קאפיטל מ"ח איז דער געזאנג פון בית המקדש און ירושלים: א באשרייבונג פון א ניסימ'דיגער ישועה אין וועלכער מלכי האומות זענען אויפגעשטאנען קעגן ירושלים און זענען צובראכן געווארן איידער זיי זענען אנגעקומען צו איר. אין דעם טייל פונעם קאפיטל קומען מיר צו צום גרויסן איבערגאנג אין אים: פון דער הנהגה וואס מיר האבן געזען בקרב ההיכל - די הנהגה פון חסד, צו דער הנהגה וואס האט זיך אנטפלעקט כלפי חוץ, אויף קצווי ארץ - די הנהגה פון דין און צדק. און פון דא וועלן מיר ווייטער גיין צו דער שמחה און פרייד פון ציון און בנות יהודה, צום רוף ארומצוגיין ציון און ציילן אירע טורעמס, ביז דער גרויסער חתימה: "כִּי זֶה אֱלֹהִים אֱלֹהֵינוּ עוֹלָם וָעֶד".
דִּמִּינוּ אֱלֹהִים חַסְדֶּךָ בְּקֶרֶב הֵיכָלֶךָ׃ (י) - מיר האבן זיך פארגעשטעלט, גאט, דיין חסד אינעווייניג אין דיין היכל.
דער רד"ק, און אזוי אויך רש"י, טייטשן אפ "דימינו" מלשון מחשבה - אזוי ווי "דמיון", ער האט געטראכט צו זיך. מיר האבן געטראכט אין הארצן, אין דער צייט ווען די גוים קומען מלחמה האלטן מיט אונז, אז דיין חסד וואס איז בקרב היכלך איז דער וואס וועט אונז מושיע זיין. דעם אויבערשטנ'ס חסד וואס איז אין זיין היכל וועט מגין זיין אויף אונז און אונז ראטעווען.
און דאס איז ענליך צו דעם וואס מיר געפינען, אז ווען דער נביא האט זיי געזאגט אז די שונאים זענען עתיד צו קומען, האבן זיי אים געענטפערט: "היכל ה' היכל ה' המה" - זארג דיך נישט, הקדוש ברוך הוא געפינט זיך אין זיין היכל, ער וועט נישט צולאזן אז מען זאל חרוב מאכן זיין הויז, ער וועט נישט לאזן די שונאים אריינקומען. און אזוי שטייט אויך: "אֲשֶׁר אָמְרוּ לֹא יָבוֹא צַר וְאוֹיֵב בְּשַׁעֲרֵי יְרוּשָׁלָיִם" - אזוי האט ירושלים געזאגט. זיי זענען געווען זיכער אז עס וועט דא נישט זיין קיין צר און אויב, און אויב אזוי קען מען ווייטער טאן עבירות, און מען דארף זיך נישט דערשרעקן פון די רבנים וואס "האבן שטענדיג ליב צו שרעקן". אויך אין יענער צייט זענען געווען נביאי שקר - מיינט נישט אז דאס איז אן אויסטרעף פון דער היינטיגער מידיא. שטענדיג זענען געווען די וואס האבן געזארגט צו בארואיגן דעם עולם, צו זאגן אז אלעס וועט זיין אין ארדענונג און גארנישט שלעכטס וועט נישט פאסירן, און מען דארף נישט אויסהערן די נביאים. דאס איז וואס זיי האבן געזאגט: "דימינו אלוהים חסדך בקרב היכלך" - מיר האבן געמיינט אז מיר האבן א חסד בקרב היכל ה', און דער אויבערשטער וועט אונז ראטעווען.
דער רד"ק ברענגט נאך א ביאור: "דימינו" איז מלשון האפענונג און ווארטן, אזוי ווי "דֹּמּוּ עַד הַגִּיעֵנוּ אֲלֵיכֶם" - וואס דער טייטש איז: ווארט ביז מיר וועלן אנקומען צו אייך. לויט דעם: מיר האבן געהאפט און געווארט אז דער אויבערשטער, וואס זיין חסד איז בקרב היכלו, זאל אונז מושיע זיין.
