הקדמה: פון דערמאנען די ניסים ביז צום געשריי פונעם גלות
דער חלק פאר אונז אין קאפיטל ס"ג איז א המשך פון דערמאנען חסדי ה' פאר כלל ישראל. נאכדעם וואס דער נביא האט דערמאנט "הַמַּעֲלֵם מִיָּם", הייבט ער אן צו באשרייבן די ניסים פון קריעת ים סוף און די פונקטליכע מעלות וואס זענען דערין געווען, און פון דארט גייט ער אריבער צו א ביטער געשריי: אלע יענע ניסים זענען דאך געווען אין די פריערדיגע יארן, און וואו זענען זיי יעצט? פון דא ביז צום סוף פונעם קאפיטל ליגט פאר אונז א סדר פון טענות און בקשות: הבט וראה, וואו איז דיין קנאה און דיין רחמנות, למה תתענו, שוב למען עבדיך - ביז דער נביא ווערט פארוואנדלט אין שווייגן פון גרויס התרגשות.
מוליך לימין משה: וויאזוי איז דער ים געשפאלטן געווארן
מוֹלִיךְ לִימִין מֹשֶׁה זְרוֹעַ תִּפְאַרְתּוֹ, בּוֹקֵעַ מַיִם מִפְּנֵיהֶם, לַעֲשׂוֹת לוֹ שֵׁם עוֹלָם. - ער האט געפירט צו דער רעכטער האנט פון משה זיין פראכטפולן ארעם, שפאלט דאס וואסער פאר זיי, צו מאכן פאר זיך אן אייביגן נאמען.
דער הקדוש ברוך הוא האט געפירט צום רעכטן האנט פון משה זיין זרוע הגבורה. יעדע מאל וואס משה האט געדארפט די הילף פון השי"ת, איז די האנט פונעם הקדוש ברוך הוא כביכול געווען צו זיין רעכטער זייט. דער רד"ק ערקלערט אז דא הייבט זיך אן די באשרייבונג פון די ניסים פונעם ים: קומט און זעט וואס פאר א וואונדערליכער נס דאס איז געווען. ווען משה איז באפוילן געווארן "הָרֵם אֶת מַטְּךָ וּנְטֵה אֶת יָדְךָ עַל הַיָּם", זאל קיינער נישט טראכטן אז דער שטעקן האט געהאט די כח צו שפאלטן א ים; נאר די פעולה פון קודשא בריך הוא איז דא געווען, וואס ער האט געפירט צו משה'ס רעכטער האנט און אים געהאלפן הייבן דעם שטעקן און שפאלטן דעם ים, און דער הקדוש ברוך הוא האט געשפאלטן דעם ים פאר בני ישראל, כדי די מצריים זאלן אומקומען דערין.
פארוואס האט זיך דער ים בכלל געשפאלטן? "לעשות לו שם עולם"
גיט אכטונג אויף די ווערטער פונעם רד"ק אויפן סוף פונעם פסוק. מיר וואלטן בפשטות געטראכט: כלל ישראל האבן געמוזט אריבערגיין דעם ים און זיי האבן נישט געהאט וואו אריבערצוגיין, דערפאר האט דער הקדוש ברוך הוא געשפאלטן פאר זיי דעם ים. זאגט דער רד"ק: דאס איז נישט ריכטיג. ווער עס ווייסט וויאזוי קריעת ים סוף האט אויסגעזען, ווייסט אז דאס איז נישט געווען קיין אריבערגאנג פון איין ברעג צום צווייטן. נישט ווי דער מעשה פון רבי פנחס בן יאיר, וואס האט געדארפט אנקומען צום צווייטן ברעג און האט געזאגט "גינאי, טייל מיר דיינע וואסערן" - דארט איז דאס שפאלטן געווען דער וועג אנצוקומען צו דער צווייטער זייט. כלל ישראל האבן נישט געדארפט אנקומען צו קיין שום ברעג; זיי זענען אריין פון איין זייט און ארויסגעקומען פון דער זעלבער זייט ווייטער, אין דער פארעם פון א קשת - למעשה צוועלף בויגנס, קעגן די צוועלף שבטי י-ה. אויב אזוי, איז דאך נישט געווען קיין הכרח צו שפאלטן דעם ים. און וואס איז געווען דער ענין? "לַעֲשׂוֹת לוֹ שֵׁם עוֹלָם" - אז דורך דעם זאלן אים אלע פעלקער געדענקען, "שָׁמְעוּ עַמִּים יִרְגָּזוּן", און מורא האבן פאר אים.
און אויב אזוי, פארוואס האט דער הקדוש ברוך הוא אויסגעוועלט צו ראטעווען דווקא אויף דעם אופן? עטליכע ענינים זענען געווען דערין. ערשטנס, די מצריים יאגן נאך, און וויאזוי ווארפט מען זיי אראפ פון די פלייצעס? דורך דעם וואס מיר גייען אריין אין ים, קומען זיי אריין נאך אונז און דער ים פארמאכט זיך אויף זיי. אבער דאס אליין איז נישט גענוג, ווייל דער עמוד האש וואס האט אפגעטיילט צווישן זיי האט דאך געווארפן אויף זיי פיילן, און לויטן תרגום אפילו פעך און פייער - און ער וואלט זיי געקענט פארטיליקן אן דעם ים אינגאנצן.
צווייטנס, כדי זיי זאלן באקומען מידה כנגד מידה. "מעשה ידי טובעים בים ואתם אומרים שירה?" און מען פרעגט: כלל ישראל האט דאך יא געזאגט שירה, און וואס איז דער פראבלעם אז מלאכי השרת זאלן זאגן שירה אויף דער מפלה פון מצרים? און נאך: וואס הייסט "מעשה ידי", מ'רעדט דאך פון רשעים, און דער הקדוש ברוך הוא פרייט זיך דאך מיט דער מפלה פון רשעים. ערקלערט דער רבי ר' העשיל: ביי מחנה אשור, ווען ער איז געקומען באלאגערן ירושלים אין די טעג פון חזקיהו, שטייט אז דער הקדוש ברוך הוא האט אויפגעדעקט זייער אויער און זיי האבן געהערט די שירה פון די מלאכים, און מיט דעם איז זייער נשמה אויסגעגאנגען - ווייל די זיסקייט און געשמאק וואס די נשמה ציט זיך נאך דער שירה פון די מלאכים איז אזוי גרויס, אז זי רייסט זיך אפ פונעם גוף. מלאכי השרת האבן געוואלט זאגן שירה, און דורך דעם וואלטן די מצריים געשטארבן. האט דער הקדוש ברוך הוא צו זיי געזאגט: דאס איז וואס עס קומט זיך זיי? זיי האבן דערטרונקען כלל ישראל אינעם נילוס - "מעשה ידי", די אידן, זענען דערטרונקען געווארן אינעם ים, און איר ווילט הרג'ענען מצרים מיט א שירה? דאס איז צו א גרינגער טויט! נאר מידה כנגד מידה: זיי האבן אונז דערטרונקען אין וואסער, זאלן זיי אויך דערטרונקען ווערן אין וואסער.
און נאך: ווען זיי שטארבן אינעם ים זענען פאראן דרגות אין זייער מיתה - טייל ווי שטרוי, טייל ווי א שטיין, טייל ווי בליי, אלעס לויט דער מאס פון זייער רשעות. און נאך: עס איז דא דא ביזת הים, וואס דער ים ווארפט ארויס אלע אוצרות צום ברעג, און אויך דאס איז א חלק פון וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געוואלט עס זאל זיין דורך דעם וואסער. און פונדעסטוועגן, בכלליות, אזוי ווי די ווערטער פונעם רד"ק: עס איז נישט געווען קיין הכרח צו קריעת ים סוף - נאר "לַעֲשׂוֹת לוֹ שֵׁם עוֹלָם".
