט זאגן דער ראש הממשלה איז פאראינטערעסירט אין דעם מיסטקאסטן וואס מען האט דיר אויסגעליידיקט אינדערהיים, צי מען האט דיר אויסגעליידיקט צי נישט? דערפאר זענען דא באאמטע, ווענד זיך צו דער עירייה, אויך נישט צום ראש העיר, אויך נישט צום ראש המחלקה, ווענד זיך צו 106. דארט וועט זיך עמעצער אפגעבן מיט דיר, אויב זיי וועלן דאס אויפהייבן ווייטער, אויב נישט... אבער דערגרייכן דעם ראש הממשלה, וועט דאס אמאל דערגרייכן דיין מיסטקאסטן וואס מען האט אויסגעליידיקט צי נישט? אלזא וואס טענהסטו, אז דער קדוש ברוך הוא איז פאראינטערעסירט אין דיינע קלענסטע זאכן? אין דעם קליינעם נאגל וואס טוט דיר וויי שוין צוויי וואכן? דער קדוש ברוך הוא איז פאראינטערעסירט? באמת דאס איז וואס... דו מאכסט קלענער דעם בורא עולם. דאס איז געווען די טענה פון די פילוסופן.
פארוואס איז די טענה לעכערלעך און אדרבה, זיי זענען עיגנטלעך די וואס מאכן קלענער, און מיר זענען די וואס פארגרעסערן השם יתברך? מיר האבן אמאל דערקלערט, אויב מיר ווילן למשל רעדן וועגן אינסוף, האבן מיר געזאגט די דיסטאנץ פון דא ביזן אינסוף, וויפל איז עס? אינסוף. און אויב איך וועל זיך אנרוקן א מיליאן קילאמעטער, וויפל וועט זיין? אינסוף מינוס א מיליאן קילאמעטער? דאס איז לעכערלעך, נישט אזוי? צום אינסוף וועט תמיד בלייבן אינסוף. רוק זיך אן א מיליארד קילאמעטער, ביסטו נאכאלץ ווייט אן אינסוף, ווייל די דיסטאנץ איז אן אינסוף. אויב איך זאג אז די דיסטאנץ איז א טריליאן קילאמעטער, יעדער קילאמעטער וואס דו וועסט צוגעבן, האסטו צוגעגעבן א ביסל, אבער האסטו צוגעגעבן, האסטו זיך צוגערוקט אביסל. אבער אויב עס איז אן אינסוף, וויפל דו זאלסט צוגעבן וועסטו נישט דערגרייכן, ווייל די דיסטאנץ איז אן אינסוף.
זיי האבן געמאכט פון השם יתברך א באגרעניצטע מציאות. דער קדוש ברוך הוא איז לויט זייער השקפה באגרעניצט. ער איז יש סוף. און אויב ער איז יש סוף, איז הער נאר, ווער עס האט א סוף איז גרויס, ער באשעפטיקט זיך מיט די גרויסע זאכן. אבער די קליינע זאכן זענען קליין ביי אים. אבער אויב דו זאגסט אז השם איז אינסוף, איז דא עפעס גרויס פאר אים? קענסטו זאגן צום אינסוף, דאס איז ביים קדוש ברוך הוא גרויס? יעדע זאך לעבן דעם אינסוף איז דאך נול. עס איז גארנישט. עס איז מאומה. עס איז לעבן דעם אינסוף, השם איז ריזיק אן א גבול. אלזא וואס, וואס זאגסטו, אין די גרויסע זאכן, אין מלחמות צווישן בלאקן איז השם פאראינטערעסירט, אין זיין וויכוח מיט זיין ווייב אינדערהיים ביי דעם, דאס איז דער קדוש ברוך הוא נישט פאראינטערעסירט, דאס נישט, דאס ווענד זיך צו דיין חתונה ראטגעבער. איז שייך צו זאגן אזא זאך? אויב דער קדוש ברוך הוא איז אינסוף, איז אים אינטערעסאנט דער וויכוח צווישן די גרויסע בלאקן, ווי אים איז אינטערעסאנט צי עס וועלן זיך אויפהאלטן אלע גאלאקסיעס, ווי אים איז אינטערעסאנט צי דו האסט שלום בית. און אזוי ווייטער אין יעדן ענין און ענין. ווייל דער קדוש ברוך הוא איז אינסוף. אלזא פאר אינסוף איז נישטא קיין חילוק צווישן א גרויסן ענין און א קליינעם. אלץ איז לעבן אים, דאס, דאס, דאס איז מאומה. אבער אויב דער קדוש ברוך הוא איז באגרעניצט, איז ווי א באגרעניצטער, איז ער א ראש הממשלה. א ראש הממשלה איז באגרעניצט. איך קען זיך נישט אפגעבן מיט אלץ, איך באשעפטיק זיך מיט די גרויסע און לאז די קליינע. דאס איז באגרעניצט. אבער ווער עס איז נישט באגרעניצט, אלץ, גרויס, קליין, אלץ איז פאר אים דאס זעלבע.
אלזא דא קומט ער זיך צו טענהן מיט דער כת וואס טענהט אז עיגנטלעך דער קדוש ברוך הוא איז נישט משגיח אויף וואס עס קומט דא פאר, און ווי מיר האבן געזאגט, אדרבה, זיי מיינען אז דערמיט לויבן און פארגרעסערן זיי כביכול דעם בורא עולם. אלזא, זיי האבן געטענהט, זיי האבן געטענהט דערקעגן פיר טענות. דו טענהסט אז דער קדוש ברוך הוא איז משגיח? זיי האבן געהאט פיר טענות דערויף. א', ריבוי הידיעה וועט מחייב זיין ריבוי אין דער עצמות פון דעם יודע. איך וועל נישט דערקלערן יעדע זאך באריכות, מיר וועלן דערקלערן בקיצור. כדי צו וויסן אסאך זאכן דארף מען זיין אסאך. און דער קדוש ברוך הוא וויפל איז ער? איינער. אלזא קען נישט זיין אז איינער זאל וויסן אסאך. דאס איז די טענה, איך וויל געבן א דוגמא. אויב איך וויל וויסן אלץ וואס קומט פאר אין דער וועלט, קען איך אליין דאס משיג זיין? ניין. לאמיר געבן א דוגמא אפשר פון וועלט פון קאמפיוטערס. אויב דו, דיין קאמפיוטער, דו ווילסט אריינברענגען אין אים דעם גאנצן חומר וואס איז דא אין דער וועלט, קענסטו? ניין. וויפל זכרון דו האסט, אזוי וועסטו קענען אריינברענגען. וועסט האבן א גרעסערן זכרון אדער א גרעסערן הארד דיסק, וועסטו קענען אריינברענגען נאך. דאס הייסט, ריבוי הידיעה וועט מחייב זיין א ריבוי ביים יודע. עס איז מחייב א גרעסערן שכל, מחייב א גרעסער כלי קיבול. און אויב דער קדוש ברוך הוא איז אחדותי, איז נישטא קיין ריבוי ידיעות, וויבאלד עס איז ביי אים נישטא קיין ריבוי. דאס איז איין טענה.
א צווייטע טענה, ביים קדוש ברוך הוא איז דאך דא חוסר ידיעה פון דעם עצם וואס ער האט באשאפן א מענטש וואס דער מענטש איז א בעל בחירה חופשית. ווייל אויב דער מענטש איז א בעל בחירה חופשית, דאס הייסט אז ער קען יעדע רגע טאן עפעס נייעס. און דאס איז פארבונדן מיט דער שאלה פון ידיעה און בחירה. אויב איך האב געטאן עפעס נייעס, האט השם געוואוסט אז איך וועל דאס טאן? לכאורה, אויב השם האט געוואוסט אז איך וועל דאס טאן, איז האב איך נישט קיין בחירה חופשית. די שאלה פון ידיעה און בחירה, איך וועל אריין נישט אריין דערין איצט, איך האב א גאנצן שיעור דערויף אין ספר איוב, ווער עס וויל וועט קענען דארט הערן, אז מיר באהאנדלען די שאלה. אבער זיי האבן געטענהט אז עיגנטלעך דאס וואס דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן א מענטש וואס קען קלייבן בחירה חופשית, נעמט דאס אוועק פון השם די ידיעה, ווייל יעדע רגע קען דער מענטש טאן עפעס נייעס, ער האט בחירה חופשית. ווען די מענטשן וואלטן אלע נאר אפגעהאנגען אין השם יתברך, איז נו, דער קדוש ברוך הוא פירט זיי, ער ווייסט וואס זיי וועלן טאן. אבער אויב ער האט אונדז געגעבן די בחירה חופשית, איז ממילא כביכול נעמט דאס אוועק זיין ידיעה.
