פרק ג' איז דער לעצטער פרק וואס שליסט ספר נחום. דער מלבי"ם ערקלערט אז דא גייט מען אריבער צו א נייער שטאפל אין דער נבואה. דער ספר הייבט זיך אן מיט צוויי אויסדרוקן פון נבואה: "מַשָּׂא נִינְוֵה סֵפֶר חֲזוֹן נַחוּם הָאֶלְקֹשִׁי", און דארט האט דער מלבי"ם שוין בארירט די שאלה וואס איז דער חילוק צווישן א "משא" און א "חזון". נינווה איז חרוב געווארן צוויי מאל. פרקים א' און ב' זענען דער "משא", א שילדערונג פונעם ערשטן חורבן וואס דער נביא זעט קעגנאיבער זיינע אויגן (א חורבן וואס שטייט נישט מפורש אין די כתובים, און דער מלבי"ם ברענגט עס פון ספר קורות דברי הימים, די מעשה פון סרדנפל און אלעס וואס איז אריבער אויף זיי). ווידעראום פרק ג' איז דער "חזון" - וואס דער נביא זעט פאראויס פון ווייטנס אויף דער צוקונפט: דער צווייטער חורבן פון נינווה דורך נבוכדנצר, נאך וועלכן די שטאט איז פארבליבן אן אייביגע וויסטעניש.
הוֹי עִיר דָּמִים כֻּלָּהּ כַּחַשׁ פֶּרֶק מְלֵאָה לֹא יָמִישׁ טָרֶף׃ - וויי צו דער שטאט פון בלוט-פארגעסונג, זי איז אינגאנצן פול מיט פאלשקייט און רויב, שטענדיג הערט נישט אויף דער פארצוקונג.
"הוי" איז א לשון פון א געשריי, אזוי ווי "אוי", ווי דער רד"ק שרייבט. "עיר דמים" - א שטאט וואו מען פארגעסט בלוט. "כֻּלָּהּ כַּחַשׁ" - דער רד"ק טייטשט שקר, אז מען רעדט ליגנט און מען לייקנט איינער אינעם צווייטן. אבער דער מלבי"ם זאגט אז סתם "כחש" אין די כתובים מיינט א לייקענען אין דער אמונה: מען לייקנט אין השי"ת און אין דער מציאות פונעם בורא, און מען וויל נישט מקבל זיין זיין מלכות.
"פֶּרֶק מְלֵאָה" - לויטן פשט, פול מיט גזל, ווייל "פרק" איז א לשון פון אראפרייסן און צונעמען פונעם חבר, ווי "וּפָרַקְתָּ עֻלּוֹ", "פֹּרֵק וְאֵין מַצִּיל". און דער מלבי"ם ערקלערט לויטן המשך פונעם פסוק וואס רעדט פון טרף: א לייב פארצוקט קודם די בהמה און הרג'עט זי, און דערנאך צעטיילט ער זי און צעשניידט זי אויף שטיקער. אזוי איז אויך נינווה פול מיט פלייש פון שחיטה און גזל, "לֹא יָמִישׁ טָרֶף" - מען רויבט און פארצוקט כסדר, א גאנצן צייט פון פריש, און מען פארלירט נפשות.
קוֹל שׁוֹט וְקוֹל רַעַשׁ אוֹפָן וְסוּס דֹּהֵר וּמֶרְכָּבָה מְרַקֵּדָה׃ - א קול פון א בייטש, און דער קול פון א גערודער פון רעדער, א גאלאפירנדער פערד און א טאנצנדיגער וואגן.
"קול שוט" - די רייטער שלאגן די פערד מיט א בייטש און מען הערט דעם קול דערפון. "קול רעש אופן" - די רעדער פון די מרכבות מאכן א גרויסן טומל, ווייל דאס איז דאך נישט קיין גומענער רייף נאר אן אייזערנער ראד אויף שטיינער, און עס הערט זיך פון ווייטנס. "וסוס דוהר" - דאס גאלאפירן פון די פערד, ווען דער פערד קלאפט מיט כח אין דער ערד. "ומרכבה מרקדה" - אינמיטן לויפן שפרינגט דער וואגן און זעט אויס ווי ער טאנצט. דער מלבי"ם ערקלערט אז דא זענען פאראן צוויי זאכן: סיי א שילדערונג פונעם גערודער וואס הערט זיך אין שטאט, און סיי א באשרייבונג פון דער סכנה דערין, וואס שטענדיג יאגט א פערד און א שפרינגענדיגער וואגן אינמיטן דער שטאט.
אן אינטערעסאנטן ביאור ברענגט דער אבן עזרא, און ער שרייבט דערויף אז דאס איז דאס ריכטיגע אין זיינע אויגן: "שוט" - א בייטש צו קלאפן דערמיט אויף א כלי וואס גיט ארויס א קול, אזוי ווי די פלשתים פלעגן טון, ענליך צום תנבור פון אונזערע צייטן. דער תנבור איז דער באקאנטער פויק וואס מען רופט דרבוקה, געמאכט פון ליים (און היינטיגע צייטן אויך פון פלאסטיק) מיט אן אויסגעצויגענער הויט דערויף. נאר מען רעדט נישט פון קיין קליינער דרבוקה, נאר פון א גרויסן ברייטן תנבור, און עס פלעגן זיך צונויפקומען פון די חיל צען אדער מער מענטשן צו קלאפן דערויף מיט בייטשן, אנצוזעטיגן א גערודער און אנצושרעקן. דאס איז געווען א פסיכאלאגישע מלחמה: ווען דער מיליטער האט זיך דערנענטערט האט זיך געהערט א שרעקליכער קול-רעש, און די מענטשן וואס האבן געהערט פון ווייטנס איז זייער הארץ אראפגעפאלן אין זיי, מיינענדיג אז א ריזיגער חיל קומט אן, און דורך דעם זענען זיי אנטלאפן.