דער מלבי"ם: פיר מעלות אין די ניסים פון השי"ת
דער מלבי"ם זאגט אז דער פסוק קומט אנצודייטן אז די ניסים וואס דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן פאר אונז זענען געווען אויסגעצייכנטע ניסים מצד פיר בחינות. די ערשטע מעלה: די ניסים זענען געווען שטענדיג. "מוֹלִיךְ" - אויף א שטענדיגן אופן גייט דער הקדוש ברוך הוא מיט אונז נאנט צוזאמען. נישט אן איינמאליגער נס וואס גייט ארויס פון דרך הטבע און דערנאך גייט אלעס צוריק צום אלטן שטייגער, נאר "מוֹלִיךְ" - די גאנצע צייט, ווי איינער זאגט: איך בין מיט דיר תמיד, אלעס וואס דו דארפסט בין איך דא.
די צווייטע מעלה: ווער איז געווען מיט אונדז? נישט קיין מלאך. דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט "הנה אנכי שולח מלאך", און משה האט געזאגט "אם אין פניך הולכים אל תעלנו מזה" - מיר ווילן נישט קיין מלאכים, קודשא בריך הוא אליין באגלייט אונדז. און דאס איז "לימין משה", אז דער נס'דיגער ארעם איז געשטאנען ביי זיין רעכטער האנט אן קיין שום ממוצע.
די דריטע מעלה: "זרוע תפארתו". עס זענען דא ניסים וואס ווערן געטאן בדרך הטבע, דאס הייסט לויט די זכותים וואס א מענטש פארמאגט - אויב דו האסט זכותים, ביסטו ראוי מען זאל דיר טאן א נס; אויב דו האסט נישט קיין זכותים, ווי קען דער אייבערשטער דיר טאן א נס? און דא זאגט דער פסוק אז דער הקדוש ברוך הוא האט אונדז געטאן ניסים אפילו מיר זענען נישט געווען ראוי מצד זיך אליין, און דאס אליין מאכט גרעסער דעם נס. ווייל ווען עס קומט זיך פאר א מענטש, איז מען נישט אזוי נתפעל: אויב מען וועט אונדז זאגן אז דער באבא סאלי האט געטאן א נס, וועלן מיר נישט אזוי נתפעל ווערן - ער האט זכותים גענוג און נאך צו באקומען ניסים. אבער אויב מען וועט אונדז זאגן אז אונדזער שכן האט געטאן א נס, וועלן מיר נתפעל ווערן: איך האב נישט געוואוסט, יעצט זע איך. ווען א נס געשעט פאר איינעם וואס כביכול קומט זיך אים נישט, פון דעם ווערט מען נתפעל.
און וואו איז דאס מרומז? אינעם ווארט "זרוע". מיר האבן שוין פריער גערעדט אז עס איז דא אן הנהגה פון "יד" און עס איז דא אן הנהגה פון "זרוע". "יד" איז די כף היד, און זי הייסט "יד" צוליב אירע י"ד גלידער (פערצן פרקים) - ווער עס האט אמאל געזען א רענטגען בילד קען ציילן פערצן פרקים. די "זרוע" ווידער הייבט זיך אן פון דער פלייצע. ווען די הנהגה איז בבחינת "יד ה'", איז דאס אן הנהגה דורך אן אתערותא דלתתא: כביכול זאגט דער הקדוש ברוך הוא, איך האב באוועגט די האנט, אבער ווער האט זי גערירט? די זרוע - און דאס זענט איר, אייערע זכותים, אייערע מעשים, אייערע צדקות. איר האט געמאכט די זרוע, און דורך דעם האב איך געקענט טאן מיטן האנט דעם נס. אבער ווען דער הקדוש ברוך הוא אנטפלעקט זיין זרוע קדשו, האבן מיר דערין גארנישט: אויך דער זרוע איז זיינס, ווער האט איר באוועגט? איך, זאגט דער הקדוש ברוך הוא. און מיר - גארנישט, און פון אונדזער כוח איז גארנישט געקומען. דערפאר זאגט דער פסוק "זרוע תפארתו" - אן עליונ'דיגער רוחניות'דיגער כוח וואס איז נישט אנגעהאנגען אין אונדז, וואס מיר האבן גארנישט געטאן דערצו.
די פערטע מעלה: "תפארתו". די ניסים זענען נישט געווען קיין ניסים מלובש אין דער נאטור, ווי די ניסים פון מגילת אסתר, וואו דער צירוף המקרים אליין איז דער נס און עס איז קלאר פאר יעדן, נאר עס זענען געווען ניסים גלויים: קריעת ים סוף, דער מן וואס איז געפאלן פונעם הימל (אויפן שלו קען מען נאך טענה'ן אז עס איז געווען כדרך הטבע), "שמש בגבעון דום וירח בעמק אילון" און ענליכע - ניסים העכער פון דער נאטור. און ווען מען טוט א זאך העכער פון דער נאטור איז דא דערין אן התפארות פאר די אויגן פון יעדן, און דערפאר איז דאס געווען א תפארת פארן אייבערשטן פאר די אויגן פון דער גאנצער וועלט.
און דאס איז "בוקע מים מפניהם": די שפאלטונג פונעם ים איז נישט געווען בלויז כדי זיי צו ראטעווען, ווייל דער אייבערשטער וואלט זיי דאך געקענט ראטעווען מיט אנדערע ניסים - ווי דער רד"ק זאגט, און אזוי גייט אויך דער מלבי"ם - נאר דער ציל איז געווען "לעשות לו שם עולם", "שמעו עמים ירגזון".
מוליכם בתהומות: א גלאטער באדן
מוֹלִיכָם בַּתְּהֹמוֹת, כַּסּוּס בַּמִּדְבָּר לֹא יִכָּשֵׁלוּ. - ער האט זיי געפירט אין די תהומות, ווי א פערד אין מדבר וועלן זיי זיך נישט שטרויכלען.
ביי קריעת ים סוף זענען געווען נאך ניסים - חז"ל זאגן עשרה ניסים על הים - און איינער פון זיי ווערט דא אנגעדייטעט. אויב מען וואלט אויסגעטריקנט דעם ים, איז זיין גרונט פון זיך אליין פול מיט ריפן און פעלזן; דאס איז דאך נישט קיין אויטאסטראדע. און דער הקדוש ברוך הוא האט זיך נישט באגנוגנט מיט דעם וואס ער האט זיי געפירט אין די תהומות, דאס הייסט אז ער האט געשפאלטן פאר זיי דעם ים, נאר ער האט אויך געזארגט אז דער ארט זאל זיין גלאט און באקוועם צום גיין. "כסוס במדבר" - ווי א פערד וואס לויפט אין מדבר, וואס דער מדבר איז א פלאכער מישור, און מען האט נישט קיין מורא אז ער וועט זיך אנשטויסן, דער שטח איז פריי און גלאט. אזוי האט דער הקדוש ברוך הוא גרינגער געמאכט דאס גיין: נישט נאר וואס עס איז דארט אונטן נישט געווען קיין בלאטע, וואס מאכט א מענטש זאל זיך אנשטויסן און שטרויכלען, נאר אפילו די ערד איז געווען אויסגעפלאסטערט ווי אן אויסגעטראטענער וועג.
כבהמה בבקעה: אן אראפגאנג בנחת אדער אז זיי האבן גארנישט געדארפט אראפגיין
כַּבְּהֵמָה בַּבִּקְעָה תֵרֵד, רוּחַ ה' תְּנִיחֶנּוּ, כֵּן נִהַגְתָּ עַמְּךָ לַעֲשׂוֹת לְךָ שֵׁם תִּפְאָרֶת. - ווי א בהמה וואס גייט אראפ אין טאל, האט א רוח פון ה' זיי גערואיגט, אזוי האסטו געפירט דיין פאלק צו מאכן פאר דיר א נאמען פון תפארת.