אלזא קעגן דער ערשטער טענה וואס מיר האבן געזאגט אז ריבוי הידיעות וועט מחייב זיין א ריבוי אויך ביים... ביי השם יתברך, און דאס איז נישט מעגלעך, דערויף זאגט ער "הוי המעמיקים מהשם". מעמיקים מהשם דער כוונה איז זיי האבן פארטיפט אין זייער חקירה, פון דער זייט וואס דער קדוש ברוך הוא איז איינער, ווי איז מעגלעך אז ער זאל וויסן? די וואס טענהן אז עס איז נישט מעגלעך אז ביים קדוש ברוך הוא זאל געבוירן ווערן א נייע ידיעה, ווייל דער מענטש טוט דאך תמיד נייע זאכן, ווי אזוי האט דער קדוש ברוך הוא געוואוסט אלע יענע זאכן? און עס איז נישט מעגלעך אז ער זאל וויסן, ווייל כדי צו וויסן דארף אין אים זיין א שינוי. עס באנייט זיך ביי מיר עפעס. אויף די האט ער געזאגט "לסתיר עצה", כביכול פארבארגן זיך די עצה פונעם מענטש פון השם יתברך, ער ווייסט נישט וואס דער מענטש וועט פלאנעווען, לויט דער השקפה פון יענע פילוסופן.
די דריטע טענה, זיי זאגן, ווען השם פארבינדט זיך צו דער וועלט, איז ער כביכול אפהענגיק אין איר און מיר זענען אפהענגיק אין השם יתברך, עס איז דא א פארבינדונג צווישן זיי. ווי איז מעגלעך אז דער קדוש ברוך הוא, וואס איז דער אויבערשטער ליכט אין וועלכן עס איז נישטא קיין תפיסה און השגה, זאל זיין פארבונדן מיט א גשמיותדיקער און חומרדיקער וועלט? נישט מעגלעך. און דאס איז וואס זיי זאגן, "והיה"... דאס איז וואס ער זאגט, "והיה במחשך מעשיהם". זיי טענהן אז עס איז נישט מעגלעך אז אזא געוואלדיק ליכט זאל זיך אפגעבן מיט אזא גרויסן חושך ווי דער מענטש.
די פערטע טענה, זיי זאגן, די ידיעה, כדי א מענטש זאל וויסן עפעס, דארף ער האבן א ראייה. צו זען, נאכדעם איך זע ווייס איך. אן זען עפעס קען איך עס נישט וויסן. ווייל ווען מען פרעגט מיך וועגן א געוויסער זאך, האב איך נישט געזען. אויב איך האב געזען, איצט וועל איך אנהייבן צו פארשן. תמיד איז די ראייה פריער פון דער התבוננות אין דער זאך, פון דעם מחשבה אויף דער זאך. אלזא איצט זאגן זיי "מי רואנו", און ממילא "ומי יודענו". מי רואנו הייסט דאך, השם האט נישט קיין אויגן. ווי אזוי קען מען זען אן א כלי ראייה? זעט וויפל באגרעניצט זיי זענען געווען, די פילוסופן פון דעמאלט. היינט ווייסן מיר אז אויך א קאמערע קען זען. אבער זיי, דער קדוש ברוך הוא האט נישט קיין אויגן, אויב ער האט נישט קיין אויגן איז ווי אזוי וועט ער זען? מי רואנו? וויבאלד מי רואנו, איז ממילא מי יודענו. איז ממילא דער קדוש ברוך הוא ווייסט נישט וואס קומט פאר מיט אונדז, ווייסט נישט וואס זענען אונדזערע מעשים.
ענטפערט זיי דערויף דער נביא: "הפככם אם כחומר היוצר יחשב כי יאמר מעשה לעושהו לא עשני ויצר אמר ליוצרו לא הבין". ער האט זיי געזאגט, אלע טענות וואס איר, די פילוסופן, טענהט אז עיגנטלעך כביכול דער קדוש ברוך הוא האט נישט קיין השגה און ידיעה אין אלץ וואס קומט דא פאר, אויף וואס זענען זיי אויפגעבויט? אויף דעם דמיון פונעם מענטש. ווייל אויב איך, כדי צו זען, מוז האבן אויגן, איז ווי אזוי וועט דער קדוש ברוך הוא זען אן אויגן? אויב איך, כדי צו זען און משיג זיין אסאך מער, מוז איך האבן א פיל גרעסערן שכל, איז ווי אזוי וועט דער קדוש ברוך הוא קענען משיג זיין נאך און נאך ידיעות אן דעם וואס עס זאל ביי אים וואקסן עפעס, השם איז דאך איינער, ער איז אחדותי, ער ענדערט זיך נישט. אלע די טענות אויף וואס זענען זיי אויפגעבויט? אז דער קדוש ברוך הוא איז בדמות אדם. אזוי טראכטן זיי זיך. אלזא איך פרוביר צו טראכטן, קען איך וויסן אלץ וואס קומט פאר אין דער וועלט? איז ווי אזוי ווייסט השם? אויב איך וואלט געווען גרויס, וואלט איך זיך אפגעגעבן מיט די קליינע זאכן? איז וואס פארא מאל זאל השם זיך אפגעבן מיט די קליינע זאכן? אלע זייערע קושיות שטאמען ווייל זיי פארגלייכן דעם יוצר צו א צורה. זיי האבן פארגליכן דעם בורא... דעם קדוש ברוך הוא וואס האט באשאפן דעם מענטש, האבן זיי דאס פארגליכן צום מענטש. אלזא ממילא האבן זיי קושיות, ווי קען זיין אז השם זאל וויסן, ווי קען זיין אז די זאכן וואס באנייען זיך, ווייס איך וואס וועט זיין מארגן? ווייס איך וואס דו וועסט טאן? ווען מיר וואלטן געוואוסט וואלטן שוין לאנג דא אלע אויסגעפילט לאטא, ניין? איך ווייס נישט וואס וועט זיין מארגן, איז ווי אזוי האט השם געוואוסט? אלע זייערע קושיות זענען געשטאמט ווייל זיי האבן פארגליכן דעם יוצר צו א צורה, זיי האבן פארגליכן דעם קדוש ברוך הוא צו א מענטש.
אבער ער זאגט זיי, איר האט א גרויסן טעות. וויסט אייך אז דער קדוש ברוך הוא איז משיג אלץ נישט ווי דער מענטש. און ווי דער לשון פונעם רמב"ם, אז אין ידיעתנו כידיעתו. דו, ווען דו קומסט און פרעגסט, דער רמב"ם באציט זיך צו דער שאלה פון ידיעה און בחירה, אויב השם ווייסט וואס איך וועל טאן, וואו איז מיין בחירה חופשית? זאגט דער רמב"ם אין ידיעתנו כידיעתו. ער זעצט נישט פאר צו דערקלערן, און אסאך מפרשים דערקלערן זיינע ווערטער, איך וועל נישט אריין דערקלערן די ווערטער פונעם רמב"ם, וויבאלד עס האבן זיך צעבראכן פילע קולמוסים, דער ראב"ד דארט מקשה אויף אים פארוואס האסטו בכלל אויפגעברענגט די קושיה, און עס זענען דארט דא דערקלערונגען, ווער עס וויל וועט קענען הערן דעם ענין אין ספר איוב. אויף יעדן פאל, ער זאגט זיי, די ידיעה פון השם איז אן אנדער ידיעה פון דער ידיעה פונעם מענטש. עס איז נישט קיין ידיעה ווי דער מענטש דארף ערשט זען כדי צו וויסן עפעס. ביים קדוש ברוך הוא איז דאס באמת פארקערט. ער ווייסט די זאכן פון זיך אליין נאך איידער ער זעט זיי. און דעריבער, ווען, ווי איז דארט געווען אין סדום, וואס האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט? ווען מען האט אים געזאגט אז... די רעת סדום, וואס האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט? "ארדה נא ואראה". דאס הייסט, ביים קדוש ברוך הוא איז עס ווי עס דארף באמת זיין אין מקור ביים מענטש. עס איז דא א ידיעה וואס קומט פאר דער ראייה. נאך איידער ער זעט איז ער שוין משיג די זאכן אין זייער פולן כח.