פָּרָשׁ מַעֲלֶה וְלַהַב חֶרֶב וּבְרַק חֲנִית וְרֹב חָלָל וְכֹבֶד פָּגֶר וְאֵין קֵצֶה לַגְּוִיָּה וְכָשְׁלוּ בִּגְוִיָּתָם׃ - רייטער הייבן זיך אויף, דער פלאם פונעם שwert און דער בליץ פונעם שפיז, א ריבוי פון געהרגעטע און א שווערע לאסט פון פגרים, קיין סוף איז נישטא צו די קערפער, און מען שטרויכלט זיך אין זייערע גופים.
דער מלבי"ם ערקלערט: "פרש מעלה" - אויפן ארויפגאנג פון די בערג, אהין וואו עס פלעגן נישט אנקומען נישט קיין וואגנס און נישט קיין פערד, וועט מען יעצט זען א רייטער גייט ארויף, מיט דעם פלאם פון א שwert און דעם בליץ פון א שפיז, די מלחמה-לייט וועלן דארט שטיין. און צוליב דעם "ורב חלל" - מענטשן וועלן אויסגעשאכטן ווערן אין די גאסן פון דער שטאט צוליב די פילע חללים וואס די שונאים וועלן אהינברענגען דורך דארט.
"וְכֹבֶד פָּגֶר" - אַ לשון פֿון כיבוד, דאָס הייסט קערן, אַז מען פֿלעגט קערן די פגרים מיט אַ באַזעם פּונקט ווי מען קערט מיסט. אַ באַזעם ווערט דערמאָנט אין פּסוק: "וְטֵאטֵאתִיהָ בְּמַטְאֲטֵא הַשְׁמֵד" (אַמאָל האָט עמעצער געמיינט אַז מען טראַכט אויס פּסוקים), און אין לשון חז"ל ווערט דער באַזעם אָנגערופֿן "מכבדות", ווי מכבדות של תמרה, און "מכבדין את הבית" באַטײַט מען קערט די שטוב. אָבער זאָל מען נישט מיינען אַז דערמיט ענדיקט זיך די זאַך: "וְאֵין קֵצֶה לַגְּוִיָּה" - עס איז אוממעגלעך אַוועקצורוימען אַלע פגרים, די גוויות פֿילן אָן די גאַסן אָן אַ שיעור, ביז "וְכָשְׁלוּ בִגְוִיָּתָם" - די וואָס גייען שטרויכלען זיך אין די גוויות און פֿאַלן איבער זיי. דאָס וועט זײַן דער חורבן פֿון נינווה.
דער מלבי"ם ברענגט נאָך אַ ביאור אויף "וְאֵין קֵצֶה לַגְּוִיָּה", וואָס פֿאַרבינדט זיך צום קומענדיקן פּסוק: עס איז נישט געווען קיין שיעור און קיין גבֿול צו דעם וואָס זיי האָבן פֿאַרלאַנגט פֿאַר די צרכים פֿונעם גוף, דאָס הייסט די הנאות, די תאוות און די תענוגי בשרים. און צוליב דעם "וְכָשְׁלוּ בִגְוִיָּתָם" - זיי וועלן ווערן אָפּגעשוואַכט און קראַנק אין זייער גוף פֿון די פֿילע זנונים. עס איז נישטאָ קיין גבֿול צו זייער תאווה, און זייער תאווה אַליין איז דאָס וואָס וועט זיי אַראָפּוואַרפֿן און פֿאַרכשילן.
מֵרֹב זְנוּנֵי זוֹנָה טוֹבַת חֵן בַּעֲלַת כְּשָׁפִים הַמֹּכֶרֶת גּוֹיִם בִּזְנוּנֶיהָ וּמִשְׁפָּחוֹת בִּכְשָׁפֶיהָ׃ - פֿון וועגן דעם רובֿ זנונים פֿון דער זונה וואָס איז פֿול מיט חן, אַ בעלת כשפים, וואָס פֿאַרקויפֿט גוים מיט אירע זנונים און משפּחות מיט אירע כשפים.
דער מלבי"ם דערקלערט, אַז דאָ שילדערט דער נביא דעם גרויסן המון וואָס האָט זיך צונויפֿגעקליבן קיין נינווה. נינווה איז געווען אַ רוכלת העמים, אַן אָרט וואו עס פֿלעגן קומען המונים און סוחרים פֿון דער גאַנצער וועלט, און דער נביא דערקלערט פֿאַרוואָס אַזוי פֿיל מענטשן האָבן געשטראָמט צו איר. די זונה דאָ איז נישט כפשוטו נאָר אַ משל: פּונקט ווי צו אַ זונה קומט מען כדי הנאה צו האָבן און באַקומען אַ ריוח, אַזוי פֿלעגט מען קומען צו דער שטאָט הנאה צו האָבן און באַקומען פֿון איר אַ ריוח. צוויי כוחות פֿון משיכה האָט זי געהאַט: "טוֹבַת חֵן" פֿון איין זײַט, און "בַּעֲלַת כְּשָׁפִים" צו פֿאַנגען נפֿשות מיט כּישוף פֿון דער אַנדערער זײַט.