דער מלבי"ם פארטייטשט "דימינו" מלשון דמות און א געשטאלט (ציור). מיר האבן נישט געהאט קיין שום השגה און ציור פון דין און משפט, נאר חסד. דאס הייסט: ווען מיר זענען געווען מיטן הקדוש ברוך הוא אין בית המקדש, האבן מיר פון אים געזען בלויז חסדים - "חסדך בקרב היכלך". א דמות פון דין האבן מיר דארט קיינמאל נישט געזען, נאר שטענדיג השפעות פון חסדים אינעווייניג אין היכל. און לויט דעם איז "דימינו" מלשון מחשבה און ציור, אז מיר האבן זיך פארגעשטעלט אז עס איז דא בלויז א בחינה פון חסד אליין.
כְּשִׁמְךָ אֱלֹהִים כֵּן תְּהִלָּתְךָ עַל קַצְוֵי אֶרֶץ צֶדֶק מָלְאָה יְמִינֶךָ׃ (יא) - ווי דיין נאמען איז, גאט, אזוי איז דיין לויב ביז די עקן פון דער ערד, מיט גערעכטיקייט איז פול דיין רעכטע האנט.
אבער יעצט זעען מיר אז דער לויב וואס גייט ארויס אויף די עקן פון דער ערד, אינדרויסן פונעם היכל, ווערט מייחס געווען צום נאמען "אלהים", און דער נאמען אלהים איז דאך א בחינה פון דין. דאס ווייזט אז דו, ה', ביסט א דיין און שופט צדק, צו באשטראפן די וואס זענען ראוי לעונש, און דארט לויבט מען דיך אז "צדק מלאה ימינך". אין בית המקדש האסטו זיך באוויזן מיט מידת החסד און מיט גוטע השפעות, אבער ווען דו גייסט כביכול ארויס פון בית המקדש - משפט'סטו די גוים און באווייזט זיך מיט מידת הצדק, וואס דאס איז דער תואר פאר א ריכטער וואס טוט נישט נושא פנים זיין און טוט נישט קיין חסד מוותר צו זיין פאר די חייבים, נאר ער משפט'ט מיט ריינעם צדק אליין.
און דאס איז דער באדייט פון וואס מיר האבן פריער געזען, "בְּרוּחַ קָדִים תְּשַׁבֵּר אֳנִיּוֹת תַּרְשִׁישׁ": דער זעלבער אויבערשטער אליין, וואס אינעווייניג אין בית המקדש איז ער א בחינה פון חסדים און גוטע השפעות אויף אונז, ווען ער גייט ארויס פון בית המקדש ביז די עקן פון דער ערד - "צדק מלאה ימינך", צו טאן גערעכטיקייט און זיך נוקם זיין פון די שונאים, און נישט מיט מידת החסד, נאר אדרבה צו משפט'ן זיי מיט מידת הדין.
מען דערציילט אויפן בעל "אוהב ישראל" פון אפטא, אז ער האט צוגעזאגט אז נאך זיין פטירה וועט ער איבערקערן וועלטן כדי מקרב צו זיין די גאולה פון כלל ישראל. נאכדעם וואס ער איז נפטר געווארן לבית עולמו, איז געקומען א משלחת פון חסידים צו זיין זון, רבי יצחק מאיר מזינקאוו, און געפרעגט: וואס איז מיט דער הבטחה פון פאטער? ער האט דאך צוגעזאגט צו איבערקערן וועלטן און נישט געבן קיין רו ביז משיח וועט קומען! עס ווערט געברענגט אז ער האט אביסל געדרימלט, ווי איינער וואס באהעפט זיך צו דער רוחניות, און דערנאך האט ער זיך אויפגעוועקט און זיי געזאגט: דער טאטע האט זיך יעצט באוויזן צו מיר, און מיר געזאגט א פסוק אין תהלים - "דימינו אלהים חסדך בקרב היכלך".
