מיר הויבן אן ספר משלי. שוין אינעם ערשטן פסוק עפנט פאר אונז שלמה המלך א פענסטער צו דעם גאנצן ספר: ווער עס האט עס געשריבן, פון וואספארא מדרגה עס איז געשריבן געווארן, און פאר וואספארא תכלית עס איז געשריבן געווארן. אונזער וועג אינעם לימוד התנ"ך איז צו לערנען לויט דעם וואונדערליכן פירוש פונעם מלבי"ם, דערפאר וועלן מיר מקדים זיין בקיצור וואס עס איז די באזונדערע מעלה פון דעם פירוש.
מִשְׁלֵי שְׁלֹמֹה בֶן־דָּוִד מֶלֶךְ יִשְׂרָאֵל׃ - די משלים פון שלמה בן דוד, מלך ישראל.
אין שיר השירים שטייט 'שיר השירים אשר לשלמה', דא שטייט 'מלך ישראל', און אין קהלת שטייט 'מלך בירושלים'. חז"ל זאגן: דריי ספרים האט שלמה געמאכט - שיר השירים אין זיין יוגנט, משלי אין זיינע בחור'ישע יארן (אין די מיטעלע יארן), קהלת אין זיין עלטער. יעדער ספר שפיגלט אפ א תקופה אין זיין לעבן. שיר השירים איז געשריבן געווארן ווען ער איז נאך געווען א יונגערמאן, דערפאר ווערט דארט דערמאנט בלויז זיין נאמען. משלי איז געשריבן געווארן אינמיטן זיינע יארן, אין זיין בחרות, און דא איז ער שוין 'שלמה בן דוד מלך ישראל' - א גרויסע מלכות. קהלת איז געשריבן געווארן אויף דער עלטער, און ווער עס לערנט דערין זעט א ספר וואס ווערט אינגאנצן באשריבן דורך א מענטש וואס האט אלעס געזען, אלעס פארזוכט און זיך פון אלעס אנגעזעטיגט - 'והיו לי שרים ושרות ושדים ושדות' - און צום סוף איז אלעס הבל. און אויף דער עלטער איז זיין מלכות שוין געווארן פארקלענערט, נאכדעם וואס ער איז פארטריבן געווארן דורך אשמדאי מלך השדים, דערפאר ווערט ער דארט אנגערופן בלויז 'מלך בירושלים'.
דער אבן עזרא הייבט אן און שרייבט: 'זה חלק האזהרה. הודיע בו מעלת החוכמה הקדומה, כי בה נברא יש מבלי מה. והזהיר להידבק בה ולסור מן האישה הזעומה. והוכיח להמית הפתאים ותאוות הנוצר מן האדמה, ולהחיות הנשמה התמימה'. לאמיר דאס מסביר זיין: 'חלק האזהרה' - אין משלי ווארנט שלמה המלך זיך דערווייטערן, ווי מיר וועלן זען ווייטער 'בני אם יפתוך חטאים אל תֹבא', און זיך דערווייטערן פון אן אישה זרה, וואס זיין כוונה איז אויף די פרעמדע חכמות וואס האבן אין זייערע צייטן געצויגן דאס הארץ און דערווייטערט דעם מענטש פון עבודת השם. 'מעלת החוכמה הקדומה' - דאס איז די תורה הקדושה, מיט וועלכער די וועלט איז באשאפן געווארן, יש מאין, 'יש מבלי מה'. און אויב די תורה איז די עיקרדיגע פרוי, זענען די אנדערע קארומפירטע חכמות 'האישה הזעומה', די פרעמדע פרוי וואס פרובירט צו פארפירן דעם מענטש און אים נאכשלעפן נאך אירע רייד. 'להמית הפתאים ותאוות הנוצר מן האדמה' - שלמה רעדט אסאך וועגן פתאים (מיר וועלן דאס שפעטער מגדיר זיין), און וועגן די תאוות וואס קומען דערפון וואס דער מענטש איז באשאפן געווארן עפר מן האדמה: דער שטויב איז גשמיות'דיג און חומריות'דיג, און ציט צו תאוות, צו מאכלים און צו הנאות. און די תכלית פון אלעס איז - 'להחיות הנשמה התמימה', דער רוחניות'דיגער חלק אינעם מענטש.