און דער נמשל: די גוים פֿלעגן זיך צונויפֿקומען קיין נינווה צוליב דעם עשירות און דעם האַנדל וואָס איז דאָרט געווען, און דאָס איז ווי דער קיבוץ בײַ אַ זונה, אַ צונויפֿקומען פֿאַר אַ תועלת, ווי אַ מין אתנן זונה - "הַמֹּכֶרֶת גּוֹיִם בִּזְנוּנֶיהָ". און די חשובֿע משפּחות פֿלעגן אָנקומען צו איר דורך כשפים און תּחבולות, ווײַל זי פֿלעגט פֿאַרבלענדן זייערע אויגן זיי זאָלן ווערן משועבד צו איר, ווײַל כשפים איז דאָך אַ זאַך וואָס איז כּבֿיכול אויסער דעם טבֿע - "וּמִשְׁפָּחוֹת בִּכְשָׁפֶיהָ". און מיט פּשוטע ווערטער: זי איז געווען אַ צענטראַלער אָרט וואָס האָט געוווּסט ווי אַזוי צו ציען צו זיך אַלעמען.
הִנְנִי אֵלַיִךְ נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת וְגִלֵּיתִי שׁוּלַיִךְ עַל־פָּנָיִךְ וְהַרְאֵיתִי גוֹיִם מַעְרֵךְ וּמַמְלָכוֹת קְלוֹנֵךְ׃ - אָט בין איך קעגן דיר, זאָגט ה' צבאות, און איך וועל אויפֿדעקן די עקן פֿון דײַנע קליידער אויף דײַן פּנים, און איך וועל ווײַזן פֿאַר גוים דײַן ערווה און פֿאַר מלוכות דײַן קלון.
"שׁוּלַיִךְ" זענען די עקן פֿון די בגדים, וואָס זענען פֿאַרשמוצט און באַגאָסן פֿון דער ערד. זאָגט דער אויבערשטער: איך וועל אויפֿהייבן די שמוציקע ברעגן פֿון דײַנע בגדים אויף דײַן פּנים, און זיי וועלן פֿאַרמיאוסן דײַן פּנים. "וְהַרְאֵיתִי גוֹיִם מַעְרֵךְ" - די זעלבע גוים וואָס זענען פֿאַרפֿירט געוואָרן נאָך דער זנות, פֿאַר זיי וועל איך ווײַזן דײַן ערווה; "מער" איז אַ לשון פֿון ערווה, ווי "כְּמֵעַר אִישׁ וְלֹיוֹת". "וּמַמְלָכוֹת קְלוֹנֵךְ" - יענע מלוכות וואָס האָבן זיך פֿאַרפֿירט נאָכן כּישוף, פֿאַר זיי וועל איך ווײַזן דײַן קלון. אַלע יענע זאַכן מיט וועלכע דו האָסט געצויגן נאָך זיך אַנדערע - פּונקט קעגן דעם וועל איך דיך משפּיל זײַן.
וְהִשְׁלַכְתִּי עָלַיִךְ שִׁקֻּצִים וְנִבַּלְתִּיךְ וְשַׂמְתִּיךְ כְּרֹאִי׃ - און איך וועל וואַרפֿן אויף דיר שקוצים (מיאוסע זאַכן) און איך וועל דיך פֿאַרמיאוסן, און איך וועל דיך מאַכן ווי מיסט.
"וְהִשְׁלַכְתִּי עָלַיִךְ שִׁקֻּצִים" - שמוציקע בגדים (בגדים צואים) וואָס וועלן דיך פֿאַרמיאוסן. און דאָס שטימט אויך זייער שיין מיטן משל, ווײַל די זונה פֿאַרשענערט זיך מיט אירע בגדים און מיט זיי ציט זי און פֿאַרפֿירט אַנדערע, און דערפֿאַר מידה כנגד מידה וועט ער וואַרפֿן אויף איר שמוציקע בגדים און איר פֿאַרמיאוסן. "וְשַׂמְתִּיךְ כְּרֹאִי" - "ראי" איז ווי מיסט און אָפּפֿאַל, פֿונעם לשון "וְהֵסִיר אֶת מֻרְאָתוֹ בְּנֹצָתָהּ", ווײַל די מוראה איז דער זפק, אַ טייל וואָס איז ווי מיסט. דאָס הייסט: איך וועל דיך פֿאַרמיאוסן און דיך מאַכן ווי אַ שמוציקע זאַך אַז מען זאָל דיך פֿאַראַכטן.
וְהָיָה כׇל־רֹאַיִךְ יִדּוֹד מִמֵּךְ וְאָמַר שׇׁדְּדָה נִינְוֵה מִי יָנוּד לָהּ מֵאַיִן אֲבַקֵּשׁ מְנַחֲמִים לָךְ׃ - און עס וועט זיין, יעדער וואס וועט דיך זען וועט זיך דערווייטערן פון דיר, און וועט זאגן: נינוה איז פארוויסט געווארן, ווער וועט טרויערן אויף איר? פון וואנען זאל איך זוכן מנחמים פאר דיר?
"ידוד" איז מלשון ינדוד (וואנדערן אדער אוועקגיין), און דער נו"ן איז ארויסגעפאלן צוליב דעם דגש אינעם דל"ת, אזוי ווי מען זאגט "יטור" אנשטאט "ינטור". יעדער וואס וועט דיך זען - די אלע וואס האבן ביז איצט געזוכט דיין נאנטקייט און זיך מחבר געווען צו דיר - וועט וואנדערן און זיך דערווייטערן פון דיר.