און דער ביאור וואס ער האט אים געזאגט - וואס מען ברענגט אויך בשם דעם אריז"ל - איז אזוי: ווען מיר זענען געווען אויף דער וועלט, "דימינו אלהים", האבן מיר געמיינט אז אלעס וואס פאסירט מיט אונז איז מיט מדת הדין; אלעס איז "אלהים", דינים און ענשים און שרעקליכע צרות. אבער ווען איך קום אן צו דיין היכל, ווען מען גייט אוועק פון דער וועלט און מען קומט אן אין היכל ה', זע איך דארט אויבן אז אלעס איז "חסדך בקרב היכלך" - אלעס איז בלויז חסדים. און אויב אזוי, זאלט איר זיך נישט וואונדערן פארוואס איך קער נישט איבער הימלען אוועקצונעמען פון אייך די דינים: דאס איז נאר געווען ווען מיר זענען געווען דא אונטן "דימינו אלהים", אבער בקרב היכלך זע איך אז אלעס איז חסדים, און אין אזא מצב וועל איך זיכער נישט מתפלל זיין אוועקצונעמען פון כלל ישראל די חסדים.
און דאס איז וואס חז"ל זאגן, אז א מענטש דארף מברך זיין אויף דער שלעכטס אזוי ווי ער איז מברך אויף דער טוב, און די גמרא לייגט צו - בשמחה. ווייל באמת, אפילו וואס עס זעט אונז אויס ווי שלעכט, וועט זיך צום סוף ארויסשטעלן אז אלעס איז געווען לטובה. און דאס איז וואס שטייט אז לעתיד לבוא וועט מען מברך זיין אויף דער שלעכטס אזוי ווי אויף דער טוב: היינט מאכט מען אויף דאס שלעכטע די ברכה "ברוך דיין האמת" און אויף דאס גוטע "ברוך הטוב והמטיב", און לעתיד לבוא וועט מען אויך אויף די שלעכטע זאכן זאגן "הטוב והמטיב". און מען פרעגט דאך: לעתיד לבוא וועט דאך בכלל נישט זיין קיין שלעכטס, אויף וואס דען וועט מען מאכן די ברכה? נאר לעתיד לבוא וועט מען זאגן אויף דער שלעכטס פון היינט "הטוב והמטיב", ווייל דעמאלט וועט זיך אונז פארשטענדליך מאכן ווי אזוי אלעס וואס מיר האבן געזען אלס שלעכט איז למעשה געווען לטובה, און אויף דעם וועט מען מאכן די ברכה הטוב והמטיב.
דער רד"ק טייטשט "כשמך אלהים כן תהילתך על קצווי ארץ": אזוי ווי דיין נאמען איז געווען אין מויל פון די נביאים וואס האבן נבואה געזאגט אויף דער צוקונפט, אזוי איז עס היינט אויף אלע עקן פון דער וועלט. דער רד"ק פירט דעם גאנצן ענין צו די ימות גוג ומגוג און צו דער צוקונפטיגער גאולה, און דעריבער: פונקט ווי די נביאים האבן דעמאלט געקענט דיין נאמען, אזוי וועלן היינט אלע עקן פון דער ערד קענען דיין נאמען - "ונודע ה' בגויים", "והתגדלתי והתקדשתי לעיני עמים רבים", "וידעו אותי למגדולם ועד קטנם". די וואס האבן נישט געגלייבט אין די נבואות, יעצט ווען זיי זעען ווי די נבואות זענען מקוים געווארן, וועלן זיי לויבן און משבח זיין דיין נאמען און זאגן "צדק מלאה ימינך" - אט זעען מיר יעצט אז ה' אמת און זיינע נבואות זענען אמת, און אלע וועלן זוכה זיין צו זען עין בעין בשוב ה' ציון.
יִשְׂמַח הַר צִיּוֹן תָּגֵלְנָה בְּנוֹת יְהוּדָה לְמַעַן מִשְׁפָּטֶיךָ׃ (יב) - עס זאל זיך פרייען דער בארג ציון, עס זאלן יובלען די טעכטער פון יהודה צוליב דיינע משפטים.
אין דעם טאג פון דער ישועה, זאגט דער רד"ק - און ווידער לויט זיין וועג, אין די צייטן פון גוג ומגוג - וועט הר ציון זיך פרייען. און צי פרייט זיך דען דער בארג אליין? זאגט דער רד"ק אז דאס איז א מליצה'דיגער אויסדרוק, פונקט ווי "יְשֻׂשׂוּם מִדְבָּר וְצִיָּה וְתָגֵל עֲרָבָה": צי פרייט זיך דען דער מדבר און די ערבה יובלט? נאר עס וועט זיין אזא שמחה אז הר ציון וועט זיך פרייען, כביכול די בערג וועלן טאנצן פאר גרויס שמחה. און ער ברענגט נאך א ביאור, אז "ישמח הר ציון" מיינט די תושבים פון הר ציון, און אזוי אויך "ישושום מדבר וציה" - די באוואוינער פון מדבר און ציה און די באוואוינער פון דער ערבה.