דער רד"ק ערקלערט: זיי זענען אראפגעגאנגען אין ים אריין ווי א בהמה וואס גייט אראפ אין א טאל אן קיין שום אנשטרענגונג, ווייל אראפגיין איז שטענדיג גרינג און געלאסן, און דער טאל איז א באקוועמער ארט צו גיין. "רוח ה' תניחנו" - האט געגעבן מנוחה פאר עם ישראל; און כאטש עס שטייט "תניחנו" אויף לשון נסתר (ער וועט אים בארואיגן) און דערנאך ווענדט ער זיך און זאגט "עמך" (דיין פאלק), געפינען מיר אזוי ביי "ותראהו את הילד" - "ותראהו" בלשון נסתר און דערנאך ווערט אויסגעדריקט "את הילד". דאס הייסט אז די רוח פונעם אייבערשטן האט געגעבן רו פאר כלל ישראל פון די מצרים וואס האבן זיי נאכגעיאגט, "וכן נהגת עמך לעשות לך שם תפארת". און נאך ברענגט דער רד"ק פונעם תרגום יונתן אז "תניחנו" איז אזוי ווי "תנחנו", מלשון "לך נחה את העם" (פירן), און דאס אלעס איז געווען כדי עס זאל זיין פארן קודשא בריך הוא א נאמען, תפארת און אן אייביגער כבוד. און פון דא קומט די קשיא פון כלל ישראל: דאס אלעס האסטו געטאן אין די פריערדיגע יארן, און פארוואס פארלאזטו אונדז יעצט?
דער רד"ק האט גענומען דעם פסוק אלס המשך צום פריערדיגן, און לויט זיין שיטה איז נישטא קיין קשיא, ווייל עס איז א כפל הענין במילים שונות: "כסוס במדבר לא יכשלו" און "כבהמה בבקעה תרד". אבער דער מלבי"ם, ווי באקאנט, האלט נישט פון קיין כפל הענין במילים שונות, דערפאר ערקלערט ער אז עס רעדט זיך דא פון נאך א נס: אז עם ישראל האט בכלל נישט געדארפט אראפגיין צום ים. קלערט אריין: ווען דער ים וואלט אויסגעטריקנט אויף א שטרעקע פון עטליכע קילאמעטער, וואס פאסירט ווען מען גייט אריין אין ים ווען עס איז פאראן וואסער? מען גייט און מען זינקט אראפ טיפער און טיפער, ווייל דער גרונט איז ווי א וואנע וואס ווערט טיפער און טיפער. דער הקדוש ברוך הוא האט אבער נישט אזוי געטאן, נאר ער האט געמאכט ווי א סארט ראמפע - ער האט געהויבן די ערד אויף אזא אופן אז ביים גיין זאל מען נישט דארפן אראפגיין ווי איינער גייט היינט אראפ צום ים, נאר מען גייט אויף א הויכן פלאץ און מען קומט ארויס פונקט אין דער הויך פונעם ברעג. "בקעה" מיינט א פלאכער מישור, גלייך און גלייך: ווי נאר מען איז אריינגעגאנגען אין ים, איז דער תהום תיכף ארויפגעשוואומען און געווארן א בקעה, א גלייכער ארט. "כן נהגת עמך לעשות לך שם תפארת" - מיט פילע ניסים וואס בלויז דו קענסט זיי באווייזן, און אזוי האסטו געפירט דיין פאלק דורכאויס אלע דורות.
קוק און זע: וווּ איז דיין קנאה און וווּ זענען דיינע רחמים
הַבֵּט מִשָּׁמַיִם וּרְאֵה מִזְּבֻל קָדְשְׁךָ וְתִפְאַרְתֶּךָ, אַיֵּה קִנְאָתְךָ וּגְבוּרֹתֶךָ, הֲמוֹן מֵעֶיךָ וְרַחֲמֶיךָ אֵלַי הִתְאַפָּקוּ. - קוק פֿון הימל און זע פֿון דיין הייליקן און פֿראַכטפֿולן וווינאָרט, וווּ איז דיין קנאה און דיינע גבורות, דאָס שטורמען פֿון דיינע אינעווייניקסטע געפֿילן און דיינע רחמים האָבן זיך קעגן מיר איינגעהאַלטן.
"הבט משמיים וראה" - מען בעט פֿונעם קדוש ברוך הוא ער זאָל קוקן אויפֿן געפֿאַלענעם מצב פֿון כלל ישראל. "איה קנאתך וגבורותיך": ערקלערן רש"י און דער רד"ק - דו פֿלעגסט מקנא זײַן ווען דו האָסט געזען די פּײַן פֿון דיין פֿאָלק, און צוליב דער קנאה פֿלעגסטו ווײַזן גבורה און שלאָגן די פֿעלקער וואָס האָבן אונדז געפּלאָגט; און וווּ זענען זיי איצט? "המון מעיך ורחמיך" - אויפֿן סמך פֿונעם פּסוק "המו מעי לו", און גלײַך דערנאָך "רחם ארחמנו". ווען אַ מענטש בענקט שטאַרק נאָך עמעצן, שטורמען זײַנע מעיים - דאָס וואָס מען רופֿט היינט "פֿלאַטערלעך אין בויך" - און נאָכן שטורמען פֿון די מעיים קומען די רחמים. און דערויף איז די טענה: וווּ איז דאָס שטורמען פֿון דיינע מעיים און וווּ זענען די רחמים וואָס קומען נאָך דעם? "אלי התאפקו" - פֿון לשון איפּוק, ער האַלט זיך אײַן און לאָזט נישט אַרויס זײַנע רחמים און חמלה קעגן מיר.
דער מלבי"ם ערקלערט, אַז דאָ ווענדט זיך דער נביא און זאָגט: ריבונו של עולם, נאָך אַלע ניסים און נפלאות וואָס דו האָסט געטאָן מיט אונדז אין די אַמאָליקע טעג, וואָס ער האָט פֿריִער אויסגערעכנט - "מוליכם בתהומות", "כבהמה בבקעה תרד", קריעת ים סוף און יציאת מצרים - קום און זע ווי דער ראָד האָט זיך איבערגעדרייט און עס איז געוואָרן אַ פֿאַרקערטער מצב. און לכאורה איז דאָ אינעם פּסוק אַ כּפֿילות: "הבט משמיים" און "וראה מזבול קודשך". פֿאַרוואָס "שמיים" און פֿאַרוואָס "זבול קודשך", און פֿאַרוואָס "הבט" און פֿאַרוואָס "ראה"? ערקלערט דער מלבי"ם: צוויי הנהגות האָט דער קדוש ברוך הוא. עס איז פֿאַראַן אַ נאַטירלעכע, שטענדיקע הנהגה, מיט וועלכער ער פֿירט זיך מיט אַלע באַשעפֿענישן אויפֿן נאַטירלעכן שטייגער, און זי ווערט אָנגערופֿן "שמיים"; און עס איז פֿאַראַן אַ ניסימדיקע, איבערנאַטירלעכע הנהגה, אין וועלכער ער ברעכט די נאַטור־סדרים, און דאָס איז "זבול קודשך" - דער אָרט וווּ עס רוט שכינת עוזו, די באַזונדערע אלוקית'דיקע הנהגה מיט וועלכער ער פֿירט כלל ישראל העכער פֿון דעם דרך הטבע.