דאס ווארט 'משלי' הייבט זיך אן מיט א גרויסער אות מ' (מ' רבתי). זאגט דער מדרש: דאס לערנט אונז אז שלמה האט געפאסט פערציג טעג כדי עס זאל אים געגעבן ווערן די חכמת התורה אזוי ווי משה רבינו - קעגנאיבער 'ויהי שם עם ה' ארבעים יום וארבעים לילה'. און דא האבן מיר א גרויסע לערע. רש"י הקדוש האט געפאסט תרי"ג תעניתים איידער ער האט פארפאסט זיין פירוש, און נישט אומזיסט האט ער זוכה געווען צו אזא וואונדערליכן ביאור, וואס יעדער וואס לערנט עס טרעפט דערין א טעם: א קינד פארשטייט וואס רש"י זאגט, און א ריזיגער תלמיד חכם געפינט דערין טיפקייט לויט זיין פארשטאנד. יעדער לויט זיין השגת השכל, און אלע לערנען דעם זעלבן פירוש. דאס איז דער פירוש וואס איז אנגענומען געווארן אין יעדן אידישן שטוב און אין יעדן חומש, און דאס איז דער פירוש אויף וועלכן עס זענען פארפאסט געווארן די מערסטע ביאורים. צו לערנען אונז אז דורך תעניתים, סיגופים און התקדשות איז א מענטש זוכה משיג צו זיין א חלק אין תורת ה'. פאר שלמה איז גענוג געווען פערציג תעניתים; רש"י האט געדארפט תרי"ג.
צוויי באזונדערע מעלות זענען פאראן אינעם פירוש פונעם מלבי"ם. די ערשטע - דער דקדוק פון לשון הקודש: יעדעס ווארט טוט ער מדייק זיין און מסביר זיין פונקטליך, וואס איז דער חילוק צווישן חכמה, דעת און בינה. און אויב שלמה האט געשריבן אלע דריי, איז נישט זיין כוונה איבערצוזאגן דאס זעלבע מיט אנדערע ווערטער, נאר יעדער אויסדרוק האט א באזונדערע באדייטונג. און די צווייטע - ער גיט נישט סתם א לאקאלן פשט אויפן פסוק, נאר ער ערקלערט א גאנצן מהלך, אזוי אז מ'פארשטייט דעם גאנצן קאפיטל און וואס דער מחבר האט געוואלט זאגן. אזוי איז געווען ביי אונז אין ספר איוב, און אזוי איז אין יעדן ספר וואס דער מלבי"ם טייטשט אויס: פלוצלונג זעט מען ווי אלע ענינים ווערן פאראייניגט און באקומען איין פולקאמע שלמות'דיגע מסכת. עס איז ריכטיג אז אמאל קען די דאזיגע קאנצענטראציע אויף די הגדרות פון לשון הקודש אביסל אנשטרענגען, און אמאל וועט מען זיך אפשטעלן אויף איין פסוק מער ווי געווענליך - אבער דאס איז דער וועג צו פארשטיין די זאכן ריכטיג. מען קען אויך לערנען מיט פשוט'ע פירושים, און מען איז חלילה נישט מזלזל אין קיין שום פירוש, אבער עס איז א שאד צו פארלירן די אייגנארטיקייט פונעם מלבי"ם.
דער מלבי"ם ברענגט אַ יסוד וואָס ווערט אויך דערמאָנט אינעם ביאור הגר"א אויף משלי: אין יעדער זאַך אין דער בריאה זענען פאַראַן פיר זאַכן: חומר, צורה, פועל און תכלית. חומר - דער גוף פונעם חפץ. אויב מיר נעמען אַ גלאָז: דער גוילעמדיקער פּלאַסטיק, וואָס ערשיינט ווי רייז-קערנדלעך, דאָס איז דער חומר. צורה - וואָס מ'האָט געמאַכט פונעם חומר פאַר אַ געוויסן באַנוץ; מ'האָט צעלאָזט דעם פּלאַסטיק און געמאַכט דערפון אַ גלאָז, האָט עס באַקומען אַ צורה. פועל - ווער עס האָט געמאַכט די זאַך, די פאַבריק וואָס האָט פּראָדוצירט דאָס גלאָז. און תכלית - פאַר וואָס פאַראַ ציל איז די זאַך געמאַכט געוואָרן: אַ גלאָז צום טרינקען, אַן אַנדער כלי אויף נטילת ידים, אַ דריטע כלי פאַר אַן אַנדער באַנוץ. יעדע זאַך אויף דער וועלט קען מען צעטיילן אויף די פיר.