"תגלנה בנות יהודה" - צי וועלן דען נאר די טעכטער יובלען, און וואס איז מיט די זין? דאס איז איינע פון די זאכן וואס ווער עס לערנט אן א פירוש מאכט א טעות דערין. "בנות יהודה" זענען די דערפער וואס זענען נאנט צו יהודה, אזוי ווי עס שטייט "וילכוד את קנת ואת בנותיה" - און קנת איז נישט קיין פרוי נאר א שטאט, און "בנותיה" מיינט דאס וואס מען רופט שטעטלאך ארום, די דערפער ארום איר, און אין לשון פונעם תרגום "כפרנהא", די דערפער מיט איר. אזוי אויך דא: הר ציון וועט זיך פרייען, און אויך בנות יהודה, דאס הייסט די שטעט ארום יהודה, וועלן יובלען צוליב דיינע משפטים.
דער מלבי"ם ערקלערט וואס עס איז דער חילוק צווישן "ישמח" און "תגלנה", און צווישן הר ציון און בנות יהודה. "ישמח הר ציון" - ווען זיי וועלן זען די משפטים וואס דו מאכסט אויף די אומות וועט ביי זיי זיין א גרויסע שמחה, און לויטן מלבי"ם'ס שיטה רעדט זיך דא פון א נס וואס איז געווען אין זייערע צייטן: די דאזיגע משפטים זענען געקומען זיי צו ראטעווען פון די שונאים, און זיי וועלן זען די שטורעם-ווינטן וואס צוברעכן די שיפן פון תרשיש.
און וואס איז דער חילוק צווישן שמחה און גילה? דער מלבי"ם אין עטליכע פלעצער דערקלערט, אז שמחה איז א שטענדיגע זאך, בעת גילה איז א זאך וואס באנייט זיך. ווען עס פאסירט יעצט א באזונדערע סיבה צו שמחה - ברענגט דאס צו גילה. אויף א שטענדיגער שמחה זאגט מען "שמחה", און מען זאגט נישט "גילה תמידית"; אבער ווען מען וויל אויסדרוקן עפעס וואס איז יעצט פארגעקומען - איינער האט געוואונען אין לאטעריע, באקומען א באזונדערע גוטע בשורה - זאגט מען אז ער האט גילה.
לויט דעם: בנות יהודה, די שטעט ארום הר ציון, זענען נישט געוואוינט צו אזא נצחון און צו דער הכנעה פון די שונאים דורך די האנט פון השי"ת, דעריבער וועט ביי זיי זיין א גרויסע גילה און א באזונדערע שמחה. לעומת זה הר ציון, וואס דאס איז הר הבית און בית המקדש, דארט איז מען דאך געוואוינט מיט ניסים - עשרה ניסים זענען געווען א שטענדיגע ערשיינונג אין בית המקדש - דעריבער איז ביי זיי נישטא קיין נייע באזונדערע שמחה, נאר "ישמח הר ציון", ווי די שטענדיגע שמחה. אבער בנות יהודה, וואס זענען נישט געווען צוגעוואוינט צו זען ניסים שטענדיג, ביי זיי איז פלוצים געשען עפעס וואס זיי זענען נישט געוואוינט דערצו, דעריבער וועט די גילה אויסברעכן און וואקסן.