און וואָס איז דער חילוק צווישן "הבטה" און "ראייה"? ראייה איז דאָס זען מיט די פֿיזישע אויגן: אַ מענטש האָט אויגן און ער זעט. הבטה איז אַ טיפֿערע התבוננות אין אַ זאַך, אַרײַנקלערן דערין און לייגן אַכט דערויף. דעריבער זאָגט דער נביא "הבט משמיים": אין דער נאַטירלעכער השגחה איז לכאורה נישט קענטיק קיין אונטערשייד צווישן דעמאָלט און היינט, ווײַל דאָ זענען דאָך נישט פֿאַראַן קיין ניסים נאָר אַן השגחה אינלאַהאַלב דער נאַטור, און דער וואָס קוקט זאָגט אַז די נאַטור פֿירט זיך פּונקט דאָס זעלבע. אָבער ווער ס'וועט קוקן און גוט מתבונן זײַן וועט זען אַז אויך אין דער נאַטירלעכער השגחה איז דאָ אַן אונטערשייד צווישן דעמאָלט און היינט - קוק זיך אײַן און זע, ריבונו של עולם, אַז די נאַטירלעכע הנהגה מיט אונדז איז נישט ווי אַמאָל. און לעומת זה "וראה מזבול קודשך": די ניסימדיקע הנהגה דאַרף נישט קיין התבוננות, יעדער וואָס האָט אַ פּאָר אויגן זעט אַז מיר האָבן נישט קיין ניסימדיקע הנהגה ווי דעמאָלט. מיר האָבן נישט קיין קריעת ים סוף און קיין אבני אלגביש וואָס פֿאַלן פֿונעם הימל און ניסים ווי אונדזערע אבות האָבן געהאַט - ס'איז גענוג צו זען, און מען דאַרף נישט קיין הבטה.
און דערויף זאָגט דער פּסוק "איה קנאתך וגבורותיך". זאָגט דער מלבי"ם: די ניסים וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט געטאָן פֿאַר אונדז אין די פֿריִערדיקע יאָרן זענען געווען פֿאַר צוויי צוועקן. איינס, ווײַל דער קדוש ברוך הוא איז מקנא פֿאַר זײַן נאָמען וואָס ווערט פֿאַרשוועכט צווישן די גוים: ווען כלל ישראל ליידט ווערט מתחלל שם שמיים - דאָס זענען דאָך דעם אויבערשטנ'ס פֿאָלק, דאָס זענען די קינדער פֿונעם ריבונו של עולם, קוקט ווי זיי זענען פֿאַרלאָזט און ווי זיי ליידן, כּאילו חלילה ער קען זיי נישט היטן און איז נישט מסוגל זיי צו פֿאַרטיידיקן. אויף דעם זאָגט מען: ריבונו של עולם, זיי מקנא צוליב דיין פֿאַרשוועכטן נאָמען, אַזוי ווי אַמאָל פֿלעגסטו מקנא זײַן פֿאַר דיין נאָמען בײַ די גוים און זיך אָפּרעכענען מיט די אומות, כּדי זיי זאָלן וויסן אַז עס איז פֿאַראַן אַן אדון פֿאַר די דאָזיקע, אַז עס איז פֿאַראַן אַ פֿאָטער פֿאַר דעם פֿאָלק. און דאָס צווייטע, אַז טיילמאָל קומט די ישועה צוליב כלל ישראל אַליין, ווײַל זײַנע רחמים האָבן זיך פֿאַרמערט איבער אונדזער שווערן מצב - נישט צוליב זײַן גרויסן נאָמען, נאָר ווײַל ער זעט אַז מיר ליידן. און אויף דעם זאָגט דער פּסוק "המון מעיך ורחמיך אלי" - פֿריִער זענען זיי געווען, און איצט האָבן זיי זיך אײַנגעהאַלטן. אויב אַזוי איז דאָ די טענה: ריבונו של עולם, אין דער פֿאַרגאַנגענהייט איז געווען אַ קנאה פֿאַר דיין נאָמען און עס זענען געווען רחמים אויף אונדז, און היינט איז נישטאָ נישט דאָס און נישט דאָס, און ממילא איז כלל ישראל למשיסה צווישן די גוים.
כי אתה אבינו: מיר האָבן נישט אויף וועמען זיך צו שטיצן
כִּי אַתָּה אָבִינוּ, כִּי אַבְרָהָם לֹא יְדָעָנוּ וְיִשְׂרָאֵל לֹא יַכִּירָנוּ, אַתָּה ה' אָבִינוּ גֹּאֲלֵנוּ מֵעוֹלָם שְׁמֶךָ. - וואָרום דו ביסט אונדזער פֿאָטער, וואָרום אברהם ווייסט נישט פֿון אונדז און ישראל דערקענט אונדז נישט, דו ה' ביסט אונדזער פֿאָטער, אונדזער אויסלייזער פֿון אייביק אָן איז דיין נאָמען.
"כי אתה אבינו" - און אויב אַזוי דאַרפֿסטו קוקן און זען אונדזערע צרות, זאָגט רש"י. "כי אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו" - לויט רש"י: אברהם האָט אונדז נישט געוווּסט אין דער צרה פֿון מצרים און ישראל האָט אונדז נישט דערקענט אין מדבר, ווײַל זיי זענען שוין נסתלק געוואָרן פֿון דער וועלט, און דו ריבונו של עולם ביסט געווען אַ פֿאָטער פֿאַר אונדז. און רש"י ברענגט אַז רבותינו האָבן דאָס געדרשנט אַזוי ווי זיי האָבן געדרשנט אין מסכת שבת.
דער רד"ק ערקלערט נאָך מער, אַז די זאַכן זענען אויפֿן אופֿן פֿון "כי אבי ואמי עזבוני וה' יאספני": ווען עס איז נישטאָ ווער עס זאָל אונדז העלפֿן, זעט כביכול דער קדוש ברוך הוא אַ פֿליכט צו קומען און מושיע זײַן ישראל. און ווי דער בעל חובות הלבבות ערקלערט, אַז כּל זמן אַ מענטש פֿאַרלאָזט זיך אויף עמעצן ער זאָל אים העלפֿן, לאָזט אים דער קדוש ברוך הוא איבער אין די הענט פֿון דעם אויף וועמען ער פֿאַרלאָזט זיך: וועמען ווילסטו ער זאָל דיר העלפֿן, פלוני? גיי צו אים. "יקומו ויעזרוכם יהי עליכם סתרה", "אי אלוהימו צור חסיו בו" - ווער איז דיין ג-ט, אויף וועמען ביסטו בוטח? גיי צו אים ער זאָל דיר העלפֿן.
און פֿון דאַנען פֿאַרשטייט מען וואָס די גמרא זאָגט וועגן עקבתא דמשיחא: "ועל מי יש לנו להישען? על אבינו שבשמיים". און יעדער פֿרעגט דאָך: צי האָבן מיר פֿריִער געהאַט אויף אַ צווייטן זיך צו שטיצן? שטענדיק האָבן מיר דאָך נישט אויף וועמען זיך צו שטיצן נאָר אויף אבינו שבשמיים, פֿאַר די סטיקערס און נאָך די סטיקערס. און דער ענטפֿער איז: ריכטיק, זיכער איז דאָס שטענדיק אַזוי; די פֿראַגע איז ווען מען קומט צו דער דאָזיקער הכּרה. ווען וועט קומען די גאולה? ווען מען וועט דערגרייכן צו דער הכּרה אַז מיר האָבן נישט אויף וועמען זיך צו שטיצן נאָר אויף אבינו שבשמיים. כּל זמן מיר מיינען אַז אַמעריקע וועט אונדז העלפֿן, און אַז מיר האָבן אַ שטאַרקע אַרמיי, און אַז מיר זענען מסוגל וכדומה, זאָגט דער קדוש ברוך הוא: זײַט מוחל, גייט צו זיי. אָבער אין דער מינוט וואָס אַ מענטש פֿאַרשטייט "ריבונו של עולם, נאָר אויף דיר האָבן מיר זיך פֿאַרלאָזט, נאָר אויף דיר האָבן מיר בוטח געווען", האָט ער כביכול נישט קיין ברירה נאָר אונדז צו העלפֿן - ווײַל אַ מענטש העלפֿט ווען ער ווייסט אַז יענער פֿאַרלאָזט זיך אויף אים אויף הונדערט פּראָצענט, אַז אויב נישט ער, ווער וועט אים דען העלפֿן. און ווען כלל ישראל פֿאַרלאָזט זיך אויף אים, איז מען כביכול מכריח דעם ריבונו של עולם צו טאָן אונדזער רצון. און דאָס איז וואָס מיר קומען און זאָגן: ריבונו של עולם, אברהם לא ידענו, "אבי ואמי עזבוני", און ווען אבי ואמי עזבוני - דעמאָלט "וה' יאספני".