און דאָ, ווען שלמה עפנט זיין ספר, שטעלט ער אונדז פאָר די פיר נקודות. דער חומר פונעם ספר - 'משלי', אַ זאַמלונג פון משלים. דער משל העלפט אונדז צו פאַרשטיין זאַכן וואָס מען קען נישט באַנעמען מיטן פּשוטן שכל, און ברענגט זיי אַראָפּ צום מענטשליכן פאַרשטאַנד. ווייל ווען מען וויל מסביר זיין אַ טיפער, מופשט'דיקער עניין, איז נישטאָ קיין אַנדער וועג נאָר דורך געבן אַ משל, און דער משל רעדט אין באַגריפן פונעם מענטש'ס באַקאַנטער וועלט, וואָס מען קען באַנעמען. צום ביישפּיל, כדי צו ערקלערן אַן עניין אין קבלה דאַרף מען אַ גשמיות'דיקן משל: די ספירה פון מלכות טוט בלויז מקבל זיין און משפיע זיין, און זי איז בבחינת לבנה - די לבנה 'לית לה מגרמיה כלום' (זי האָט גאָרנישט פון זיך אַליין), און פון וואַנען קומט איר שיין? פון דער זון וואָס שיינט אויף איר, און דאָס זענען די ניין ספירות וואָס זענען משפיע אויף איר, און זי שיינט אַראָפּצוגוס. דאָס איז אַ מופשט'דיקע זאַך וואָס ווערט פאַרשטענדלעך דורך אַ משל. און דער פועל - 'שלמה בן דוד', ער איז דער וואָס האָט מחבר געווען דאָס ספר.
דער מלבי"ם פירט אויס: עס זענען פאַראַן דריי תוארים דורך וועלכע מען קען דערגרייכן די אמת'דיקע יסודות ווי זייער הגדרה. דער ערשטער - חכמה אָדער נבואה. כדי צו דערגיין אַ זאַך און זיך פאַרטיפן דערין דאַרף מען חכמה, מען דאַרף נבואה. און דערויף ווערט געזאָגט 'משלי שלמה': דער פועל דאָ איז שלמה, וואָס איז געווען אַ חכם און אויך אַ בעל רוח הקודש (און עס זענען פאַראַן פון די ראשונים וואָס האַלטן אַז ער איז געווען אַ נביא; עס איז אַ מחלוקת, ווייל התגלויות האָט ער דאָך בפירוש געהאַט, און די שאלה איז צי דאָס איז געווען בגדר נבואה צי רוח הקודש). דער וואָס קומט אויסלערנען חכמה מוז זיין אַ בר סמכא און פאַרמאָגן די ריכטיקע כלים.
דער צווייטער וועג - קבלה פון פאָטער צו זון און פון רב צו תלמיד. דערפאַר הייסט די חכמת הקבלה 'קבלה': אַ מענטש קען עס נישט לערנען אַליין, כדי ער זאָל חלילה נישט פאַרקרימען די מושגים, נאָר ער מוז עס מקבל זיין פון זיין רבין, און זיין רבי פון זיין רבין, ביזן הייליקן אַר"י ז"ל, וואָס אליהו הנביא האָט אים געלערנט. און באמת דאַרפן פילע חכמות קומען פון אַ מלמד. און דערויף שטייט 'בן דוד': שלמה האָט אויך געהאַט אַן אָפּגעהיטענע קבלה פון זיינע עלטערן. דוד איז געווען אַ גרויסער חכם, און דוד האָט געהאַט אַ קבלה פון זיינע עלטערן - זיין פאָטער ישי איז געווען פון די גדולי הדור, ער פלעגט אַריינגיין באוכלוסיא, צען טויזנט תלמידים זענען געקומען צו זיין שיעור.