סֹבּוּ צִיּוֹן וְהַקִּיפוּהָ סִפְרוּ מִגְדָּלֶיהָ׃ (יג) - גייט ארום ציון און רינגלט איר ארום, ציילט אירע טורעמס.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס גייט אויפ'ן אויפבוי פון ציון און ירושלים, און ער דערמאנט ציון וויבאלד זי איז דער עיקר - דער מקום המקדש. ער זאגט כביכול צו די פעלקער: גייט דרייט זיך ארום ציון און רינגלט איר ארום, און זעט וויפיל שיינע און באזונדערע בנינים עס זענען פאראן אין איר; "ספרו מגדליה" לשון ספירה - ציילט וויפיל באזונדערע מגדלים עס געפינען זיך אין די מויערן פון ארום.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז די ווערטער גייען צוריק צו יענער תקופה: נאך יענער מעכטיגער שטורעם-ווינט וואס מיר האבן געזען, וואס האט אראפגעווארפן מגדלים און חרוב געמאכט מבצרים אין אלע שטעט פון די פעלקער, און צעבראכן דארט די שיפן פון תרשיש, און צוליב דעם האבן די שונאים נישט געקענט קומען קעגן אונז - זאגט מען אייך יעצט "סובו ציון והקיפוה": גייט דרייט זיך ארום אין ציון און קוקט, צי דער ווינט וואס האט צעבראכן מגדלים און חרוב געמאכט מויערן האט געשעדיגט אין ציון? צי ביי אונז האט ער עפעס געשאדט? "ספרו מגדליה" - און לויט'ן מלבי"ם פארשטייט מען וואונדערבאר וואס איז דא דער ענין פון ציילן: ציילט די מגדלים און זעט צי עס פעלט אפילו איין איינציגער מגדל. און וואס וועט איר דערמיט זען? די השגחת ה' אויף אונז, אז אלע שונאים האט ער געשלאגן, און אונז האט ער געראטעוועט.
דער מלבי"ם לייגט צו אז עס איז פאראן א חילוק צווישן "סובו" און "הקיפו", און אויך דאס איז א זאך וואס ער ערקלערט אין עטליכע פלעצער: "להקיף" באדייט א גאנצער היקף, אבער "לסובב" מוז נישט זיין קיין פולער היקף - מעגליך אז ער איז נאר געגאנגען א האלבן וועג ארום, געמאכט א האלבן היקף. דעריבער זאגט ער: באגנוגנט זיך נישט מיט לסובב, נאר "והקיפוה" - מאכט א פולן היקף פון אלע זייטן, און זעט צי די זעלבע מידת הדין האט געטראפן אויך אין ירושלים.
שִׁיתוּ לִבְּכֶם לְחֵילָהּ פַּסְּגוּ אַרְמְנוֹתֶיהָ לְמַעַן תְּסַפְּרוּ לְדוֹר אַחֲרוֹן׃ (יד) - לייגט אייער הארץ צו איר פעסטונג, באטראכט אירע פאלאצן, כדי איר זאלט דערציילן צום לעצטן דור.
"חילה" מיינט דער מויער, ווי אין "ויאבל חיל וחומה". קוקט אויפ'ן מויער וואס רינגלט ארום די שטאט, און זעט ווי דער דאזיגער מויער האט גלייך ווי נישט געלאזט דעם ווינט אריינגיין אינעווייניג. "פסגו ארמנותיה" - שטייגט ארויף צום שפיץ פון אירע פאלאצן און זעט ווער עס היט אויף איר, און דער וואס היט אויף איר איז דער הקדוש ברוך הוא. און דאס אלעס "למען תספרו לדור אחרון" - איבער די ניסים פון השי"ת און איבער זיינע נפלאות, און איבער דעם אז ווען מען גייט אין דרך ה' שיצט הקדוש ברוך הוא אויף אונז.
דער רד"ק ערקלערט "למען תספרו לדור אחרון" - די כוונה איז נישט אז איר אליין זאלט דערציילן פאר'ן לעצטן דור, נאר איר זאלט איבערגעבן פון דור צו דור ביז'ן לעצטן דור, אז זיי האבן נישט געזען אזא שיינעם בנין ווי דער בנין וואס וועט זיין אין ציון און ירושלים לעתיד לבוא. ווי עס שטייט געשריבן "הִנֵּה אָנֹכִי מַרְבִּיץ בַּפּוּךְ אֲבָנַיִךְ וִיסַדְתִּיךְ בַּסַּפִּירִים וְשַׂמְתִּי כַּדְכֹד שִׁמְשֹׁתַיִךְ", וואס חז"ל זאגן אז עס וועלן זיין אבנים טובות ומרגליות פון צען אויף צען - ריזיגע שטיינער אין זייער מאס מיט וועלכע השי"ת וועט אויפבויען ירושלים. דאס זאלט איר דערציילן צום לעצטן דור: ווי גרויס, וואונדערבאר און באזונדער ירושלים איז - דערציילט דאס פאר די קומענדיגע דורות. ווארום לויט'ן רד"ק'ס שיטה רעדט זיך דא פון א צוקונפטיגער נבואה.