פֿאַרוואָס דווקא אברהם און ישראל
דער רד"ק פרעגט: אברהם אבינו איז דאך שוין אוועק עטליכע דורות, און אפילו א בשר ודם פאטער און מוטער ווייסן נישט פון זייערע קינדער נאכדעם וואס זיי זענען נסתלק געווארן פון דער וועלט, און וואס וויל מען דא בעצם זאגן? נאר ער האט גענומען די דוגמא פון אברהם ווייל ער איז דער ראש האבות, און דער הקדוש ברוך הוא האט אים געזאגט "כי ביצחק יקרא לך זרע", און עס שטייט "ויתן לו את יצחק" און נישט ישמעאל - ווייל ישמעאל ווערט נישט גערעכנט אלס דער זרע פון אברהם נאר אפגעריסן, און אזוי אויך די בני הפילגשים ווערן נישט פאררעכנט אלס המשך פון אברהם. אויב מען וויל רעדן פון אן אויסשליסלעכן פאטער, איז דאס אברהם, וואס ער האט נישט קיין אנדערן זון וואס ווערט פאררעכנט אלס זרע. און אויב מען זוכט נאך איינעם - איז דאס יעקב, פון וועמען עס קומען די צוועלף שבטי י-ה, און ער איז אן אויסשליסלעכער פאטער איבער זיי, און זיין זרע איז א זרע אמת. אבער ביי יצחק איז דא א שוועריקייט, ווייל פון אים איז ארויסגעקומען עשו און עס שטייט "ויאהב יצחק את עשו", און מען קען אים נישט ברענגען אלס דוגמא פאר א פאטער וואס איז מיין איינציגער פאטער, וויבאלד ער האט זיך געשפירט א פאטער אויך פאר עשו. דעריבער זענען די ביישפילן אברהם און יעקב.
דער מצודת דוד ערקלערט: "כי אתה אבינו", און א פאטער פאסט צו רחמנות האבן אויף זיינע קינדער. און וואס מיינט "כי אברהם לא ידענו"? ער האט זיך געמאכט כאילו ער ווייסט נישט פון אונז - און דאס איז א דרשת חז"ל: אז דער הקדוש ברוך הוא האט זיך באוויזן צו אים ביי ברית בין הבתרים און אים געזאגט "ידוע תדע כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם", און אברהם בעט נישט קיין רחמים, ער האט זיך געמאכט כאילו ער קען אונז נישט. און דערויף איז דא א טעם, און ווער עס וויל קען דאס נאכקוקן אין משנת הגלגולים, אינעם לעצטן מאמר פונעם ערשטן חלק, וואס באהאנדלט דעם סוד פון גלות מצרים און חטא אדם הראשון; דארט ווערט אראפגעלייגט די קשיא מיט דער פולער שארפקייט: ווי קען דאס זיין אז אויף די רשעים פון סדום האט אברהם רחמנות און ער זיצט און דאווענט א לאנגע צייט "אולי יימצאון", און ווען דער הקדוש ברוך הוא זאגט אים איבער אזא שרעקליכע צרה וואס גייט קומען אויף זיין זרע, שווייגט אברהם און בעט אפילו נישט "רבונו של עולם, אפשר האסטו רחמנות, אפשר שוינסטו"? און עס איז דא דערויף אן אנגענומענער ביאור, אבער על כל פנים נעמט דאס דער נביא אלס א משל.
און ווען האט יעקב זיך געמאכט כאילו ער דערקענט אונז נישט? ווען ער האט געזען סולם מוצב ארצה ומלאכי אלקים עולים ויורדים בו - און חז"ל זאגן אז ער האט געזען ווי דער שר פון איין אומה גייט ארויף און דער שר פון א צווייטער אומה גייט אראפ, דאס זענען די אומות וואס הערשן איבער כלל ישראל - און ער האט נישט געבעטן קיין רחמים אויף אונז, און נישט געבעטן אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אראפנעמען פון אונז די צרה פונעם עול פון שעבוד מלכויות. און דעריבער "אתה ה' אבינו" - אלע טעג, תמיד און צו יעדער צייט, לייגסטו דיין הארץ אויף אונז; "גואלנו מעולם שמך" - פון אייביג אן האסטו אונז אויסגעלייזט, און מיר האבן נישט אויף וועמען זיך צו פארלאזן און צו וועמען זיך צו ווענדן נאר צו דיר.
דער מלבי"ם: ידיעה אינעם שכל און הכרה אינעם חוש
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא הייבט דער נביא אן צו טענה'ן קעגן די צוויי זאכן וואס ער האט פריער דערמאנט. קודם קעגן "המון מעיך ורחמיך אלי התאפקו", מצד די רחמים: דו ביסט דאך אונזער פאטער, און מיר האבן נישט קיין אנדערן פאטער, און ווי קען א פאטער נישט רחמנות האבן אויף זיין קינד? און דאס קומט מעורר זיין די מדת הרחמים. און ביים ערקלערן "אברהם לא ידענו וישראל לא יכירנו" זאגט דער מלבי"ם אז ידיעה איז אינעם שכל און הכרה איז אינעם חוש. "מכיר אותו" מיינט איך האב אים געזען, מיטן חוש הראות - אזוי ווי "מי שיכיר בין תכלת לכרתי", אן אויסערלעכע דערקענונג. אבער ידיעה איז אינעם שכל, אזוי ווי "כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו" - איך בין געשטאנען אויף זיינע נאטורן און זיינע מדות.
און לויט דעם: אברהם "לא ידענו", ווייל פון זיינע חלציים זענען ארויסגעקומען סיי ישמעאל און סיי עשו, און ער האט נישט געוואוסט אז מיר וועלן זיין עם ה' באזונדער, ווייל לויט אים זענען פון אים ארויסגעקומען נאך אסאך פעלקער. אבער אויף ישראל קען מען נישט זאגן "לא ידענו", ווייל ער האט שוין געוואוסט אז מיר וועלן זיין עם ה' באזונדער, וויבאלד ער האט געוואוסט אז זיינע קינדער וועלן זיין די שבטי י-ה; נאר כביכול ער קוקט נישט אויף אונז - "לא יכירנו", ווי איינער וואס דערקענט אונז נישט און בעט נישט קיין רחמים אויף אונז. דאס איז איין ענין: רבונו של עולם, מיר האפן אויף דיינע רחמים ווייל דו ביסט אונזער פאטער.