דער דריטער וועג - ריבוי חכמים, אַ קיבוץ פון פיל חכמים צוזאַמען. ווען מען וויל מאַכן אַן ערנסטע פאָרשונג גיט מען עס נישט איבער צו איין מענטש, נאָר צו עטלעכע פאָרשער, וואָס וואָס איינער טראַכט נישט טראַכט דער צווייטער. און ווען עס איז פאַראַן אַ ריבוי חכמים, וואַקסט דער שאנס צו קומען צום ריכטיקן אויספיר. דערפאַר אינעם סנהדרין הגדולה זענען געזעסן איינציק און זיבעציק, סלתה ושמנה פון חכמי ישראל, און דער רמב"ם זאָגט אַז מען פלעגט נעמען דעם גרעסטן חכם אינעם סנהדרין. אַ פסק און הכרעה וואָס גייט אַרויס פון אַזאַ אָרט איז אַן הכרעה פון די בעסטע מוחות. און דאָס איז דער באַדייט פון 'מלך ישראל': ער איז געווען אַ מלך איבערן חכם און נבון'דיקן פאָלק, און אַלע חכמים פלעגן זיך צונויפקומען ביי אים, און קומט אויס אַז זיין חכמה איז געווען בשלימות. די דריי יסודות - 'שלמה' (חכם און נביא), 'בן דוד' (קבלה פון די אבות), 'מלך ישראל' (ריבוי חכמים) - לערנען אונדז אַז אַלע חכמות וואָס מיר וועלן זען פון דאָ און ווייטער זענען געזאָגט געוואָרן מיטן העכסטן שפּיץ פון חכמה און תבונה און מיט דער העכסטער השגה.
לָדַעַת חׇכְמָה וּמוּסָר לְהָבִין אִמְרֵי בִינָה׃ - צו וויסן חכמה און מוסר, צו פאַרשטיין ווערטער פון בינה.
לָקַחַת מוּסַר הַשְׂכֵּל צֶדֶק וּמִשְׁפָּט וּמֵשָׁרִים׃ - אָנצונעמען מוסר פון שכל, צדק, משפט און יושר.
מיר האָבן גערעדט וועגן דעם חומר - 'משלי'; וועגן דעם פועל - 'שלמה בן דוד'; און איצט וועגן דער תכלית: לדעת חכמה ומוסר. דורך דעם ספר וועסטו וויסן חכמה, און דאָס וויסן די חכמה איז כדי צום סוף צו וויסן מוסר, אַז דער מענטש זאָל אויסגלייכן זיינע וועגן. די צורה האָט דער מלבי"ם נישט מפרש געווען, אָבער דער גאון מווילנא - וואָס דער חלק ביים מלבי"ם איז גענומען פון אים - ערקלערט אַז 'לדעת חכמה' איז דער תבנית, די צורה און דער עניין פונעם ספר, דאָס הייסט אַ ספר פון ידיעת החכמה, בעת 'לקחת מוסר' איז די תכלית. און אויב וועסטו פרעגן: וואָס איז שלעכט צו בלייבן אַ נאַר? איז דער ענטפער אַז דו וועסט נישט אָננעמען קיין מוסר. ווייל דורך חכמה נעמט מען אָן מוסר, דאָס הייסט, מען פאַרריכט און גלייכט אויס די וועגן.
אין דעם פּסוק ווערן דערמאָנט פיר זאַכן: דעת, חכמה, מוסר און בינה, און יעדע פון זיי דריקט אויס אַן אַנדער מהות. וואָס איז חכמה? זאָגט דער מלבי"ם: יעדע זאַך וואָס האָט אין זיך צוויי הפכים און מען דאַרף מכריע זיין צו איינעם פון די צדדים - דערצו פאָדערט זיך חכמה. אכזריות קעגן רחמנות, גאווה קעגן עניוות, עזות קעגן בושת פנים, אכילה קעגן אַ תענית, קדושה קעגן טומאה. זיך צו פירן אויף איין וועג איז חכמה, און אויפן אַנדערן וועג איז סכלות. און שפּעטער וועט ער מסביר זיין אַז אַ סָכָל איז נישט קיין מענטש מיט אַ מאַנגל אין אינטעליגענץ, נאָר אַ מענטש וואָס קלייבט נישט אויס ריכטיק אין די וועגן פון חכמה: ער האָט צוויי וועגן פאַר זיך, און אַנשטאָט אויסצוקלייבן דעם ריכטיקן קלייבט ער אויס דעם פאַרדאָרבענעם. און דער חכם - איז דער וואָס קלייבט אויס דעם ריכטיקן וועג.