ער זאגט, פארשטיי, אויב דו האסט א ידיעה, האט דער קדוש ברוך הוא נישט קיין ידיעה? היוצר עין הלא יביט? הנוטע אוזן הלא ישמע? אויב דו באנוצט זיך מיט אזעלכע כלים, ווי טראכסטו זיך אז זיי זענען דיר געקומען אויב נישט פון השם יתברך? און אויב פון השם יתברך האסטו א כלי ראייה און א כלי שמיעה, ווי טראכסטו אז פון השם האט זיך פארבארגן די ראייה? ווייל דו זאגסט השם האט דאך נישט קיין אויגן פון בשר ודם, איז ווי אזוי איז ער, ווי אזוי איז ער בכוח צו זען? וויפל הבל איז דא אין דער שאלה וואס עיגנטלעך פארגלייכט השם יתברך צום מענטש.
ער זאגט, וויס דיר, די ראייה פון השם איז אויף א פיל העכערער מדרגה ווי ביים מענטש. וויבאלד דער מענטש איז א בעל חומר, כדי צו זען עפעס דארף ער עס משיג זיין מיט די אויגן און דערנאך מיטן שכל, מיטן מחשבה, וואס דאס איז דער אויבערשטער רוחניותדיקער חלק. בשעת ביי השם יתברך, ווי מיר האבן דערקלערט, הייבט זיך עס אן פארקערט. ער איז עס משיג ערשט אין זיין דעת און נישט ווי ביים מענטש. און דערויף זאגט ער זיי, און מיינט איר אז כי יאמר מעשה לעושהו לא עשני? איז מעגלעך אז א זאך וואס א מענטש האט זי באשאפן, זאל זאגן נישט ער האט מיך געמאכט? ויצר אמר ליוצרו, דער כוונה, דער נוצר האט געזאגט צום יוצר וואס האט אים באשאפן, לא הבין? דער וואס האט דיך באשאפן האט נישט פארשטאנען? דער וואס האט דיך באשאפן מוז דאך זיין פיל קליגער פון דיר. ווער איז קליגער, דער קאמפיוטער אדער דער וואס האט אים דערפונדן? זיכער דער וואס האט אים דערפונדן. זעט וויפל מען פרובירט היינט צו לערנען דעם קאמפיוטער בינה מלאכותית און מען האט נישט באוויזן דאס אריבערצוגיין. גיט דעם קאמפיוטער איבערזעצן א ספר. מען האט נאך נישט באוויזן דערפינדן א פראגראם אז דער קאמפיוטער זאל איבערזעצן א ספר. מען האט נישט באוויזן, וויפל מען ארבעט, וועט מען אויך נישט באווייזן. מען וועט נישט באווייזן דערגרייכן א מצב אז דער קאמפיוטער זאל איבערזעצן א ספר. פון א פשוט'ן טעם, א ווארט נעמט אריין עטלעכע באדייטן, דער מענטש כאפט די אסאציאציע פון די זאכן, ער כאפט דעם כללותדיקן בליק, דער קאמפיוטער האט דאס נישט. א קאמפיוטער איז א גולם. דו שיקסט אמאל, זוכסט א ווארט, אמאל האט מען געפרעגט רב חיים קנייבסקי אויף א געוויס ווארט וואס שטייט אין דער תורה, אה? משה. אה, יא. מען האט אים געפרעגט וויפל מאל קומט פאר משה אין דער תורה. רב חיים קנייבסקי האט געזאגט א צאל. איז עמעצער האט אים געזאגט, רבי, דאס איז נישט ריכטיק. עס איז נאך א מאל וואס דאס... דער רבי האט אויסגעלאזט איינס. זאגט ער, ווי האסטו געזוכ... ווי אזוי ווייסטו? זאגט ער, איך האב געזוכט אין קאמפיוטער. זאגט ער, אין קאמפיוטער, אויב וועסטו צוגעבן נאך איינס, ווייל ער רעכנט אויך "אם יחסר הבית מהיות משה". ריכטיק? דער קאמפיוטער ווייסט משה, משה, וואס פארשטייט ער? משה, פאר אים איז עס מ-ש-ה, האסט געזוכט מ-ש-ה, אט האט ער דיר דאס געברענגט. דאס הייסט אז עיגנטלעך דער קאמפיוטער איז א בינה מלאכותית, ער קען נישט דערגרייכן דאס וואס... אלזא אויב דער מענטש איז מער אינטעליגענט פון דעם קאמפיוטער וואס ער האט באשאפן, איז לא כל שכן אז דער בורא איז פיל קליגער פונעם מענטש וואס איז אזוי קלוג און וואס ער האט באשאפן? אלזא אויב דו ביסט בכוח צו זען, איז השם נישט בכוח צו זען? אלזא וויס דיר אז אויב אזוי, זיכער און אן א ספק אז דער קדוש ברוך הוא ווייסט און פארשטייט די מחשבות פונעם מענטש און ווייסט זיינע פלענער און אלץ איז אנטפלעקט ביי אים יתברך.
פסוק י"ז: "הלוא עוד מעט מזער ושב לבנון לכרמל והכרמל ליער יחשב". ער זאגט זיי, איר וועט זען ווי די ווערטער פון די נביאים וועלן זיך אלע מקיים זיין. עס וועט נישט פאלן א זאך פון זיינע ווערטער צו דער ערד, ווי עס ווערט געברענגט. עוד מעט מזער, מעט מזער דער כוונה איז א קורצע צייט, א ווייניקינקע. ושב לבנון, לבנון סימבאליזירט דעם וואלד, יער הלבנון. אין וואלד פון לבנון זענען נישטא קיין פירות, נאר א וואלד וואס איז פול מיט עצי סרק. די עצי סרק זענען א משל צו די רשעים. ער זאגט זיי, ושב לבנון, וואס דאס איז עצי סרק, די רשעים, לכרמל. עס וועט ווערן א פעלד וואס מאכט תבואה און פירות. כרמל איז ווייך און פול, דאס רעדט וועגן דער תבואה. דער וואלד פון די עצי סרק, וועט איר נאך זען, וועלן זיי נאך געבן פירות. והכרמל ליער יחשב. דהיינו, דער כרמל האט א מינוס אלס תבואה, וויבאלד עס איז ווייך, עס איז שוואך. אבער ער זאגט ניין, דעמאלט וועט עס זיין ווי א וואלד, שטארק און מאכטיק. דער כוונה, די צדיקים וועלן זיין בעלי תוקף אדיר. אלזא די רשעים וועלן זיין צדיקים, און די צדיקים אליין וועלן זיין בעלי עוצמה אדירה, פיל מער ווי דער כח פון דער תבואה.