און קעגן דעם וואס ער האט זיך באקלאגט "איה קנאתך וגבורותיך" טענה'ט ער: "אתה ה' אבינו גואלנו מעולם שמך" - דיין גרויסער און הייליגער נאמען, דער נאמען מיט וואס דו ביסט באקאנט פון תמיד אן, איז אז דו ביסט דער פאטער פון ישראל. און אויב אזוי, איה קנאתך אויף דיין נאמען וואס ווערט פארשוועכט צווישן די גוים? אמאל האסטו געקנאט די קנאה פון דיין פארשוועכטן נאמען, כדי די פעלקער זאלן נישט זאגן "מבלתי יכולת ה' הרג אותם במדבר" - און פארוואס קנאסטו היינט נישט די קנאה פון דיין נאמען, אין א צייט ווען עם ישראל ליידט, צודרוקט און פארטריבן אין גלות, און דיין נאמען ווערט מחולל צווישן די אומות?
למה תתענו: די שווערע טענה
לָמָּה תַתְעֵנוּ ה' מִדְּרָכֶיךָ, תַּקְשִׁיחַ לִבֵּנוּ מִיִּרְאָתֶךָ, שׁוּב לְמַעַן עֲבָדֶיךָ שִׁבְטֵי נַחֲלָתֶךָ. - פאַרוואָס זאָלסטו אונז פירן בלאָנדזשען, ה', פֿון דיינע וועגן, האַרט מאַכן אונזער האַרץ פֿון דיין מורא? קער זיך אום צוליב דיינע קנעכט, די שבטים פֿון דיין נחלה.
דאס איז א גאר שווערער פסוק, און די מפרשים מוטשען זיך אסאך דערין: צי פירט דען הקדוש ברוך הוא אונז בלאנדזשען? ביי די אומות געפינען מיר "החליקם", אז ער האט זיי געגעבן אן ארט זיך אויסצוגליטשן, אבער צו זאגן אויף ישראל אז דער הקדוש ברוך הוא גייט און פארפירט זיי? רש"י ערקלערט: "למה תתענו ה' מדרכיך" - עס איז דאך אין דיין האנט אוועקצונעמען דעם יצר הרע, מיר זענען דאך ווי ליים אין די הענט פונעם טעפער, און עס שטייט "והסירותי את לב האבן מבשרכם". און די כוונה איז חלילה נישט אז דער הקדוש ברוך הוא שטעלט זיך אקעגן אונזער תשובה אדער פארשטאכערט אונזער הארץ קעגן אים, נאר וויבאלד דו קענסט איינווייכן אונזער הארץ און דו טוסט דאס נישט, הייסט עס אז דו מאכסט הארט אונזער הארץ; און וויבאלד דו קענסט אראפנעמען פון אונז דעם יצר הרע און דו נעמסט אים נישט אוועק, הייסט עס אז דו פירסט אונז בלאנדזשען פון דיינע וועגן.
דער רד"ק ערקלערט אויף אן אנדערן אופן: ווען מיר זעען די פעלקער אין רואיגקייט און די איינציגע אומה וואס ליידט איז ישראל; ווען מיר זעען די רשעים "שלו כל בוגדי בגד", רואיג און זיכער, און דער וואס ליידט איז בלויז עם ישראל - איז דאס דען נישט א זאך וואס פירט אראפ פונעם דרך ה'? פארפירט דאס דען נישט פון דער אמת'ער אמונה, ווען מען זעט אז דווקא די וואס פארקריכן פונעם וועג האבן הצלחה? דאס איז דער טייטש "תתענו ה' מדרכיך": ווען דער דרך רשעים צלחה, און דו ווייזסט אונז א מצב וואו עס איז גוט פארן רשע און שלעכט פארן צדיק, איז דאך נישטא קיין גרעסערע זאך וואס זאל אוועקפירן פון עבודת ה' ווי דאס. און נאך מער: דו פארלענגערסט אונז דעם גלות, און דאס גיט א געפיל אז עס איז נישטא קיין האפענונג און קיין שאנס ארויסצוגיין פונעם מצב, און דאס ברענגט צו יאוש און מאכט אז מיר זאלן בלאנדזשען פון דיינע וועגן און אונזער הארץ זאל פארקלאצט ווערן פון דיין מורא. און מיר זעען דאך אז פילע פון עם ישראל האבן שוין פארלוירן די האפענונג אויף דער גאולה - אמאל איז דאס הארץ געווען ווייך, מען האט ארויסגעקוקט אויף דער גאולה און ישועה, און וויבאלד די צרות ווערן אלץ שווערער און די ישועה איז ווייט, ממילא כביכול פירסטו אונז בלאנדזשען פון דיינע וועגן און מאכסט הארט אונזער הארץ פון דיין יראה.
און אויב וועסטו פרעגן: עס קען זיין אז אסאך האבן פארלוירן די האפענונג, אבער רוב כלל ישראל דאך נישט, און פארוואס ווערט דאס געזאגט מיט א כללות'דיגן לשון - "תתענו", "תקשיח לבנו", האבן דען אלע געבלאנדזשעט און ביי אלעמען איז דאס הארץ פארקלאצט געווארן? זאגט דער רד"ק: וואונדער זיך נישט, ווייל אסאך מאל ווען עס רעדט זיך פון חוטאים ווענדט זיך דער פסוק אויף א קאלעקטיוון אופן. דער הקדוש ברוך הוא האט געזאגט פאר משה "עד אנה מאנתם לענות מפני", אין א צייט ווען בלויז א קליינע צאל פונעם עם זענען ארויסגעגאנגען קלייבן - בסך הכל דתן ואבירם - און פונדעסטוועגן אין א לשון כוללת. און אזוי אויך ביים מעשה העגל, "הרף ממני ואשמידם", הגם בסך הכל זענען זיי געווען דריי טויזנט מאן. און אזוי אויך ביים מעשה פון עכן וואס האט מועל געווען אינעם חרם, וואס כאטש דער מועל איז געווען א יחיד שטייט "חטא ישראל וגם גנבו וגם כיחשו וגם עברו את בריתי" - א כולל'דיגער לשון כאילו כלל ישראל האט געזינדיגט. און אזוי האט דניאל געזאגט "חטאנו והרשענו והעווינו ומרדנו". זעט מען דאך אז ווען עס רעדט זיך פון א קלקול, ווערט דער קלקול מיוחס צום כלל.
און דעמאלט בעטן מיר: "שוב למען עבדיך שבטי נחלתך" - קער זיך אום פון דיין צארן, און אויב נישט צוליב אונז וואס מיר זענען זינדיקע, קער זיך אום צוליב דיינע קנעכט, דאס זענען די הייליגע אבות, און צוליב די שבטים פון דיין נחלה, דאס זענען די צוועלף שבטים וואס זענען דיר געווען פאר א נחלה, ווי עס שטייט "יעקב חבל נחלתו". אפילו אויב מיר האבן נישט קיין זכותים, זאל דער זכות פון אונזערע אבות זיין די סיבה און דער גורם אז דו זאלסט זיך צוריקקערן.
דער מלבי"ם: די הנהגה פון הקדוש ברוך הוא לערנט אונז אויס
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער נביא טענה'ט פאר'ן הקדוש ברוך הוא אז עס זענען דא נאך סיבות צו רחמנות האבן אויף אונז. די ערשטע: דורך דעם וואס דו ווייזט אונז דיין גרויס רחמנות און דיינע אינעווייניגסטע געפילן ("המון מעיך ורחמיך"), לערנען מיר זיך אפ פון דיינע מדות - מה הוא רחום אף אתה רחום, מה הוא חנון אף אתה חנון. און ווען מיר זעען אז דו ביסט נישט רחום און חנון צו אונז, ברענגט דאס אז מיר זאלן בלאנדזשען פון די דאזיגע וועגן און זיך נישט פירן מיט רחמנות; קומט אויס אז די הנהגה פון הקדוש ברוך הוא מיט אונז מיט א שווערער האנט וועקט גלייך ווי אויף אין אונז אן אכזריות, חס ושלום.