"שדדה נינוה" - עס זענען דא צוויי וועגן ווי אזוי צו ליינען. דער מלבי"ם טייטשט, הגם אז דאס איז פארקערט פון די איבעריגע מפרשים, מיט א געווענליכן קמץ: נינוה איז די וואס האט שטענדיג בארויבט און געפלינדערט אנדערע, ווייל מלכות אשור האט דאך געוועלטיגט איבער דער וועלט. און אויב אזוי - "מי ינוד לה"? א מענטש וואס הערט איבער די צרה פון זיין חבר שאקלט מיטן קאפ פאר ווייטאג, אבער אויף אזא רשעות'דיגע מלכות, וואס האט יעדן איינעם באגזל'ט, איז נישטא קיינער וואס זאל שאקלען דעם קאפ מיט צער און טרויער איבער איר מפלה, ווייל יעדער האט איר פיינט. און לויטן רד"ק און די איבעריגע מפרשים איז די כוונה "שודדה" - אז נינוה איז איצט בארויבט געווארן דורך נבוכדנאצר און בבל.
"מאין אבקש מנחמים לך" - דער נביא ווענדט זיך צו איר: איך וואלט דיך געוואלט טרייסטן, אבער פון וואו זאל איך ברענגען מנחמים פאר דיר? דען כדי צו טרייסטן א מענטש זאגט מען אים אז וואס איז געשען מיט אים איז אויך געשען מיט פיל אנדערע און עס איז נישט אזוי געפערליך, און דאס איז די נחמה. אבער דא, אויף וועמען זאל איך דיר זאגן אז אזא זאך איז געשען און מיט דעם דיך טרייסטן? און דער מלבי"ם איז מדייק דעם חילוק צווישן "ינוד" און "מנחמים": די וואס טוען "נוד" זענען די קרובים און גוטע פריינט וואס קומען מיטליידן מיט אים, ווי די חברים פון איוב, און די "מנחמים" זענען אויך פרעמדע וואס קומען טרייסטן. און זי האט נישט די און נישט יענע.
הֲתֵיטְבִי מִנֹּא אָמוֹן הַיֹּשְׁבָה בַּיְאֹרִים מַיִם סָבִיב לָהּ אֲשֶׁר־חֵיל יָם מִיָּם חוֹמָתָהּ׃ - ביסטו דען בעסער פון נא אמון, וואס זיצט ביים טייך נילוס, וואסער איז ארום איר, וואס איר פעסטונג איז געווען דער ים, און פון ים איז איר מויער?
איצט ענטפערט איר דער נביא: איך וואלט דיך געקענט טרייסטן און דיר זאגן "התיטבי מנוא אמון"? דאס איז אלכסנדריא של מצרים, און זי איז אויך חרוב געווארן אזוי ווי דיר. רש"י טייטשט אז "אמון" איז א לשון פון א דערציער און אומן, ווי "וַיְהִי אֹמֵן אֶת הֲדַסָּה" - א שטאט וואס פלעגט ערציען די מלכים פון מצרים, וואו די מלכים פלעגן אויפוואקסן.
און וויפיל ענליכקייט איז געווען צווישן איר און צווישן דיר: זי איז געווען א גרויסע שטאט מיט פיל פאלק, און אזוי ווי דו, אשור און נינוה, זיצט אויפן טייך חדקל, אזוי האט זי גערוהט ביי די יאורים און וואסער איז געווען ארום איר. דערצו האט דער ים איר ארומגערינגלט, ביז עס איז איר געווען ווי א מויער. "אשר חיל ים מים חומתה" - "חיל" איז א נידעריגער מויער, ווי דער חיל אינעם בית המקדש, און "חומה" איז דער הויכער מויער. און וויבאלד עס ווערן דא דערמאנט ביידע, מיינט עס אז דער ים האט איר געדינט סיי אלס דער גרויסער מויער און סיי אלס דער קלענערער מויער, ווי דער לשון הגמרא "שורא ובר שורא". און אזוי געפינען מיר "חֵיל וְחוֹמָה יַחְדָּו אֻמְלָלוּ" - דער קליינער מויער און דער גרויסער מויער זענען צוזאמען אפגעשניטן געווארן, דאס הייסט געפאלן און פארשניטן געווארן, מלשון "אֲמִילַם".
כּוּשׁ עׇצְמָה וּמִצְרַיִם וְאֵין קֵצֶה פּוּט וְלוּבִים הָיוּ בְּעֶזְרָתֵךְ׃ - כוש איז געווען איר שטארקייט און מצרים אן א שיעור, פוט און לובים זענען געווען צו דיין הילף.
דער רד"ק איז מדייק אז מען ליינט "עׇצְמָה" מיט א חטף קמץ. דער נביא פירט ווייטער אויס דעם פארגלייך צווישן נינוה און מצרים: כוש איז דיין שטארקייט, פעסטקייט און הילף, און אויך מצרים האט געהאט אומצאליגע מענטשן אן א שיעור. און נישט בלויז דאס, נאר די זעלבע פוט און לובים וואס שטייען היינט צו דיין הילף, זענען דעמאלט אליין געווען צו דער הילף פון מצרים. און האט עס איר דען עפעס געהאלפן?