"ושמעו ביום ההוא החרשים דברי ספר ומאופל ומחושך עיני עיוורים תראינה". און דעמאלט די צוויי כתות מיט וועלכע ער האט זיך געטענהט פריער, וואס זיי האבן געזאגט אז די ווערטער פון השם זענען ווי א פארחתמעטער ספר, אויב מיר געדענקן, זיי האבן געטענהט אז דער נביא פארשטייט דאך נישט וואס ער רעדט. דער נביא פארשטייט נישט וואס השם זאגט אים, דאס איז א פארחתמעטער ספר, און אויב אזוי, ווי וויל ער אז מיר זאלן כביכול פארשטיין? און דעמאלט האבן מיר געזען אז דערויף איז ער אויף זיי געקומען מיט א תוכחה, "ניגש העם הזה בפיו ובשפתיו כיבדוני וליבם רחק ממני". כביכול זיי מכבד דעם השם, די ווערטער פון השם זענען דערהויבן, זיי זענען איבערן מענטשלעכן שכל, זיי מכבד השם, אבער וליבם רחק ממני. זייער אמת'ע כוונה איז צו זאגן, דער קדוש ברוך הוא איז נישט פאראינטערעסירט אין וואס מיר טוען, ער איז נישט, ער גייט נישט אראפ צו די דקויות אין מעשה האדם, דאס איז נישט... דו ווילסט מכבד זיין השם, בשעת דו טוסט עס עיגנטלעך כביכול פון א ריחוק הלב, אז דו ווילסט נישט אז עס זאל דערקענט ווערן אז דער קדוש ברוך הוא איז אויף דיר משגיח, ווייל דעמאלט פאדערט דאס פון דיר. אלזא זאגסטו ניין, השם איז רם ונישא. אלזא איצט קומט ער און טענהט מיט זיי און זאגט זיי, אלזא די טויבע, ביום ההוא החרשים דברי ספר, יענע טויבע, זיי וועלן פארשטיין דברי ספר. "ושמעו ביום ההוא החרשים דברי ספר", יענע וואס האבן דערמאנט און געזאגט אז דער קדוש ברוך הוא גיט אונדז א פארחתמעטן ספר, פלוצלינג וועלן זיי פארשטיין. און יענע וואס האבן געזאגט אז דער קדוש ברוך הוא זעט נישט וואס דער מענטש טוט אין דער פינסטערניש, יענע וואס האבן געטענהט אז דער קדוש ברוך הוא איז רם ונישא, המעמיקים מהשם לסתיר עצה והיה במחשך מעשיהם, ווייל השם זעט נישט וואס קומט פאר אין דער פינסטערניש, זאגט ער ניין, נישט נאר וועלן זיי דערקענען אז דער קדוש ברוך הוא ווייסט און זעט און ביי השם איז כחשיכה כאורה, ער זאגט אויך "עיני עיוורים תראינה". יענע וואס זענען גאנץ בלינד, וועלן זיי זען. דהיינו, ער וויל זאגן, יענע וואס זענען איצט אין גדר בלינדע, וועלן משיג זיין הויכע השגות אין נבואה. די הויכע ראייה איז דאך א רוחניותדיקע ראייה, קעגן דער מוחשיותדיקער ראייה וואס איז א חושיותדיקע ראייה. אלזא ער זאגט, זיי וועלן משיג זיין מיט זייערע גשמיותדיקע אויגן צו זען א רוחניותדיקע ראייה.
נאר זאגט מיר, וואס איז מער, אופל אדער חושך? אופל, ריכטיק? אופל, אפלה, חושך ואפלה. וויל מען זאגן א זאך וואס איז זייער פינסטער, זאגט מען חושך ואפלה. תמיד לייגט די צוגעגעבענע זאך צו. אלזא אויב אזוי, איז אפלה מער פון חושך. אלזא פרעגט דער מלבי"ם, פארוואס שטייט דא "ושמעו ביום ההוא החרשים דברי ספר ומאופל ומחושך עיני עיוורים תראינה"? די בלינדע וועלן זיין בכוח צו זען פון אופל און אפילו פון חושך. עס דארף זיין פונקט פארקערט. די בלינדע וועלן באווייזן צו זען אין חושך און אפילו אין אופל. פארוואס האט ער דא איבערגעדרייט די סדר? איז דער מלבי"ם דערקלערט אז איצט רעדט ער וועגן דער רפואה, וועגן דער רפואה פאר יענע בלינדע מענטשן. און ווען עס איז דא א בלינדער מענטש און מען עפנט אים די אויגן, איז זיכער מסוכן צו עפענען זיינע אויגן אין א זוניקן ארט. ער קען באקומען א זונשלאג אין די אויגן, קען זיך אפילו פארבלענדן פון דער מציאות אין וועלכער ער האט אזא געוואלדיק ליכט אין איין רגע. און דעריבער וואס טוט מען מיט יענע מענטשן? אינאנהייב, אין ערשטן שטאפל, לייגט מען זיי אריין אין א פינסטערן שטוב, גאנץ פינסטער. אין צווייטן שטאפל, נאכדעם זיי הייבן זיך אביסל אן צוגעוואוינען, לייגט מען זיי אריין אין א חושכדיק שטוב, וואס דאס איז ווייניקער פון אופל. און ערשט אין דריטן שטאפל הייבט מען אן זיי ארויסנעמען אביסל ארויס. אלזא ער זאגט, דא רעדט ער עיגנטלעך וועגן דער רפואה, און דעריבער "ומאופל ומחושך עיני עיוורים תראינה". ווען זיי וועלן וועלן עפענען די אויגן פון די בלינדע, וועט אינאנהייב זיין אין אופל, נאכדעם אין חושך, ביז ממש עיני עיוורים תראינה. דאס הייסט, יענע וואס האבן געטענהט אז דער קדוש ברוך הוא זעט נישט און קוקט נישט, וועלן זיי משיג זיין השגות אין רוחניות, השגות אין נבואה, און זען ביז וויפל דער קדוש ברוך הוא זעט, און זען ביז וויפל אויך דאס וואס האט זיך זיי געדאכט פארשטאפט, יענע זאכן, די ווערטער פון נבואה האבן זיך זיי געדאכט ווי פארשטאפטע זאכן, וועלן אויך יענע די טויבע זיין בכוח צו הערן און פארשטיין דעם דבר השם.
"ויספו ענווים בה' שמחה ואביוני אדם בקדוש ישראל יגילו". דערקלערט דער מלבי"ם, עס איז דא א חילוק צווישן "השם", וואס ווייזט דערויף אז דער קדוש ברוך הוא באשאפט די וועלט אין נאטור, פירט די וועלט אין נאטור, היה הווה ויהיה, צווישן "קדוש ישראל", וואס דאס סימבאליזירט דערויף אז דער קדוש ברוך הוא איז משגיח השגחה פרטית, טוט אותות ומופתים איבער דעם דרך הטבע. דאס איז דער חילוק צווישן השם און קדוש ישראל. זאגט דער מלבי"ם, עס איז אויך דא א חילוק אין לשון הקודש צווישן שמחה און גיל. שמחה קומט אויסצודריקן א שטענדיקע שמחה. גיל איז עפעס וואס באנייט זיך. פלוצלינג קומט, קומט, א גוטע בשורה, האט ער א גיל. אבער שמחה, ווער עס איז שרוי, זאגסט נישט דער מענטש איז שרוי בגיל. זאגסט ער איז שרוי בשמחה. ווייל שמחה איז א נמשך'דיקע זאך. אבער גיל, ער האט געהאט רגעים פון גיל, פרצים פון גיל. גיל איז עפעס וואס איצט, אויף א רגע, עפעס א זאך האט זיך באנייט און פאראורזאכט אים א גילה. אזוי אויך איז דא א חילוק צווישן ענווים און אביוני אדם. ענווים סימבאליזירט די צדיקים, לשון ענווה. און אביוני אדם דאס ווייזט דעם המון העם.