און די צווייטע: דורך דעם וואס דו וועסט ווייזן דיין קנאה און דיינע גבורות צו באשטראפן די זינדיקע, לערנען מיר יראת ה'. עס איז נישטא קיין זאך וואס ברענגט מער צו יראת שמים ווי צו זען דעם חוטא באשטראפט ווערן און דעם רשע באצאלן דעם פרייז; ווען א מענטש זעט שכר ועונש און מדה כנגד מדה, וועקט דאס אויף יראת שמים. און דא זאגן מיר "תקשיח ליבנו מיראתך": וויבאלד דו ווייזט נישט דיין קנאה און גבורות, זאגן מענטשן פארוואס זאל מען מקיים זיין מצוות און פארוואס זיין א צדיק, ווייל עס מאכט דעם איינדרוק אז די וואס האבן הנאה אויף דער וועלט זענען דווקא די רשעים. דעריבער בעטן מיר "שוב למען עבדיך שבטי נחלתך" - די וואס דינען דיר, דאס פאלק וואס דו האסט דיר אויסגעוועלט פאר א נחלה, קער זיך צוריק צוליב זיי; און דעמאלט וועלן דיינע רחמים זיין צו אונז און מיר וועלן זיך אפלערנען פון דיינע מדות און זיין רחמנים, און דו וועסט מאכן א משפט אין די גוים און קנאה האבן פאר דיין נאמען מיט דיינע גבורות, און דורך דעם וועלן מיר זען שכר ועונש און מיר וועלן זיך צוריקהאלטן פון עבירות און נישט גיין אויף א פארדארבענעם וועג.
למצער ירשו עם קודשך
לַמִּצְעָר יָרְשׁוּ עַם קָדְשֶׁךָ, צָרֵינוּ בּוֹסְסוּ מִקְדָּשֶׁךָ. - אויף א קורצער צייט האבן דיין הייליג פאלק גע'ירש'נט דאס לאנד, אונזערע פיינט האבן צעטראטן דיין הייליגטום.
"למצער" מיינט אויף א קורצער צייט אדער אין א קליינער זאך, מלשון צוער - וואס איז געווען א שטאט וואס איז ערשט באזעצט געווארן און אירע מענטשן זענען געווען ווייניג. דער רד"ק ערקלערט: אויף א קורצער צייט האט דיין הייליג פאלק גע'ירש'נט דאס לאנד, דאס הייסט מיר האבן נישט זוכה געווען צו געניסן פון לאנד א לאנגע צייט; פאר א קורצער תקופה האסטו זיי געגעבן דאס לאנד און נאכדעם זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות. ווי לאנג האבן מיר געהאט דעם בית המקדש הראשון? פיר הונדערט און צען יאר, און רוב כלל ישראל איז דערנאך שוין נישט צוריקגעקומען אהין. פאר א קליינער און קורצער תקופה האט דיין הייליג פאלק גע'ירש'נט דאס הייליגע לאנד, און דערנאך זענען געקומען אונזערע פיינט און אונז פארטריבן, "בוססו מקדשך" - זיי האבן צעטרעטן און פארשוועכט דיין מקדש.
און דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק אלס א דירעקטע המשכה צום פריערדיגן: "שוב למען עבדיך שבטי נחלתך" - און וואוהין זאלסטו זיי צוריקברענגען? צו דעם "מצער אשר ירשו עם קודשך", צום קלענסטן און באשיידענעם טייל וואס דיין הייליג פאלק האט גע'ירש'נט. דאס הייסט, וואס בעטן מיר? מיר בעטן נאר אז דו זאלסט זיך צוריקקערן צום בית המקדש, אז ירושלים זאל נישט בלייבן א שממה. מען וואלט געקענט בעטן אויפ'ן לאנד, אויף די פעלדער, אויף די גרויסע הייזער וואס מיר האבן געהאט - אבער מיר בעטן נישט דערויף. מיר האבן נישט קיין בקשות פאר גשמיות'דיגע הנאות און מיר האבן נישט קיין בקשות אויף נכסים, און נישט צוליב דעם בעטן מיר זיך אומצוקערן צום לאנד; מיר בעטן נאר אז די שכינה זאל זיך אומקערן און רוען אינעם בית המקדש, ווייל "צרינו בוססו מקדשך". נישט אויף א נחלה פון פעלד און וויינגארטן פארלאנגען מיר, זאגט דער מלבי"ם, נאר אויפ'ן הייליגטום און אויפ'ן מקדש און אויפ'ן חילול פון דיין גרויסן נאמען.
היינו מעולם לא משלת בם
הָיִינוּ מֵעוֹלָם לֹא מָשַׁלְתָּ בָּם, לֹא נִקְרָא שִׁמְךָ עֲלֵיהֶם, לוּא קָרַעְתָּ שָׁמַיִם יָרַדְתָּ מִפָּנֶיךָ הָרִים נָזֹלּוּ. - מיר זענען געווארן ווי אזעלכע וואס דו האסט קיינמאל נישט געוועלטיגט איבער זיי, דיין נאמען איז נישט אויסגערופן געווארן אויף זיי; הלוואי וואלסטו צעריסן די הימלען און אראפגענידערט, פאר דיין פנים וואלטן די בערג געציטערט און גערונען.
דער דאזיגער פסוק פאדערט א פארשטאנד, און עס זענען דא דערויף עטליכע ביאורים. רש"י ערקלערט: מיר זענען יעצט ווי א פאלק וואס דו האסט קיינמאל נישט געוועלטיגט איבער אים, גלייך ווי דיין נאמען וואלט קיינמאל נישט געווען אויסגערופן אויף זיי. ווען א מענטש וויל זאגן פאר זיין חבר וואס העלפט אים נישט, זאגט ער אים: דו פירסט זיך אויף צו מיר ווי דו קענסט מיך בכלל נישט. און דאס איז כביכול זייער טענה: אונזער מצב יעצט איז ווי א פאלק וואס דו האסט קיינמאל נישט געוועלטיגט איבער אים, ווי א פאלק וואס דו קענסט אים נישט און דיין נאמען איז נישט אויסגערופן אויף אים. "לוא קרעת שמיים" - הלוואי וואלסטו צעריסן די הימלען און אראפגעקומען אונז צו ראטעווען יעצט, אזוי ווי דו האסט אונז דעמאלט געראטעוועט פון מצרים, און דעמאלט "מפניך הרים נזולו", וואס די בערג זאלן צוגיין פון ציטערניש און שווייס אזוי ווי עס איז געווען ביי יציאת מצרים. "לוא" איז ווי הלוואי, עס זאל זיין יעצט אזוי ווי אין דער פארגאנגענהייט - אבער היינט זענען מיר ווי א פאלק וואס דו האסט קיינמאל נישט געוועלטיגט דערין.