און עס איז דאך אפילו ביי די מדות אליין, זיי זענען אויך נישט קיין מוחלט'דיגע זאכן. א מענטש וואס פירט זיך מיט ענווה - זאגט מען אויף אים אז ער פירט זיך מיט חכמה, און גאווה איז סכלות. אבער צי איז ענווה שטענדיג א חכמה? 'ענוותנותו של רבי זכריה בן אבקולס החריבה את ביתנו ושרפה את היכלנו'. מען האט געברענגט פאר אים א בהמה, געזאגט: אט איז דא א קרבן מקריב צו זיין. האט ער געזאגט: א בעל מום איז דאך אסור, מען וועט זאגן אז בעלי מומים זענען קרב אויפן מזבח - און עס האט זיך אנגעהויבן א וויכוח, מען האט נישט מקריב געווען, און דער קיסר איז ארויפגעקומען און חרוב געמאכט. זעט מען דאך אז עס איז פאראן א פלאץ וואו ענווה איז פסול, און עס איז פאראן א פלאץ וואו מען דארף אנטון א גייסט פון גאווה: מען זאל זיך נישט שעמען פאר די וואס שפאטן פון אים אין תורה ומצוות. א מענטש שטעלט זיך דאווענען און מען קוקט אויף אים; אויב ער וועט מאכן א חשבון וואס יענער וועט זאגן, וועט ער מארגן שוין נישט דאווענען, ווייל אין דער ארבעט האט מען נעכטן אפגעלאכט פון אים, און אין מיליטער האט מען חוזק געמאכט אז ער האט זיך געשטעלט דאווענען אדער געמאכט א ברכה. אבער אויב ער האט אין זיך א גאווה על דרך הקדושה - 'ויגבה לבו בדרכי ה'' - וועט ער זאגן: איך טו די ריכטיגע זאך, יענער פארשטייט נאך נישט, ער וועט זיך נאך לערנען; איך האב שוין דערגרייכט וואס ער האט נאך נישט דערגרייכט, איך האב א קרבת אלוקים וואס ער פארשטייט נאך נישט. דאס איז א פאזיטיווע גאווה. און אזוי איז ביי יעדע איינציגע מדה: 'הווי עז כנמר', און פונעם צווייטן זייט 'עז פנים לגיהינום' - אינעם זעלבן ענין ממש. איז דאס דען א סתירה? נאר 'עז כנמר' איז אין א פלאץ וואו מען פאדערט עזות דקדושה, בעת וואס דער געווענליכער באנוץ מיט דער מדה פון עזות, ווי למשל איינער וואס ענטפערט פאר יענעם מיט עזות, איז ער אן עז פנים לגיהינום. און וואו איז דער גרענעץ? דאס איז די חכמה: זי ווייזט דעם וועג, זי באשטימט וואו די מדה איז משובח און וואו זי איז מגונה.
און דא לייגט צו דער מלבי"ם א גרויסן יסוד: די חכמה קען א מענטש נישט פארשטיין פון זיך אליין, און זי קען זיך נישט דערקענען דורך א מופת - דאס הייסט דורך ראיות און מופתי השכל. עס איז נישטא קיין וועג אויפצוווייזן וואס איז ריכטיג און וואס נישט. און פון וואו זאלן מיר וויסן? בלויז פון דעם וואס איז מקובל פונעם אויבערשטן יתברך. דער אויבערשטער האט אונז געגעבן א תורה שבכתב און א תורה שבעל פה, און זי לערנט אויס דעם מענטש חכמה; דארט האט ער איינגעקריצט און באשטימט וואס זענען די פאסיגע מעשים און וואס זענען די שלעכטע.
מען קען די זאך נאך מער מסביר זיין: היטלר ימח שמו און אלע יענע וואס האבן באשלאסן צו פארניכטן דאס אידישע פאלק, האבן דאס באשטימט אויסגעבויט אויף 'מאראלישע' טענות. זיי האבן געזאגט: אין דער נאטור, ווי דארווין האט געלערנט, באזיגט דער שטארקער דעם שוואכן. וועמען וועט דער לייב כאפן פונעם עולם הירשן? דעם קרומען, דעם שוואכן, דעם וואס קען נישט לויפן. דאס איז די נאטורליכע אויסקלויבונג - די נאטור קלייבט אויס די שטארקע און לאזט איבער די שוואכע הינטערשטעליג, און אזוי פארבעסערט זי זיך. און געבעלס האט געטענה'ט: עס איז דא איין חוצפה'דיג פאלק וואס וויל פירן א קאמף קעגן דער נאטור; עס איז שוואך און געפאלן, און שפארט זיך איין איבערצולעבן. בעת מיר - אזוי דארף די נאטור פונקציאנירן, דער שטארקער גייט ווייטער, און דערמיט ווערט די מענטשליכע נאטור פארבעסערט. צוליב דעם זעלבן טעם האט מען אויך געשיקט ציגיינער אין די גאז-קאמערן - 'אויסצובעסערן דעם ראסע'. און יעצט, ווער קען אים אויפווייזן אז ער איז נישט גערעכט? קען מען דען איבערצייגן דעות מיט מופתי השכל?