אלזא איצט לאמיר זען דעם ביאור פונעם פסוק. ער זאגט אונדז, "ויספו ענווים בה' שמחה". ענווים דאס איז די צדיקים, ווי מיר האבן געזאגט, זיי דארפן נישט קיין מופתים, זיי דארפן נישט קיין שינוי הטבע. ער זעט די יד השם אויך אין א טבעדיקער הנהגה. מי שאמר לחומץ וידלק, יאמר לחומץ וידלק. ער דארף נישט קיין נס, און פאר אים ברענט דער עסיק פונקט ווי עס ברענט אייל. זיי גלייבן אין קדוש ברוך הוא פון דער זייט וואס השם איז דער בורא העולם, אין דער תדירותדיקער הנהגה, זיי דארפן נישט צו זען זאכן, ניסים אל-טבעיים כדי צו דערקענען אז דער קדוש ברוך הוא געפינט זיך דא. אלזא זיי, ביז איצט האבן זיי געהאט א שמחה אין השם, און זיי וועלן צולייגן נאך א שמחה אין דער הנהגה פון השם. "ויספו ענווים בה' שמחה". ווייל שמחה, ווי מיר האבן דערקלערט, איז א נמשך'דיקע זאך. אלזא זיי האבן געהאט ביז איצט א שמחה, דאס איז תמידי, און זיי וועלן האבן א נאך א שמחה. און דעריבער שטייט "בה'", ווייל ווי מיר האבן דערקלערט, השם איז די הנהגת הטבע. זיי פרייען זיך אין השם אין דער הנהגת הטבע, זיי דארפן נישט קיין מופתים כדי צו זען די יד השם. אבער דערקעגן, "ואביוני אדם", דאס איז דער המון. זיי האבן זיך נישט געפרייט אין השם ביז איצט, זיי האבן נישט דערקענט השם אין זיין תמידותדיקער הנהגה, די הנהגת הטבע. איצט, ווען זיי וועלן זען די וואונדערלעכע ניסים וואס השם וועט טאן, וואס דאס איז "קדוש ישראל", ווי מיר האבן דערקלערט, אז דער כוונה איז דער קדוש ברוך הוא ווירקט איבער דעם טבע, אין א דרך אין וועלכן השם ווערט מתקדש און מתרומם, וועלן זיי יגילו. יגילו איז א נייע גילה, ווי מיר האבן געזאגט, עס איז נישט קיין תמידותדיקע שמחה. זיי וועלן האבן א רגעדיקע שמחה, א שמחה וואס וועט זיך אנהייבן איצט צוליב דעם וואס זיי זעען די הנהגה פון השם, זיי וועלן זען די ניסים און די נפלאות.
און וואס וועט דעמאלט זיין? "כי אפס עריץ וכלה לץ ונכרתו כל שוקדי אוון". ביז איצט זענען געווען דריי סיבות וואס האבן געשטרויכלט דאס פאלק, פארמיטן זיי צו גיין אין דרך השם. ביז אזוי ווייט אז די טויבע האבן נישט געהערט דברי ספר. די ענווים האבן זיך נישט געפרייט אין השם. ער זאגט, אבער איצט וועט דער מצב זיך ענדערן. "אפס עריץ". עריצים דאס זענען געווען די שטארקע הערשער וואס האבן זיי פארמיטן פון עבודת השם. אויך ווען זיי האבן געוואלט דינען השם, האבן זיי זיי פארמיטן צו עולה רגל זיין, זיי האבן זיי געצוואונגען צו דינען עבודה זרה. ער זאגט איצט, אפס עריץ. יענער עריץ מנהיג וואס איז געווען במשך הדורות, ווי א דוגמא אחאב, ווי א דוגמא ירבעם, ווי א דוגמא הושע בן אלה, יענע מנהיגים וואס זענען געווען רשעים, אפס עריץ.
נאך א זאך, "וכלה לץ". די לצים פלעגן אנרייצן דאס פאלק צו אפטרעטן פון דרך השם דורך ליצנות. דורך געלעכטער, פלעגן זיי מאכן געלעכטער פון די נביאים, מאכן געלעכטער פון די דברי נבואה. ער זאגט איצט, מיר האבן שוין נישט קיין פראבלעם, ווייל כלה לץ. יענע רשעים זענען שוין געענדיקט. "ונכרתו כל שוקדי אוון". שוקדי אוון דאס זענען מענטשן וואס טוען עבירות בפרהסיה. איינער פון די גרעסטע שוועריקייטן פאר א מענטש אין אמונה, איז ווען ער זעט אז תחת כל עץ רענן ובכל קריה זענען דא בעלי עבירה וואס טוען עבירות בפרהסיה. און דאס שוואכט אפ דעם מענטש אין זיין אמונה. ווייל ווען א מענטש זעט אז אין יעדן ארט זענען דא שומרי מצוות, שטארקט אים דאס אין עבודת השם, שטארקט אים דאס צו טאן ווי זיי. דרך טבע האדם, זאגט דער רמב"ם, זיך צו נאכשלעפן נאך די מענטשן פון זיין ארט. און ווען די מענטשן פון זיין ארט זענען רשעים, איז ער נוטה זיך נאכצושלעפן נאך זיי. און אויב זיי זענען צדיקים, איז ער נוטה זיך נאכצושלעפן נאך זיי. אלזא זענען דא שוקדי אוון, יענע וואס אין א התמדה טוען עבירות בפרהסיה, דאס פאלק האט געלערנט פון זיי און געטאן ווי זיי. ובפרט אז א מענטש זאגט, נו, ווי אזוי דאס אז השם טוט זיי גארנישט? ווי אזוי דאס אז זיי זענען אזוי מצליח? דאס אליין שאפט ביים מענטש וואס איז שוואך אין אמונה, שאפט דאס א צעברעקלען פון דער אמונה. אט, זעסט מענטשן רשעים זענען מצליח.
עס איז געווען א מעשה מיט רבי ישראל מסלנט, וואס אמאל איז ער אנגעקומען צו א געוויסן פונדק, און דארט איז געווען זיין דרך, ער איז דארט אריין צו טרינקען ווי געוואוינטלעך, און ער זעט דארט דעם בעל הבית, וואס איז געווען באקאנט אלס א מענטש א ירא שמיים, א שומר מצוות, פלוצלינג זעט ער אז ער האט אראפגענומען די יארמלקע, און ער זעט גילויי חילוניות. רבי ישראל מסלנט איז ממש געווען איבערראשט, וואס איז געשען מיט יענעם מענטש? האט ער אים געפרעגט, זאג מיר, וואס, וואס איז געשען? וואס האט זיך געביטן? וואספארא... איז דא עפעס א נייע אינפארמאציע וואס מיר האבן נישט געהערט? עפעס וואס אפשר מיר ווייסן נישט? זאג אונדז, זענען דא אפדעיטס? האט דער קדוש ברוך הוא געמאלדן עפעס אפדעיטס? האט ער א נייע דת? זאגט ער אים, ניין, זעט כבוד הרב, איך וועל דיר זאגן דעם אמת. עס איז אהערגעקומען עפעס א כופר, און ער האט אנגעהויבן זיך צו טענהן מיט מיר, האט מיר געזאגט וואס גלייבט איר אין די זאכן און וואס און וואס... וואס, פארוואס פארקויפסטו נישט חזיר און פארוואס פארקויפסטו נישט דאס? האב איך אים געזאגט איך פארקויף נאר כשר. האט ער מיר געזאגט וואס איז מיט דעם? וואס פאר א חילוק כשר, נישט כשר? אט, זע, אויב עס איז דא א בורא לעולם, אט, זעסט, וואספארא חזיר וואס איצט עס איך. פארוואס זאל דער בורא עולם מיר נישט טאן גארנישט? האט ער גענומען א ביס, זאגט ער, אויב עס איז דא א בורא לעולם, וואלט איך געדארפט זיך דערשטיקן איצט. זאגט ער, און אט זע איך אז באמת קומט אים נישט פאר קיין שום זאך. און דעמאלט האט זיך פון דעם זייער זייער אפגעשוואכט מיין אמונה. האב איך געזאגט, ווי קען זיין? דער קדוש ברוך הוא פירט זיין וועלט, ווי אזוי דאס אז א מענטש גייט אזוי אריבער אויף די ווערטער פון השם און עס קומט אים נישט פאר גארנישט? רבי ישראל מסלנט, פונקט ווען ער איז דארט געזעסן, איז אנגעקומען די טאכטער פונעם בעל הבית, מיטן דיפלאם וואס זי האט באקומען פונעם קאנסערוואטאריום, יענעם פון די מוזיק לימודים. יא? האט אים געוויזן אז זי האט באקומען א דיפלאם אז זי האט א טיטל אין מוזיק. שפילט אויף פיאנע. איז רבי ישראל מסלנט האט געזאגט, נו, ווער האט געזאגט אז דו קענסט שפילן? שפיל און דעמאלט וועלן מיר וויסן אויב דו קענסט טאקע. איז זי זאגט אים, זאג מיר, וואס דאכט זיך דיר, אז איך וועל פאר יעדן וואס וועט מיר בעטן צו