גַּם־הִיא לַגֹּלָה הָלְכָה בַשֶּׁבִי גַּם עֹלָלֶיהָ יְרֻטְּשׁוּ בְּרֹאשׁ כׇּל־חוּצוֹת וְעַל־נִכְבַּדֶּיהָ יַדּוּ גוֹרָל וְכׇל־גְּדוֹלֶיהָ רֻתְּקוּ בַזִּקִּים׃ - אויך זי איז אין גלות געגאנגען אין געפענגעניש, אויך אירע קליינע קינדער זענען צעשמעטערט געווארן ביים אנהויב פון אלע גאסן, און אויף אירע מכובדים האט מען געווארפן גורל, און אלע אירע גרויסע לייט זענען געבינדן געווארן מיט קייטן.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק צווישן "גולה" און "שבי": עס איז דא א גולה וואס איז נישט קיין געפאנגענער. א מענטש וואס געפינט זיך אין גלות, אפילו אין א לאנד פון וואו ער קען נישט ארויסגיין, איז ער נאך אלץ פריי זיך צו באוועגן אינעווייניג. "בשבי" מיינט אז ס'איז נישט גענוג וואס ער איז אין גלות, נאר מ'האט אים נאך געפאנגען און אריינגעלייגט אין תפיסה. "גַּם הִיא לַגֹּלָה הָלְכָה בַשֶּׁבִי" - זי איז געגאנגען אין גלות, און אפילו אין גלות איז זי געווען פארשקלאפט אין געפענגעניש.
"יְרֻטְּשׁוּ" - דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיג אז "ריטוש" באדייט אפצומעקן דעם מענטשליכן געשטאלט דורך קלעפ, ביז מ'קען יענעם מער נישט דערקענען. היינט צוטאגס באנוצט מען זיך אויך מיט'ן אויסדרוק א "גופה מרוטשת". "וְעַל נִכְבַּדֶּיהָ יַדּוּ גוֹרָל" - מ'האט זיי צוגענומען פאר קנעכט דורך א גורל. "וְכָל גְּדוֹלֶיהָ רֻתְּקוּ בַזִּקִּים" - אירע חשוב'ע לייט זענען געווארן געבונדן מיט אייזענע קייטן, און דאס לשון "רֻתְּקוּ" ווייזט אויף א קנופ אויף א קנופ, געדאפלטע און פארמערטע קייטן.
גַּם־אַתְּ תִּשְׁכְּרִי תְּהִי נַעֲלָמָה גַּם־אַתְּ תְּבַקְשִׁי מָעוֹז מֵאוֹיֵב׃ - אויך דו וועסט שיכור ווערן, דו וועסט באהאלטן ווערן, אויך דו וועסט זוכן א פעסטונג צוליב דעם שונא.
דער מלבי"ם ערקלערט: פונקט ווי יענע האט געטרונקען פון דעם כוס התרעלה, וועסטו אויך שיכור ווערן פון דעם כוס התרעלה. און טייל מפרשים טייטשן אז די כוונה איז אויפ'ן כוס של תנחומין, וואס מ'פלעגט געבן אן אבל צו טרינקען א כוס יין כדי צו פארגעסן פון זיין צער, און אויך דו וועסט מוזן טרינקען א כוס תנחומין אויף דיין בראך. "תְּהִי נַעֲלָמָה" - דו וועסט ווערן באהאלטן און זיך אויסבאהאלטן פונעם פיינט. "גַּם אַתְּ תְּבַקְשִׁי מָעוֹז מֵאוֹיֵב" - דו וועסט זוכן א באשיצונג און א פעסטונג זיך צו ראטעווען פונעם שונא.
כׇּל־מִבְצָרַיִךְ תְּאֵנִים עִם־בִּכּוּרִים אִם־יִנּוֹעוּ וְנָפְלוּ עַל־פִּי אוֹכֵל׃ - אלע דיינע פעסטונגען זענען ווי פייגן מיט פריצייטיגע פרוכט, ווען מ'שאקלט זיי פאלן זיי אריין אינעם מויל פונעם עסער.
דיינע פעסטונגען וועלן איינפאלן אין איין רגע, פונקט ווי דער באוואוסטער קו בר לב. און וואס איז די מיוחד'דיקייט פון די פייגן? "בִּכּוּרִים" זענען די פייגן וואס זענען פריצייטיג צייטיג געווארן, די ערשטע וואס זענען ארויסגעקומען און זענען שוין רייף. א פייג וואס איז נאך נישט רייף איז פעסט צוגעבונדן צום בוים, אבער א פייג וואס איז שוין צייטיג - מיט א לייכטן שאקל פונעם בוים פאלט זי אראפ. א מענטש עפנט דאס מויל, שאקלט דעם בוים, און די פייג פאלט גלייך אריין אין זיין מויל, קאמפלעט, מיט די ווערים און אלעס. אזוי אויך וועלן דיינע פעסטונגען אריינפאלן אין איין רגע אין מויל פון די אייננעמער ווי א לייכטער רויב.
און דער רד"ק לייגט צו נאך א טעם צו דעם משל: פייגן זענען געווען א זאך וואס מ'האט שטארק געללוסט דערצו, דערפאר האט ער צוגעגליכן צו זיי די פעסטונגען; און בפרט ביכורים, וואס זענען די ערשטע וואס וואקסן און צו זיי גלוסט דער מענטש נאך פיל מער. אזוי אויך גלוסט דער שונא איינצונעמען דיינע שטעט, און ער ווארט בלויז אויף דער מינוט ווען ער וועט זיי שוין קענען אייננעמען.
הִנֵּה עַמֵּךְ נָשִׁים בְּקִרְבֵּךְ לְאֹיְבַיִךְ פָּתוֹחַ נִפְתְּחוּ שַׁעֲרֵי אַרְצֵךְ אָכְלָה אֵשׁ בְּרִיחָיִךְ׃ - זע, דיין פאלק זענען ווי פרויען אין דיין מיטן, פאר דיינע פיינט זענען די טויערן פון דיין לאנד ווייט געעפנט, א פייער האט פארצערט דיינע ריגלען.