נעמט דעם סאמע עקסטרעמסטן רעכטן אויף דער פאליטישער מאפע: זיצט מיט אים צוויי שעה און ער וועט אייך אויפווייזן אז זיינע ווערטער זענען אמת לאמיתה, אז עס איז נישטא קיין שום זין צו מאכן שלום און אז שלום ברענגט נאר שאדן - אלעס מיט ראיות און מופתי השכל. דערנאך זעצט זיך מיט א לינקן, און ער וועט אייך אויפווייזן מיט טויזנט און איין ראיות אז עס טאר נישט פארגאסן ווערן קיין בלוט און מען קען נישט הערשן איבער אן אנדער פאלק, און אז צום סוף וועלן די פעלקער אונז פארדאמען און מיר וועלן בלייבן אפגעזונדערט, און מען מוז צוקומען צו פשרות און אן הסכם. און ווער איז גערעכט? מיר האבן נישט קיין הכרעה נאר על פי התורה הקדושה, ווייל יעדער צד איז איבערצייגנד אויף זיין שטייגער. און זאלט איר וויסן אז כמעט אין יעדע זאך זענען פאראן צוויי בליקן, צוויי מיינונגען, צוויי אידעאלן - און ווי אזוי ווייסט מען וואס איז דער ריכטיגער דרך? דערצו דארף מען די תורה. איינער זאגט: דעם דאזיגן אראבער דארף מען הרג'ענען נאך ווען ער איז קליין. און דער צווייטער זאגט: האסטו נישט קיין רחמנות אין הארץ, ער וויל דאך אויך לעבן, און אפילו אויף בעלי חיים האט די תורה רחמנות - און ער האט שוין גאר א ראיה פון דער תורה. און ווער האט געזאגט אזעלכע ווערטער? שאול המלך. נישט איך און איר - שאול. און שאול האט אין דעם געגרייזט: מען האט אים געזאגט אז עס איז פאראן א חכמה אלוקית, און דאס וואס דו פארשטייסט איז א גשמיות'דיגע חכמה. מען קען נישט פארשטיין קיין חכמה מיט א שכל פון בשר ודם, און עס זענען נישטא קיין קלארע מופתי הדעת אויפצוווייזן אז מען איז גערעכט. נאר וואס דען? מיר האבן דעם חכם מכל, און דער קדוש ברוך הוא האט פון זיין חכמה געטיילט פאר בשר ודם און אונז געגעבן תורה שבכתב און תורה שבעל פה - און אויף דעם פאלט דער גדר פון חכמה: ווען צו נוצן גאווה און ווען ענווה, ווען קמצנות און ווען פזרנות, ווען צו כעס'ן - א כעס אויפן פנים און נישט קיין כעס אינעם הארצן - און ווען צו זיין ווי איינער וואס שפירט גארנישט, און אזוי אויך אין אלע מדות.
און דערפאר זאגט דער פסוק 'לדעת חוכמה' - מיט א קלארן וויסן. און ווי אזוי קען מען דען וויסן? לויט די חושים? לויט אן אויספארשונג? אין וועלכער לאבאראטאריע וועט מען אריינברענגען די מאראלישע שאלה איבער וועלכער מען דן? ביי א דרשה אין באר שבע איז אמאל צוגעקומען אן אינטעליגענטער בחור, ער האט אויסגעזען ווי אן אקאדעמיקער, און געזאגט: איך נעם אן די עשרת הדיברות, מער פון דעם נעם איך נישט אן. האט מען אים געפרעגט: היטסטו שבת? האט ער געזאגט: ניין. האט מען אים געזאגט: אויב אזוי לאמיר דיר מחדש זיין, דאס שטייט אין די עשרת הדיברות - און עס איז פאר אים געווען א חידוש. האט מען אים ווייטער געפרעגט: לאמיר אננעמען אז די איבעריגע תורה נעמסטו נישט אן, ווי אזוי באשטימסטו פאר זיך ווי אזוי זיך צו פירן? האט ער געזאגט: איך בין גענוג אינטעליגענט און קלוג צו וויסן וואס איז גוט פאר מיר און וואס נישט. האט מען אים געפרעגט: וואס וועסטו טון אויב דיין באקאנטע וועט קומען און זאגן אז זי איז אין א קימפעט? זאגט ער: אויב דאס קינד איז נישט געוואונטשן... האט מען אים געזאגט: דאס הייסט דו וועסט הרג'ענען דאס קינד, ווייל עס איז דא דא איינער וואס שטימט דיר נישט? זאגט ער: אבער... האט מען אים געזאגט: אויב אזוי וועסטו עס לאזן? ווייסטו דען ווי אזוי דו מאכסט איר און דאס קינד אומגליקליך? א מיידל פון זיבעצן יאר וועט גיין געבוירן איבער א האלב יאר, איר גאנץ לעבן איז חרוב, און זי וועט אלעמאל וויסן אז זי האט א קינד ערגעץ אין א מוסד? אדער זאל זי פון זיבעצן יאר אנהייבן ערציען א קינד? עס איז דאך א פלאנטער! האסטו א לעזונג? דא פעלט אויס חכמה, א חכמה אלוקית. און דאס איז נאר א פשוט'ע דוגמא; מען קען געבן טויזנט און איין דוגמאות וואס מען ווייסט נישט ווי אזוי מכריע צו זיין אין זיי.