שפילן כדי צו באווייזן מיינע כישרונות זיצן און שפילן? פארוואס האב איך באקומען א תעודה? די תעודה באווייזט אז איך קען שפילן. נישט פאר יעדן וועל איך זאגן, ניין ניין, ווער האט געזאגט, איך וועל זיך זעצן שפילן פאר אים. האט אים רבי ישראל מסלנט געזאגט צום בעל הבית, האסט געהערט וואס דיין טאכטער זאגט? דער קדוש ברוך הוא האט זיך שוין אנטפלעקט אין מעמד הר סיני פאר די אויגן פון מיליאנען מענטשן. "אנוכי ה' אלוהיך, לא יהיה לך אלוהים אחרים על פניי". דער קדוש ברוך הוא האט זיך אנטפלעקט, האט זיי געעפנט זיבן רקיעים אויבן, זיבן אונטן, האט זיי געוויזן אין עוד מלבדו. ער זאגט איצט זאג מיר, יעדער כופר, יעדער שוטה, יעדער צרוע און יעדער זב וועט זאגן ווער האט געזאגט אז עס איז דא א בורא לעולם, וואס וועט דער קדוש ברוך הוא אים מאכן א פריוואטן מעמד הר סיני? וואס, דער קדוש ברוך הוא וועט קומען זיך אים אנטפלעקן? דיין טאכטער איז נישט גרייט צו שפילן פאר יעדן וואס ספקט אין אירע כישרונות, איז דער בורא עולם וועט קומען ענדערן די גאנצע וועלט צוליב דעם וואס א יעדער זב חוטם ספקט אין די כישרונות פונעם בורא עולם? ער זאגט, דער קדוש ברוך הוא האט שוין, וואס האט ער געוואוסט, ער האט שוין באוויזן. און דאס האבן מיר באמונה ברורה ותמימה, אין א קבלה איש מפי איש, א זאך וואס מען קען זי נישט אפלייקענען. מען קען נישט אפלייקענען די מסורה פון די דורות. און עס איז נישטא קיין אומה אין דער וועלט וואס האט אזא מסורה ווי דאס אידישע פאלק. עס איז נישטא קיין דת אין דער וועלט וואס האט א מסורה וואס הייבט זיך אן פון מיליאנען וואס האבן געזען. אלע וועלן דיר דערציילן, יענער האט דערציילט, און מוחמד האט דערציילט, און זיין שמש האט דערציילט, און דער ישו האט דערציילט, און זיינע שלוחים האבן דערציילט, וואס זיי זענען בכלל געווען 100 יאר נאך אים. קען עמעצער דיר דערציילן וועגן מיליאנען וואס האבן געזען א געטלעכע התגלות? נאר כלל ישראל. אלזא דארף דער קדוש ברוך הוא באווייזן זיך אליין? וואס, אין יעדן דור דארף ער ווייזן, אט, איר ווייסט, איך קען, איר ווייסט, איך בין בכוח? דער מענטש האט געהערט די ווערטער און איז געווארן איבערצייגט און איז צוריקגעקומען צו זיין צור מחצבתו. מיר זעען פון דא די פונקט, אז יענע וואס זיי זענען שוקדים און טוען עבירות בפרהסיה, זיי פאראורזאכן א צעשוואכונג אין אמונה ביי די שוואכע מענטשן. ווייל ער זאגט, אט, זע, ער מורד אין השם, ווי אזוי לעבט ער? ער מורד אין השם, ווי אזוי איז ער מצליח? ער זאגט, אבער דעמאלט, "אפס עריץ, כלה לץ", יענע וואס טוען ליצנות און געלעכטער פון אלע דברי התורה. ער רעדט וועגן א לץ, אבער היינט קענען מיר רעדן וועגן די רשעות פון די מעדיע און וועגן אלע די, וואס דאס איז א סארט לץ, וועגן אלע יענע קאנעלן און קייבלס פון אלע סארטן. "ונכרתו כל שוקדי אוון", יענע וואס טוען עבירות בפרהסיה, אלע די, אויך די וואס גייען ארויס פונעם ארון פון אלע סארטן, אלע די וועלן ווערן פארלענדט אינגאנצן.
איצט זאגט ער, קעגן די לצים: "מחטיאי אדם בדבר ולמוכיח בשער יקושון ויטו בתוהו צדיק". דער רד"ק דערקלערט, מחטיאי אדם בדבר, ווען א מענטש איז זיי מוכיח מיט ווערטער, זאגט זיי דברי תוכחה, רעכענען זיי דאס פאר א חטא, ווי ער האט זיי געשלאגן. דאס דערמאנט ממש די מעדיע. ווען הרב פרץ האט אין זיין צייט גערעדט, ווער עס געדענקט, וועגן דעם אסון פון די בונים, און נאך גדולי ישראל האבן געוואוירנט וועגן אלערליי צרות וואס עס זענען דא, איז דאס נישט ווייניקער ווי מען וואלט זיי געשלאגן. וואספארא רעש האט מען דערפון געמאכט. אויף וואס? צוליב דעם וואס עס איז אויפגעשטאנען עמעצער און האט געזאגט, און גערעדט נכוחה. "ולמוכיח בשער יקושון". וואס מיינט יקושון? זיי שטרויכלען אים אין זיינע וועגן. יקושון פון לשון מוקש. זיי כביכול זוכן אים מכשולות, צו ווייזן וויפל ער איז נישט אינארדענונג, וויפל ער איז נכשל, זיי שטרויכלען אים כדי צו ווייזן אז ער איז נישט הגון. נאך א דערקלערונג דערקלערט דער רד"ק, אן אריגינעלע דערקלערונג, ער זאגט יקושון איז פון לשון יקושש קש. וואס, וואס האט דאס דא א שייכות, מחטיאי אדם בדבר ולמוכיח בשער יקושון? ער זאגט, ווי יתקוששו וקושו, וואס דער כוונה איז א מענטש וואס קלייבט הילצער, ער זאמלט פון דא און זאמלט פון דא, אזוי אויך יענע מענטשן, זיי זאמלען, ווען עס קומט עמעצער איז זיי מוכיח, איז וואס מען רופט היינט, מען מאכט אויף אים א תחקיר. מען גייט הערן וואס יענער האט אויף אים געזאגט, מען גייט הערן וואס האט דער צו זאגן אויף אים, מען גייט הערן וואס... צו פארשן, קום, קום לאמיר הערן וואס מענטשן זאגן אויף אים. מען קלייבט צוזאם. און דעמאלט זאגט מען דיר, אה, דער איז מוכיח? האסט געזען? יענער דערציילט אז פאר 17 יאר צוריק ווען ער האט אים אומגעקערט אפגעלט אין דער מכולת, האט ער אים נישט געגעבן די גאנצע 17 אגורות, ער האט אים געגעבן נאר צוויי... וואס, דער קומט מוכיח זיין? מען זוכט אים אלערליי זאכן פון זיין היסטאריע, מען קלייבט צוזאם אלערליי מעשים כדי צו געפינען אין אים חסרונות. אזוי אויך טוען זיי צו דעם וואס איז זיי מוכיח, זיי לעסטערן אים, שעלטן אים און זאגן אים, דו האסט געטאן אזוי און אזוי, איז ווי אזוי קומסטו אונדז מוכיח זיין? דער מלבי"ם דערקלערט, ווי מיר האבן פריער דערקלערט, אז דער חלק, "מחטיאי אדם בדבר", קומט רעדן וועגן די לצים. דאס וואס ער האט געזאגט "כלה לץ". אלזא זאגט ער, יענע מענטשן זענען זיי געווען מחטיא בדבר, דער כוונה מחטיא מיט ליצנות. מחטיא זיי מיטן דיבור. און קעגן יענע וואס זענען געווען שוקדי אוון, שוקדי אוון ווי מיר האבן דערקלערט, יענע וואס האבן געטאן בפרהסיה זייערע שלעכטע מעשים, זאגט ער זיי, "ולמוכיח בשער יקושון". אויב איז זיי מוכיח דער מוכיח אויפן אוון וואס זיי טוען, ווייל זיי טוען דאס דאך בפרהסיה, פאר די אויגן פון אלע, איז קומט דער מוכיח און איז זיי מוכיח, יקושון, זיי האבן אים געשטרויכלט, לשון מוקש. און קעגן דעם עריץ, וואס דאס איז וואס מיר האבן געזאגט די ערשטע, "אפס עריץ", יענע וואס זענען געווען די מנהיגים וואס האבן זיי מחטיא געווען, די מנהיגים וואס האבן זיי געפירט צו דינען עבודה זרה, איז "ויטו בתוהו צדיק". מען האט געזוכט עלילות אויף די צדיקים צו הרג'ענען זיי, פארלענדן זיי, פונקט ווי עס איז געווען מיט אחאב און איזבל וואס האבן גערודפט די נביאי השם. מען האט געזוכט סיבות צו רודפן די צדיקים כדי מען זאל זיך נישט נאכגיין נאך די צדיקים, נאר נאר צוהערן צו זייער קול צו דינען עבודה זרה.