און ס'איז אויך נישטא ווער ס'זאל מלחמה האלטן פאר די דאזיגע פעסטונגען. דער שטייגער פון דער וועלט איז אז פאר'ן פעסטונג שטייען חיל און קעמפער וואס לאזן נישט דעם שונא צוקומען נאנט, אבער דא איז דאס נישט געווען, ווייל "עַמֵּךְ נָשִׁים בְּקִרְבֵּךְ" - דיינע מענטשן זענען נישט קיין מענער נאר ווי פרויען וואס זענען נישט קיין אנשי מלחמה, אזוי ווי דער לשון "הִתַּשְׁתָּ כֹּחִי כִּנְקֵבָה" וואס משה רבינו האט געזאגט (און אין יענע צייטן האט מען דאך נאך נישט מאביליזירט קיין פרויען אין קאמפס-איינהייטן). און דערפאר "פָּתוֹחַ נִפְתְּחוּ שַׁעֲרֵי אַרְצֵךְ" - ווער וועט דען שטיין ביים טויער און ווער וועט קעמפן קעגן די שונאים? דער רד"ק איז מדייק אין דעם כפול'דיגן לשון "פָּתוֹחַ נִפְתְּחוּ": גלייך ווי זיי האבן זיך געעפנט פון זיך אליין, אז דער שונא זאל קענען אריינדרינגען מיט אזא גרויסער גרינגקייט.
מֵי מָצוֹר שַׁאֲבִי־לָךְ חַזְּקִי מִבְצָרָיִךְ בֹּאִי בַטִּיט וְרִמְסִי בַחֹמֶר הַחֲזִיקִי מַלְבֵּן׃ - וואסער פאר דער באלאגערונג שעפ דיר, פארשטארק דיינע פעסטונגען, גיי אריין אין בלאטע און טרעט אינעם ליים, פארשטארק דעם ציגל-פארעם.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא מאכט דער נביא חוזק פון נינוה: איר פלאגט זיך צו פארשטארקן די מבצרים און בויען פאלאצן, כדי אין דער צייט פונעם מצור וואס בבל וועט ברענגען אויף אייך, זאלט איר זיך קענען דארט פארשאנצן און ראטעווען. עס איז געווען איינגעפירט אין יענע צייטן אז ווער עס וויל זיך איינשפארן פאר א מצור, מאכט א טייך און א וואסער-גראבן ארום דער פעסטונג, און דאס איז געווען א שטערונג פארן אייננעמער; און ווען זיי האבן געוואלט ארויסגיין האבן זיי געהאט א צי-בריק וואס מען קען אויפהייבן און אראפלאזן איבער יענעם טייך. זאגט זיי דער נביא: איר האט דאך נישט קיין גרייטע וואסער זיך צו באשיצן, דעריבער שלאג איך דיר פאר "מי מצור שאבי לך" - ווי א מענטש וואס שעפט וואסער בשעת א מצור מיט א כלי, מיט גרויס מיה, און וויפיל קען ער שוין אנשעפן? און אפילו די דאזיגע וואסער האלט זיך נישט לאנג, נאר עס ווערט פארדארבן און שמעקעדיג. "חזקי מבצריך" - דיינע מבצרים זענען נישט גענוג שטארק.
און מיט דעם גייט דער שפאט ווייטער: "באי בטיט ורמסי בחומר". טיט איז געוויינלעכע בלאטע, און עס טויג נישט צו מאכן דערפון ציגל; ציגל ווערט געמאכט פון חומר, דאס איז פעסטער ליים, און פון דעם בלייבן די ציגל גאנץ און קיימא לן. אבער דער טיט וואס מענטשן טרעטן דערויף, אויב מען מאכט דערפון ציגל - וועלן זיי צעפאלן און ווערן צו שטויב. און דו, נינוה, האסט נישט קיין חומר צו מאכן דערפון ציגל, דעריבער גיי אין טיט אריין און צעטרעט עס, כאילו דורך דעם וועט עס ווערן שטארק ווי חומר. "החזיקי מלבן" - דער מלבן איז דער כלי אין פארעם פון א מלבן (רעקטאנגל) וואס דערין גיסט מען אריין דעם ליים און מען פארעמט אויס א ציגל צו בויען דערמיט; און דא, וויבאלד דער ציגל איז געמאכט פון טיט און נישט פון חומר, מוזסטו גוט אנהאלטן דעם מלבן כדי דער ציגל זאל זיך נישט צעברעקלען אויף שטיקלעך.
שָׁם תֹּאכְלֵךְ אֵשׁ תַּכְרִיתֵךְ חֶרֶב תֹּאכְלֵךְ כַּיָּלֶק הִתְכַּבֵּד כַּיֶּלֶק הִתְכַּבְּדִי כָּאַרְבֶּה׃ - דארט וועט דיך דאס פייער אויפעסן, א שווערד וועט דיך פארשניידן, זי וועט דיך אויפעסן ווי דער ילק; פארמער זיך ווי דער ילק, מער זיך ווי דער ארבה.
"שם" - אויף יענעם ארט וואו דו טרעטסט דעם טיט צו פארשטארקן דיינע מבצרים, דארט וועט דיך דאס פייער פונעם שונא אויפעסן, און דארט וועט דיך די שווערד אפשניידן, ווי א ילק וואס עסט אויף דאס גראז פונעם פעלד.
און וואס מיינט "התכבד כילק"? ערקלערט דער מלבי"ם: דער ילק איז א מין פון די מינים פון ארבה, און אין אנפאנג פון זיין באשאף איז ער א רימה ווי א ווארעם, און דערנאך וויקלט ער זיך איין אין א שאלעכץ - א גולם, ווי עס פירן זיך רוב שרצים זיך איינצוהילן (ווי די זיידן-ווערים וואס קינדער האבן, וואס זייער גולם זעט אויס ווי א במבה-שטיקל). נאך א צייט קומט ער ארויס פונעם שאלעכץ און ווערט א פליגל-באשעפעניש, און דא, וויבאלד עס רעדט זיך פון א ילק, קומט ארויס פון אים אן ארבה.