דער מדרש דרש'נט "שיתו לבכם לחילה" - דער הקדוש ברוך הוא איז עתיד צו מאַכן אַ מחול פאַר די צדיקים לעתיד לבוא, און ער איז חל מיט זיי אינעם מחול. "מחול", האָט מען שוין אַמאָל מסביר געווען, איז אַ לשון פון זיך דרייען אין אַ עיגול, אַזוי ווי "חלה" - פאַרוואָס הייסט עס אַ חלה? ווייל אין זייערע צייטן פלעגט מען עס מאַכן רונדעכיג, און דאָס איז מלשון עיגול. און אַזוי אויך "עוגה", וואָס הייסט אַזוי ווייל די עוגה איז געווען רונד. "עוגה עוגה עוגה במעגל נחוגה" - דאָס איז נישט קיין עוגה צום עסן, נאָר מלשון "עג עוגה ועמד בתוכה", ער האָט געמאַכט אַ עיגול און זיך געשטעלט אין איר. "עוגה" איז אַ מעגל. אַמאָל האָט מען נאָך געקענט אביסל לשון הקודש, און היינט ווען מען זאָגט עוגה טראַכט מען גלייך פון אַ קאָנדיטאָריי. און פונדעסטוועגן, איז אויך "מחול" אַן אויסדרוק אויף עפּעס רונדעכיגס.
און אגב, עס איז פאַראַן אַן ענין אין דעם עיגול, און פאַרוואָס דווקא רונד - מען האָט דאָס מסביר געווען ביים לערנען דעם "מכתב מאליהו", אַז דאָס רעדט וועגן זען דעם אויבערשטן בשווה פון יעדער זייט, און דאָס האָט אַ טיפן באַדייט צו פאַרשטיין די חסדי ה', און מען וועט איצט נישט מאריך זיין אין דעם. און אין יענעם מחול וועלן אַלע אָנווייזן מיטן פינגער און זאָגן: "זה ה' קיווינו לו, נגילה ונשמחה בישועתו".
רבינו בחיי פרעגט: פון וואַנען האָבן חז"ל מדייק געווען די דאָזיקע זאַך, אַז "שיתו לבכם לחילה" רעדט פונעם מחול לעתיד לבוא? לכאורה שטייט דאָס דאָך נישט אינעם פסוק. זאָגט ער, אַז דער דיוק קומט פונעם לשון: עס שטייט "שיתו לִבְּכֶם" און נישט "לבבכם". און עס שטייט דאָך "וְשַׂמְתֶּם דְּבָרַי אֵלֶּה עַל לְבַבְכֶם", און קעגן דעם שטייט ביי אברהם "וְסַעֲדוּ לִבְּכֶם וְאַחַר תַּעֲבֹרוּ". און וואָס איז דער חילוק? חז"ל זאָגן אַז "לבבכם" ווערט געזאָגט ווען מען האָט אַ יצר הרע, און דאַן האָט דער מענטש צוויי הערצער - איין האַרץ צום יצר טוב וואָס ציט צום גוטן, און אַ צווייט האַרץ צום יצר הרע וואָס ציט צום שלעכטן, און ער דינט נישט דעם אויבערשטן בשלימות נאָר ווערט געצויגן אַהין און אַהער. ווידעראום "וסעדו לבכם" איז געזאָגט געוואָרן צו די מלאכים, און מלאכים האָבן בלויז איין האַרץ צו עבודת ה', דעריבער שטייט "לבכם".