"לכן כה אמר ה' אל בית יעקב אשר פדה את אברהם לא עתה יבוש יעקב ולא עתה פניו יחורו". לכן כה אמר ה' אל בית יעקב אשר פדה... וואס איז דאס בית יעקב אשר פדה את אברהם? איז סיי דער רד"ק און סיי דער מלבי"ם דערקלערן אז דא איז דער פסוק ווי פארקערט. לכן כה אמר ה' אשר פדה את אברהם, השם וואס האט אויסגעלייזט אברהם, כה אמר צו בית יעקב. לכן כה אמר ה' אשר פדה את אברהם, השם יתברך וואס האט אויסגעלייזט אברהם, ער זאגט צו בית יעקב. ווער זענען די בית יעקב? דאס איז כלל ישראל. וואס זאגט ער זיי? "לא עתה יבוש יעקב ולא עתה פניו יחורו". דערקלערט דער רד"ק, יעקב איז כלל ישראל, און וויבאלד די מציאות פון כלל ישראל אין דער הגדרה יעקב איז ווען זייער מדרגה איז נידעריקער, פון לשון עקבה, פון לשון עקב, להבדיל פון ישורון, וואס דאס איז לשון שררה, אדער ישראל, וואס דאס איז לשון שררה, וואס דאס ווייזט אויף דער העכערער מדרגה. דעריבער זאגט ער, כה אמר ה' אשר פדה את אברהם אל בית יעקב, לא עתה יבוש יעקב. דער כוונה, ביז איצט האט יעקב זיך כביכול געשעמט מיט זיין פאלק. ווי א מענטש וואס שעמט זיך מיט זיין זון וואס איז ארויסגעגאנגען צו א תרבות רעה. אלזא ווען זיין זון דרייט זיך ארום מיט חבר'ה אינדרויסן, ווילט זיך דעם מענטש באגראבן זיין פנים אין דער ערד, ער שעמט זיך ארויסצוגיין. וואספארא בושות מיין זון טוט אזוי. אזוי זאגט ער, לא עתה יבוש יעקב. ביז איצט האט זיך יעקב געשעמט ווען ער האט געזען זיינע קינדער. לא עתה יבוש יעקב ולא עתה פניו יחורו. און פארוואס לא עתה יבוש יעקב? די סיבה איז דערצו, אשר פדה את אברהם. ווי אברהם אבינו האט געוואוינט צווישן רשעים, און דער קדוש ברוך הוא האט אים אויסגעלייזט פון דארט, האט אים ארויסגענומען פון דארט, "לך לך מארצך". אזוי אויך די ענווים וועגן וועלכע מיר האבן פריער גערעדט, זיי זענען צווישן רשעים, און זיי האבן נישט געקענט דינען השם בפרהסיה, און דער קדוש ברוך הוא האט זיי אויסגעלייזט פון די הענט פון די רשעים, האט צעברעקלט יענע מלכות הרשעה און געגעבן יענע צדיקים די מעגלעכקייט צו דינען השם בגלוי. ביז איצט זענען זיי געווען אנוסים. אבער דער וואס האט אויסגעלייזט אברהם און אים ארויסגענומען פון צווישן די רשעים כדי ער זאל פארשפרייטן שם השם אין דער וועלט, אזוי אויך איז השם עתיד צו טאן פאר די צדיקים, אז ער וועט זיי אויסלייזן פון צווישן די רשעים און זיי וועלן איצט קענען פארשפרייטן שם השם אין דער וועלט. "ויקדישו את קדוש יעקב". זאגט דער רד"ק, זיי וועלן באמת גערופן ווערן בית יעקב. דער אמת'ער בית יעקב. יעקב וועט זיך נישט שעמען פון זייערע מעשים, ער וועט זיך פרייען אין די מעשים פון זיינע קינדער. ווען איז דאס? ער רעדט אז דאס איז גערעדט וועגן די טעג פון חזקיה. עס שטייט דאך אז חזקיה האט פארריכט דאס פאלק. חזקיה האט צוריקגעברענגט דאס פאלק בתשובה נאך די מעשים פון זיין פאטער. און דעמאלט זענען די רשעים פארלענדט געווארן. און אויב אזוי, יענע וואס וועלן דא בלייבן וועלן זיין די צדיקים. "ולא עתה פניו יחורו", און דורך דעם וועט נישט אנקומען קיין בלייכקייט צו זיין פנים. חיוורון איז אויך לשון הלבנת פנים, לשון בושה. דער מלבי"ם דערקלערט, אברהם ווען ער האט אנגעהויבן פארשפרייטן די אמונה אין השם יתברך, איז ער געווען יחידי צווישן רבים. מען האט אים גערודפט, מען האט אים אריינגעווארפן אין כבשן האש, מען האט פרובירט מבטל צו זיין אלץ וואס ער האט געטאן, און אזוי איז געווען דורך אלע דורות. יצחק דערנאך, מען האט פארשטאפט די ברונעמער וואס ער האט געגראבן. מיר זעען דורך אלע דורות האט מען גערודפט דעם וואס האט פארשפרייט שם השם אין דער וועלט. אויף יעדן פאל, השם האט אויסגעלייזט אברהם. דער קדוש ברוך הוא האט אים גערעטעוועט. ער זאגט, אזוי אויך וועט דער קדוש ברוך הוא העלפן דעם פאלק, וואס זיי זענען די שרידים אשר השם קורא. זיי זענען די וואס האלטן זיך אן אין השם, אויך זיי וועט השם אויסלייזן און העלפן. און דעריבער לא יבוש יעקב ולא עתה פניו יחורו. פרעגט דער רד"ק, וואס איז דער חילוק צווישן יבוש און יחורו? זאגט דער מלבי"ם, תמיד יבוש איז א מענטש וואס שעמט זיך פון זיך אליין. מלאותי בושה. דאס איז איך שעם זיך פון זיך אליין, איך האב געטאן א זאך, אדער עס איז געווען א געוויסע זאך וואס האט מיר פאראורזאכט צו שעמען זיך, אדער עמעצער האט מיך פארשעמט און דורך דעם האב איך זיך געשעמט פון זיך אליין. אבער "לא עתה פניו יחורו", דאס איז ווען עמעצער איז מלבין פני חברו. איז פניו יחורו. תמיד יחורו, זאגט דער מלבי"ם, איז פונעם כח פון עמעצן אנדערן. און דאס איז תמיד דער חילוק צווישן בושה און דעם חיוורון. אלזא ער זאגט, ביז איצט האט מען אים געזאגט, וואו איז די השגחת השם? וואו איז די הנהגת השם? אט זע כלל ישראל, אין וואספארא מצב זיי זענען, שפל'ע, פארשלעפטע, פארטרויערטע. אלזא, א', האט ער געהאט א בושה פון זיין זייט אויפן מצב פון כלל ישראל. ב', האט ער אויך געהאט ביזיונות פון די וואס דרייען זיך ארום אים. אט, וואו איז די הנהגת השם? זעט דאס פאלק. ווי אזוי דאס פאלק איז כביכול הפקר, השם האט פארבארגן זיין השגחה פון אים. איז פניו יחורו. זאגט ער איצט, דאס וועט זיך ענדיקן.