און דער נמשל: אזוי אויך דער גרויסער עולם פון סוחרים און פעלקער וואס זענען געווען אין נינוה, זענען געווען אין דיר ווי א ילק וואס קריכט ארום פון איין ארט צום צווייטן און גייט נישט ארויס פון די גרעניצן פונעם לאנד. אבער יעצט "ילק פשט" - דער ילק האט אראפגעצויגן זיין שלייער און איז ארויס פונעם שאלעכץ און געווארן אן ארבה מיט פליגלען, און וועט אוועקפליען צו א צווייט לאנד. מיט פשוטע ווערטער: אלע יענע סוחרים וואס דו האסט זיך אזוי בארימט און געגרויסט מיט זיי, לאזן דיך יעצט איבער, און דאס איז א חלק פון איר בושה.
הִרְבֵּית רֹכְלַיִךְ מִכּוֹכְבֵי הַשָּׁמָיִם יֶלֶק פָּשַׁט וַיָּעֹף׃ - דו האסט פארמערט דיינע קרעמער מער פון די שטערנס פון הימל; דער ילק האט זיך אויסגעשפרייט און איז אוועקגעפלויגן.
מִנְּזָרַיִךְ כָּאַרְבֶּה וְטַפְסְרַיִךְ כְּגוֹב גֹּבָי הַחוֹנִים בַּגְּדֵרוֹת בְּיוֹם קָרָה שֶׁמֶשׁ זָרְחָה וְנוֹדַד וְלֹא־נוֹדַע מְקוֹמוֹ אַיָּם׃ - דיינע געקרוינטע הערשער זענען ווי דער ארבה, און דיינע גענעראלן ווי מחנות היישעריקן וואס לאגערן ביי די צוילן אין א קאלטן טאג; ווען די זון שיינט פליט ער אוועק, און עס ווערט נישט באקאנט וואו זיין ארט איז.
"מנזריך" - מלשון נזר און כתר, די פחות, סגנים און שרים וואס דו האסט זיי אנגעטון א נזר און קרוין. זיי זענען אויך געגליכן צום ארבה וואס פליט אוועק צו א צווייטן ארט, אויך זיי וועלן רעבעלירן קעגן דיר און פליען זוכן שוץ אינעם שאטן פון נבוכדנצר און וועלן נישט בלייבן אין נינוה. און אזוי אויך "טפסריך", די ממונים איבער דעם מלחמה-מיליטער, ווערן געגליכן "כגוב גובי" - "גובי" איז א מין ארבה, און "גוב" איז אן אסיפה און פארמערטקייט דערפון. און דאס איז דער שטייגער פון די: "החונים בגדרות ביום קרה" - ווען עס איז קאלט זענען זיי באהאלטן אין די צוימען און שלאפן א גאנצן ווינטער, און ווען די זון שיינט וואנדערט יעדער איינער אליין אוועק, "ולא נודע מקומו אים".
און דער נמשל: די גאנצע צייט פון דער מלחמה באהאלטן זיי זיך אין די גדרות און אין די לעכער און טוען גארנישט, אבער ווען די זון וועט שיינען א ביסל, דאס הייסט ווען די טויערן פון דער שטאט וועלן זיך עפענען, וועלן תיכף אלע אנטלויפן. דו האסט נישט וואס צו האפן אויף הילף און האסט זיך נישט אויף וועמען צו פארלאזן: נישט אויף דיינע שרים, נישט אויף דיינע טפסרים און נישט אויף דיינע נזרים, ווייל אלע וועלן אנטלויפן אין א צייט פון צרה, אזוי ווי עס איז געשען מיט די סוחרים, וואס אין דעם רגע וואס מען הייבט אן הערן קולות פון מלחמה נעמען אלע פליס.
נָמוּ רֹעֶיךָ מֶלֶךְ אַשּׁוּר יִשְׁכְּנוּ אַדִּירֶיךָ נָפֹשׁוּ עַמְּךָ עַל־הֶהָרִים וְאֵין מְקַבֵּץ׃ - עס זענען איינגעשלאפן דיינע פירער, קעניג פון אשור, עס רוען דיינע גיבורים, צעשפרייט זענען דיין פאלק אויף די בערג, און קיינער זאמלט זיי נישט איין.
"נמו רועיך" - די פירער זענען די מנהיגים און די קאמאנדירן פון די חיל, און אויף זיי האסטו געוואלט סמוך זיין, און אט זענען זיי איינגעשלאפן אויף דער וואך און געגאנגען שלאפן. און צוליב דעם "ישכנו אדיריך" - די גיבורים בלייבן אין זייערע וואוינארטן און גייען נישט ארויס מלחמה האלטן, ווארום אז עס פעלט דער גייסט פונעם מפקד, פאר וואס זאל דער גיבור ארויסגיין פון זיין פלאץ אין קאמף אריין? און דערפאר איז נישטא ווער עס זאל קעמפן און ראטעווען נינווה.