דער רד"ק ערקלערט אנדערש: "היינו" מיר זענען אונטער דיין ממשלה, און נישט אונזערע פיינט, וואס איבער זיי האסטו קיינמאל נישט געוועלטיגט און דיין נאמען איז קיינמאל נישט אויסגערופן געווארן אויף זיי. און ווי אזוי האט זיך דאס ראד איבערגעדרייט, אז יעצט זענען זיי אונטער דיין ממשלה, און ביי אונז זעט עס אויס ווי דו האסט קיינמאל נישט געוועלטיגט און דיין נאמען איז נישט אויסגערופן געווארן אויף אונז? ווי אזוי זענען זיי געקומען אויף אונזער פלאץ און כביכול טוישן אונז אויס? "לוא קרעת שמיים ירדת" - לויט'ן רד"ק איז דאס א קשיא און נישט קיין לשון פון הלוואי: צי האסטו דען צעריסן די הימלען און אראפגענידערט צו רעדן מיט זיי אזוי ווי דו האסט געטאן פאר אונז? צי זענען דען פאר דיין פנים די בערג צוגאנגען פאר זייערטוועגן אזוי ווי פאר אונזערטוועגן? צי האסטו זיי געגעבן די תורה אזוי ווי דו האסט אונז געגעבן? און פארוואס זאל זיך דעריבער אלעס איבערדרייען? און ווען איז דאס געווען? ביים מעמד הר סיני, ווען כבוד ה' האט אראפגענידערט אויפ'ן בארג איז געווען פייער און וואלקן, "ויהי רעם", און דאס פאלק האט געציטערט און איז געשטאנען פון דערווייטנס, און אפילו "שמיים נטפו, גם עבים נטפו מים מפני ה' אלוקים" - מען זעט דאך אז עס האט גערעגנט ביי יענעם מעמד. א געוואלדיגער מעמד איז דאס געווען! און דערויף איז די טענה: רבונו של עולם, האסטו דען געמאכט פאר זיי אזא מעמד ווי דו האסט געמאכט פאר אונז? איז דען דיין נאנטקייט צו זיי אזוי ווי צו אונז? פארוואס האסטו אונז פארגעסן און זיי נעמסטו צו זיך?
דער מלבי"ם: הלואי וואלט דיין נאמען נישט גערופן געווארן אויף אונז
דער מלבי"ם ערקלערט א מחודש'דיגן ביאור: "היינו מעולם לא משלת בם" - הלואי וואלטן מיר געווען ווי אן אנדערע אומה וואס דו האסט קיינמאל נישט געוועלטיגט איבער איר. עס זענען דא עלטערן, השם יצילנו, וואס באגייען זיך אכזריות'דיג מיט זייערע קינדער אויף א שווערן אופן, און דער זון זאגט אים: מיט אזא טאטע ווי דיר, וואלט מיר בעסער געווען צו געבוירן ווערן א יתום. אבער פארשטייט זיך אז דאס איז נאר א משל, און חלילה אזוי צו זאגן כלפי דעם רבונו של עולם; און אויך דער מלבי"ם מיינט נישט דאס, נאר דווקא אויף א פאזיטיוון וועג. און דער טעם איז: אן אנדערע אומה וואס דו ביסט נישט מושל איבער איר, ווען זי גייט אוועק פונעם וועג איז דאך נישטא קיין חילול השם, און ווען עס איז נישטא קיין חילול השם זענען נישטא קיין מכות. אבער איבער אונז האסטו געוועלטיגט און אויף אונז ווערט דיין נאמען אנגערופן, און ממילא ווען מיר זינדיגן ווערט נתחלל שם שמים. און דערפאר זאגן מיר: רבונו של עולם, עס וואלט שוין ענדערש געווען אז דיין נאמען זאל נישט אנגערופן ווערן אויף אונז, ווייל אז דיין נאמען ווערט אנגערופן אויף אונז מאכן מיר דיר א צער, אז מיר פארשוועכן דיין נאמען צווישן די גוים; בעסער וואלט געווען מיר זאלן זיין ווי אן אנדערע אומה וואס דיין נאמען איז נישט נקרא אויף איר, און אמווייניגסטנס וועלן מיר נישט ברענגען קיין חילול שמך.
זאגט דער מלבי"ם: "החוזה כדברו זאת יתרגש ברגש נורא מאוד" - דער נביא, בשעת ער רעדט דאס, ווערט איבערגענומען מיט א מורא'דיג גרויסער התרגשות. אין עטליכע פלעצער דערמאנט דער מלבי"ם דעם ענין, אז דער נביא, אינמיטן רעדן די מליצישע ווערטער וואס גייען ארויס פון הארצן, ווערט ער פארכאפט מיט א גרויסער התרגשות - און ער קערט זיין פנים צום אויבערשטן און זאגט: אהה ה' אלוקים, דו האסט זיך אזוי ווייט דערווייטערט פון אונז, דער הימל איז ווי אייזן צווישן אונז און דיר; "לו קרעת שמיים ירדת", ביז די בערג זאלן צוגיין און צעלאזט ווערן פאר דיר. הלואי וואלסטו אונז יעצט געטאן ניסים, אותות ומופתים אזוי ווי דו האסט געטאן דעמאלט; הלואי וואלסטו צוריקגעקומען צו וועלטיגן איבער אונז ווי אין די פריעריגע צייטן; הלואי זאל אוועקגענומען ווערן די דאזיגע מחיצה של ברזל וואס איז געווארן צווישן אונז, און דו זאלסט צוריקקומען און זיך דערנענטערן צו אונז. און מיט דעם קומט דער מלבי"ם פארענטפערן די שוועריקייט, וויאזוי דער סוף פונעם פסוק פארבינדט זיך צום אנהויב: נאכדעם וואס ער זאגט "הלואי וואלט דיין נאמען נישט גערופן געווארן אויף אונז", לייגט ער צו פון זיין התרגשות די בקשה אז די ניסימ'דיגע הנהגה פון אמאל זאל צוריקקומען צו אונז. און דעמאלט, זאגט דער מלבי"ם, "נאלם המליץ דומיה מרוב הרגשותיו" - פון גרויס התרגשות ווערט ער פארחלש'ט און שווייגט, ביז זיין רוח איז צוריקגעקומען צו אים, און דאס איז שוין אינעם קומענדיגן קאפיטל.
צום סך-הכל:
דער נביא הייבט אן מיטן שבח פון די ניסים ביים ים: דער הקדוש ברוך הוא פירט צו דער רעכטער האנט פון משה, און דאס שפאלטן דעם ים איז נישט געווען צוליב אן הכרח (ווי די ווערטער פונעם רד"ק, אז זיי זענען נישט אריבער פון איין ברעג צום צווייטן), נאר "לעשות לו שם עולם", און צוזאמען מיט דעם מידה כנגד מידה פאר די מצריים וואס האבן דערטראנקען די אידן אינעם יאור. דער מלבי"ם רעכנט אויס אינעם פסוק פיר מעלות אין די ניסים: שטענדיגע ("מוליך"), אן קיין שליח ("לימין משה"), נישט צוליב אונזערע זכותים ("זרוע" און נישט "יד"), און אפענע איבערנאטירליכע ניסים ("תפארתו"). און נאך ניסים: א גלאטע ערד ווי א פערד אינעם מדבר, און לויטן מלבי"ם אפילו אז זיי האבן בכלל נישט געדארפט אראפנידערן, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט זיי געמאכט א פלוין. פון דא ווענדט זיך דער נביא צו א געשריי: "הבט משמיים" אין דער נאטירליכער הנהגה וואס פאדערט זיך התבוננות, "וראה מזבול קודשך" אין דער ניסימ'דיגער הנהגה וואס עס איז גענוג זי צו זען - וואו איז די קנאה פאר דיין פארשוועכטן נאמען און וואו זענען די רחמים אויף אונז? "כי אתה אבינו", ווייל אברהם און יעקב כאילו ווייסן און דערקענען אונז נישט, און מיר האבן נישט אויף וועמען זיך צו שטיצן נאר אויף אבינו שבשמים. "למה תתענו" - אז אן הנהגה פון הסתר ברענגט א פארלוסט פון רחמים און א פארלוסט פון יראה, און דערפאר "שוב למען עבדיך", און אונזער בקשה איז נישט אויף קיין פעלד און וויינגארטן נאר אויפן מקום המצער, אויפן בית המקדש און אויפן כבוד פון דיין נאמען. און צום סוף "היינו מעולם לא משלת בם" - הלואי וואלט דיין נאמען נישט געווען נקרא אויף אונז כדי מיר זאלן עס נישט פארשוועכן, און פון גרויס התרגשות: הלואי וואלסטו צעריסן דעם הימל און אראפגענידערט, ביז דער נביא איז פארשטומט געווארן אין א שטילקייט.