"כי בראותו ילדיו מעשה ידי בקרבו יקדישו שמי והקדישו את קדוש יעקב ואת אלוהי ישראל יעריצו". "בראותו ילדיו מעשה ידי", דער כוונה איז, דערקלערט דער מלבי"ם, דער קדוש ברוך הוא וועט טאן אותות, ניסים ומופתים. און די זאך וועט ברענגען דעם מצב פון יעקב אז זיי וועלן האבן א כבוד ביי די גויים. נישט ווי עס איז געווען פריער, וואס עס איז געווען א ביזיון אז מען זאל זאגן אט האט השם זיי פארלאזט. און נישט נאר וועט זיך יעקב נישט שעמען פון זיך אליין, ביז איצט האט ער זיך געשעמט ווי מיר האבן געזאגט פון זיינע שלעכטע מעשים, אבער איצט זעט ער אז זיינע קינדער יקדישו שמי. יענע וואס ער האט זיך געשעמט מיט זיי, וואס זענען ארויסגעגאנגען צו א תרבות רעה, ער שעמט זיך מיט זיינע קינדער, אן דעם וואס מען זאל אים פארשעמען, ער אליין, ווי מיר האבן דערקלערט, אז די בושה איז אן עצם'דיקער ענין, איצט וועט ער זיך פרייען, ער זעט זיינע קינדער צדיקים. און איצט וועלן זיי מקדש זיין מיין שם. דורך דעם וועט מקודש ווערן שם השם, ווייל ווען כלל ישראל טוען רצון השם און עס רוט אויף זיי די ברכה, ווערט מתקדש שם השם אין דער וועלט. און דאס איז וואס ער זאגט, "יקדישו שמי", ווי אזוי? דורך זייערע גוטע מעשים, וועט מתקדש ווערן שם השם אין דער וועלט, מען זעט די הנהגת השם. און דאס איז קעגן דעם וואס ער האט געזאגט "מעשה ידי בקרבו". וואס איז מעשה ידי? די ניסים וואס איך וועל זיי טאן. די ניסים וואס איך וועל זיי טאן, דורך דעם וועלן זיי ברענגען דאס פאלק אויפצוהייבן דעם קאפ, צו גיין אין דרך השם, זיך צו שטארקן אין זיין עבודה, און זיי געבן אויך א כבוד אין די אויגן פון די אומות, ווייל אט איצט זעט מען די הנהגת השם. און דורך דעם, "ואת אלוהי ישראל יעריצו". אלע וועלן זען דעם געוואלדיקן כח פון קדוש ברוך הוא אן א גבול, און דעמאלט וועלן זיי מעריץ זיין אויך דעם אלוהי ישראל, און ממילא וועלן זיך נישט בלייכן די פנים פון יעקב, ממילא וועט מען נישט פארשעמען יעקב.
דער רד"ק דא באטראכט א אינטערעסאנטע שאלה. זאגט דער רד"ק, עס שטייט "והקדישו את קדוש יעקב". זאגט דער רד"ק, מען זעט אז ער דערמאנט תמיד די קדושת האל צו יעקב. וואס מיר האבן דאס נישט געזען ביי די איבעריקע אבות. ווי עס שטייט "קדוש יעקב", "כי כה אמר ה' צבאות קדוש ישראל אביר יעקב", און עס האט געזאגט "קדוש ישראל מושיעך", און עס האט געזאגט "גואלכם קדוש ישראל", און עס האט געזאגט "קדוש ישראל ויוצרו", און עס האט געזאגט "גואל ישראל קדושו". מען זעט תמיד דעם אויסדרוק פון קדוש מיט ישראל און יעקב. ישראל דער כוונה איז יעקב. זאגט דער רד"ק, אמנם א טייל פון זיי קענסטו דערקלערן אז ישראל איז געמיינט כלל ישראל. קדוש ישראל דער כוונה אויף כלל ישראל, אלוהי ישראל, קדוש ישראל. אבער ער זאגט, עס זענען דא צווישן זיי וואס מען קען זיי נישט דערקלערן אנדערש נאר אויף יעקב אליין. אלזא פארוואס האבן מיר נישט געזען קדוש אברהם? קדוש יצחק? מיר האבן געזען נאר קדוש ישראל און יעקב. זאגט דער רד"ק, עס איז זייער מעגלעך מפני וואס יעקב האט געזען די קדושת האל אין מראה הנבואה אין דעם מחזה פונעם לייטער. פרשת ויצא, א לייטער געשטעלט אויף דער ערד און זיין קאפ דערגרייכט אין הימל. אלזא יעקב האט זוכה געווען אריינצוקוקן ארויף. האט זוכה געווען אריינצוקוקן צו זען אין קדושת השם. דעריבער כאראקטעריזירט תמיד דער ענין פון קדושה צו אים. ער האט זוכה געווען צו זען קדוש יעקב, קדוש ישראל, ער איז דער וואס האט זוכה געווען משיג צו זיין די מראות הנבואה, צו זען זיין קדושה יתברך.
"וידעו תועי רוח בינה ורוגנים ילמדו לקח". "וידעו תועי רוח בינה", די תועים פון די וועגן פון בינה, זאגט דער מלבי"ם, יענע וואס ווערן התפעל פון אלערליי געפעלשטע סימנים און אותות און געפעלשטע מופתים, זיי וועלן וויסן בינה. עס פעלט זיי בינה. בינה האבן מיר דערקלערט אין דער פארגאנגענהייט, דער כוונה איז צו פארשטיין א זאך פון א זאך. עס פעלט זיי, וואס מען רופט היינט, דעם דרך פון ארויסבאקומען מסקנות. עס פעלט זיי דעם דרך פון פארשטיין א זאך פון א זאך. אבער דעמאלט, "וידעו תועי רוח בינה", זיי וועלן פארשטיין די אמת'ע אותות און מופתים וואס באווייזן זיין אמת יתברך. נישט אלץ וואס זיי האבן געזען ביז איצט וואס האט זיי פארפירט פונעם דרך האמת, ווייל ווי מיר האבן דערקלערט, אין זייער צייט האבן אויך עבודה זרה, אויך די כוחות הטומאה געטאן מופתים. אויך זיי האבן געווירקט פעולות איבער דעם דרך הטבע. ער זאגט, אבער דעמאלט וועלן ידעו תועי רוח בינה, די אמת'ע בינה, די אמת'ע פארשטענדעניש אין דער מציאות פון השם יתברך, דעמאלט וועלן זיי פארשטיין. "ורוגנים ילמדו לקח". די רוגנים, ווער זענען די רוגנים? די רוגנים, זאגט דער מלבי"ם, דאס איז יענע וואס טועה בזדון. דער כוונה גייען זיך קריגן בזדון קעגן דעם דבר השם. עס פעלט זיי חוכמה. די ערשטע האט נאך חוכמה, אבער עס פעלט אים בינה, ער איז נישט מסיק מסקנות ריכטיק. אבער זיי האבן אפילו נישט קיין חוכמה. די רוגנים דאס איז ווי נרגן מפריד אלוף, תרגנו באוהליכם, יענע וואס האבן טענות און תרעומת, ווילן נישט צוהערן, קומען כדי זיך צו קריגן, כדי זיך צו טענהן, דאס איז דער רוגן. פארוואס האסטו געטאן אזוי? און פארוואס אזוי? ער איז תמיד, ער איז א נרגן, ער האט תמיד טענות. די האבן אויך נישט די חוכמה, נישט נאר צו פארשטיין א זאך פון א זאך, דעם באזישן שכל פעלט זיי. יענע וועט דער קדוש ברוך הוא לערנען א לקח. לקח דער כוונה איז די דברי החוכמה, אז זיי זאלן נעמען די דברי החוכמה. לקח טוב נתתי לכם. נישט ווי מען זאגט היינט, איך וועל אים לערנען א לקח. וויל מען זאגן עפעס ווי איך וועל אים נוקם זיין, אדער איך וועל אים ווייזן אז ער וועט ליידן צוליב וואס ער האט געטאן. דא איז עס נישט אין דער משמעות. זיי לערנען א לקח דא איז עס אין דעם מובן פון לקח טוב נתתי לכם. איך וועל זיי געבן די חוקי החוכמה אז זיי זאלן זי לערנען, כדי דורך דעם זאלן זיי נישט ווייטער זיין רוגנים.
זאל אונדז השם העלפן במהרה בימינו, אמן.