"נפושו עמך" - דער מלבי"ם טייטשט מלשון מנוחה, ווי "שָׁבַת וַיִּנָּפַשׁ" און "וְיִנָּפֵשׁ בֶּן אֲמָתֶךָ": דאס גאנצע מלחמה-פאלק האט גערוט פון דער מלחמה, בקיצור זיי זענען ארויס אויף אפרו. און וואו געפינען זיי זיך? "על ההרים ואין מקבץ" - דאס גאנצע מיליטער שפאצירט ארום אויף די בערג, און עס איז נישטא ווער עס זאל זיי איינזאמלען צו קומען קעמפן קעגן דעם מלך בבל. און דאס איז דער נמשל פון "שמש זרחה ונודד" וואס שטייט אויבן: אלע האבן זיך צעשפרייט און קיינער נעמט זיי נישט צונויף.
רש"י טייטשט "נפושו" ווי "נפוצו" (צעשפרייט), און ער ערקלערט אז ס'איז באקאנט אז די מוצאי הלשון בייטן זיך איינע מיט דער אנדערער: עס זענען דא אותיות הלשון, אותיות השפתיים, אותיות הגרון און אותיות השיניים. די אותיות בומ"ף, אותיות השפתיים, בייטן זיך איינע מיט דער צווייטער (און נישט בלויז ביי די אראבער), און אזוי אויך די אותיות זסשר"ץ, אותיות השיניים, בייטן זיך אום, און דערפאר בייט זיך דער ש' פון "נפושו" מיט א צ' און עס ווערט "נפוצו": דאס פאלק, דאס הייסט די סאלדאטן, זענען צעשפרייט אויף די בערג און קיינער זאמלט זיי נישט צונויף צו דער מלחמה קעגן דעם מלך בבל.
אֵין־כֵּהָה לְשִׁבְרֶךָ נַחְלָה מַכָּתֶךָ כֹּל שֹׁמְעֵי שִׁמְעֲךָ תָּקְעוּ כַף עָלֶיךָ כִּי עַל־מִי לֹא־עָבְרָה רָעָתְךָ תָּמִיד׃ - עס איז נישטא קיין שוואכונג צו דיין בראך, שווער און ביטער איז דיין קלאפ, אלע וואס הערן דיין בשורה קלאפן כף אל כף אויף דיר, ווארום איבער וועמען איז דען נישט אריבערגעגאנגען דיין שלעכטס שטענדיג?
"אין כהה לשברך" - רש"י טייטשט "כהה" ווי ווייטאגליך, אז קיינער טוט נישט ווייטאגן אדער טרויערן איבער דיין בראך, נינווה, נאר יעדער פרייט זיך; און דאס איז מלשון א טונקעלע אדער פארלאשענע זאך, אזוי ווי מען נוצט דעם אויסדרוק "כהה". און דער מלבי"ם טייטשט: עס איז נישטא קיין געדריקטער גייסט אויף דיין בראך, א ווייטאגליכער גייסט און א צובראכענע נשמה. דו וועסט נישט געפינען קיין מענטש וואס זאל זיך מצטער זיין איבער דיין צוזאמענברוך. און נישט דאס אליין, נאר "נחלה מכתך" - עס איז נישטא קיין גייסט וואס זאל ווערן קראנק פון גרויס צער איבער דעם פאל און דעם בראך פון נינווה.
"כל שומעי שמעך תקעו כף עליך" - פארקערט, יעדער וואס האט געהערט פון דיין בראך האט געקלאפט כף מיט זיין חבר אלס א צייכן פון שמחה, אז ענדליך איז נינווה צובראכן געווארן. "כי על מי לא עברה רעתך תמיד" - ווארום דו האסט דאך שלעכטס געטון צו פילע פעלקער, און דערפאר ווען דו ביסט געפאלן איז דא א שמחה ביי אלעמען: ענדליך דער וואס האט אונז שלעכטס געטון, אט איז געקומען די צייט פון זיין מפלה.
פרק ג' איז דער "חזון" אין ספר נחום - די נבואה איבער דעם צווייטן חורבן פון נינווה דורך נבוכדנצר. דער נביא הייבט אן מיט דער שילדערונג פון אירע זינד (עיר דמים, כחש אין אמונה, טרף און גזל), גייט אריבער צו שילדערן דעם טומל פון דער מלחמה און די פילצאליגע חללים וואס האבן נישט קיין עק, און אנטפלעקט דעם סוד פון איר קראפט: א שטאט וואס האט צוגעצויגן צו זיך די פעלקער מיט איר רייכטום און איר האנדל ווי א זונה טובת חן, און די משפחות מיט אירע כשפים. און דערקעגן קומט איר שטראף מדה כנגד מדה - די אנטפלעקונג פון איר קלון און ניבול, ביז קיינער באדויערט איר נישט און עס זענען נישטא קיין מנחמים. דער נביא שטראפט איר פונעם פאל פון נוא אמון וואס איז געווען שטארקער און מער באפעסטיגט ווי איר און פונדעסטוועגן איז זי געגאנגען אין גלות אין געפענגעניש, און שפאט פון אירע באפעסטיגונגס-באמיאונגען וואס דאס גאנצע איז בלויז ליים וואס וועט צעפאלן. אירע סוחרים, אירע שרים, אירע טפסרים און קאמאנדירן - אלע וועלן אוועקפליען ווי היישעריקן און איר פארלאזן אין דער צייט פון נויט, און די פעסטונגען וועלן אריינפאלן ווי פריצייטיגע פייגן גלייך אין מויל פונעם עסער. און צום סוף, וויבאלד זי האט שטענדיג שלעכטס געטון צו אלע פעלקער, איז נישטא ווער עס זאל ווייטאגן איר בראך, און אלע וואס הערן איר בשורה פאטשן מיט די הענט. בעזר אל רחום נשלם ספר נחום; כשם שזכינו לסיימו, כך נזכה ללמוד וללמד לשמור ולעשות, אמן ואמן.