און דאָס איז דער דיוק פון חז"ל דאָ: "שיתו לבכם לחילה" - מען רעדט נישט פון דער איצטיקער צייט, וואָס בזמן הזה האָבן מיר אַלע אַ "לבבכם" און נישט קיין "לבכם". און אויב שטייט דאָ "לבכם", איז אַ סימן אַז מען רעדט אויפן עתיד, ווען דער אייבערשטער וועט מאַכן אַ מחול פאַר די צדיקים, און אַ צדיק האָט דאָך נאָר איין האַרץ צו זיין פאָטער אין הימל. און דאַן וועלן אַלע יענע צדיקים זאָגן "זה ה' קיווינו לו" - דאָס איז "חילה", דער צוקונפטיקער מחול אין וועלכן עס וועט נאָר זיין איין האַרץ, און דאָס איז "שיתו לבכם לחילה", אין יענעם מחול.
כִּי זֶה אֱלֹהִים אֱלֹהֵינוּ עוֹלָם וָעֶד הוּא יְנַהֲגֵנוּ עַל מוּת׃ (טו) - וואָרום דאָס איז גאָט אונדזער גאָט אויף אייביק און שטענדיק, ער וועט אונדז פירן אויף אייביק (ביז איבערן טויט).
"זה אלוהים אלוהינו" - דאָס הייסט: ווער איז איר חיל און איר מויער? ווי דער מלבי"ם האָט מסביר געווען: קוקט אויף די חומות און קוקט אויף די פּאַלאַצן - צי איז דאָס וואָס האָט אונדז באַשיצט און געהיט פון דעם שטורעמווינט? האָבן זיי דען בכוח צו באַשיצן? ניין. נאָר "כי זה אלוהים אלוהינו" - איר חיל און איר מויער איז דער הקדוש ברוך הוא, און ער איז דער וואָס היט אויף דער שפּיץ פון אירע פּאַלאַצן; וואָרום די פּאַלאַצן פון די פעלקער אַרום זענען אַלע איינגעפאַלן און צוזאַמענגעבראָכן אין יענעם שטורעמווינט, און די פּאַלאַצן פון ירושלים זענען געבליבן אויף זייער אָרט. און ווי עס שטייט פריער "אֱלֹהִים בְּאַרְמְנוֹתֶיהָ נוֹדַע לְמִשְׂגָּב" - די פעסטונג און די ישועה קומען ווייל דער אויבערשטער איז אין אירע פּאַלאַצן. ער איז דער וואָס בלייבט לעולם ועד, און ער וועט אונדז פירן אויף אייביק.
און וואָס מיינט "על מות"? רש"י ברענגט פון מנחם אַז דאָס איז אַ לשון פון אייביקייט, און "ינהגנו על מות" מיינט ער וועט אונדז פירן אויף אייביק. און ער ברענגט נאָך אַ ביאור, אַז דאָס איז פון שורש "עלם" - אַ יונג בחור'ל און אַ מיידל - און רש"י טייטשט אַז דער אייבערשטער וועט אונדז פירן אַזוי ווי אַ מענטש וואָס פירט זיין קליין קינד, דאָס הייסט אַז דער אייבערשטער וועט אונדז באַגלייטן אַזוי ווי עס איז געווען ביי יציאת מצרים. און דער אבן עזרא ברענגט בשם רבי משה אויף דעם אופן: אַזוי ווי דער אייבערשטער האָט אונדז געפירט ווען מיר זענען געווען אַ קליין קינד - פּונקט ווי ער האָט אונדז געפירט אין מדבר אין די ימי נעורים, מיט ענני כבוד, דער באר און דער מן, און משה רבינו אין שפּיץ, אַזוי וועט ער אונדז פירן אויך איצט.
און דער אבן עזרא אַליין ברענגט בשם דעם בעל המסורת אַז דאָס זענען צוויי ווערטער, "על מות", און מען לייענט עס נישט ווי איין וואָרט; און דאַן ווערט דאָס מער טייטש ווי "ביז אונדזער טויט" - ער וועט אונדז פירן ביז מיר וועלן קומען צום טויט. און נאָך אַ הסבר ברענגט ער, אַז "על מות" איז מלשון נעלם: אַז דער אייבערשטער וועט אונדז פירן מיט אַ גוטער הנהגה וואָס איז פאַרבאָרגן פון די באַשעפענישן, אַן הנהגה וואָס איז פאַרהוילן פון אונדז, וואָס זי איז די בעסטע פאַר אונדז.