דערפאר מאכט מען א שאלת חכם: פאר חכמה דארף מען אן אלוקי'שן וויסן. דער תלמיד חכם האט געלערנט אסאך תורה, און בכוח התורה ווייסט ער ווי אזוי מכריע צו זיין. מען האט איין מאל געפרעגט הגאון רבי משה פיינשטיין א שאלה, און ער האט געענטפערט אז דעת תורה איז אזוי. האט מען אים געזאגט: מחילה פון כבוד הרב, פון וואו ווייסט דער רב אז זיין מיינונג איז דעת תורה? א ביסל א חוצפה'דיגע שאלה, אבער הערט דעם ענטפער. ער האט זיי געזאגט: איך בין זיכער אז וואס איך זאג איז דעת תורה, ווייל איך האב קיינמאל נישט געליינט קיין שום פרעמדע מיינונגען. קיינמאל נישט געלערנט קיין ספרים חיצוניים, קיינמאל נישט געליינט קיין צייטונגען, קיינמאל נישט געליינט קיין פובליציסטישע ארטיקלען אין ערגעץ. אלע ידיעות וואס איך פארמאג זענען בלויז פון דער הייליגער תורה אליין. אויב אזוי, ווען מען פרעגט אים - קומט דער ענטפער פון דער תורה. קומט אויס אז די חכמה קומט בקבלה: מען איז מקבל פון זיין רבי'ן, און דער רבי פון זיין רבי'ן, ביז משה רבנו, און משה קיבל תורה מסיני - דארט קען מען וויסן חכמה.
און עס קומט שלמה המלך און זאגט: איך וועל דיך לערנען צו וויסן חכמה. ווי אזוי? מיט דער הילף פון משלי שלמה. איך וועל נעמען יענע זאכן וואס מען האט נישט אויף זיי קיין ראיות פון מופתי השכל, און איך וועל זיי דיר מסביר זיין דורך א משל, און דער משל וועט זיי דערנענטערן צום פארשטאנד. און ווען זיי וועלן זיך דערנענטערן צו דיין דעת, וועסטו משיג זיין די חכמה מיט א קלארן וויסן - דאס הייסט דו וועסט ווערן איבערצייגט אין דיין שכל אז עס פאסט צו טון אזוי און נישט אזוי. דאס איז 'משלי שלמה', און דורך דעם קומט מען צו 'לדעת חוכמה ומוסר'.
און פארוואס איז נישט גענוג אן אלגעמיינע ידיעה? זאגט דער מלבי"ם: די חוקים פון דער חכמה זענען קעגן דעם נאטור פונעם מענטשנ'ס הארץ, ווייל 'יצר לב האדם רע מנעוריו'. די חכמה פאדערט אויסצוקלייבן דעם ריכטיגן וועג צווישן די צוויי מעגליכקייטן, בעת וואס בטבע ווערט דער מענטש געצויגן צום גרינגן און שלעכטן וועג. קוקט נאר: נעמט קינדער, און אין איין וואך קען מען זיי אלע פארוואנדלען אין פארדארבענע רשעים; בעת כדי זיי צו מאכן פאר צדיקים - וויפיל הארוואניע און פלאג פאדערט זיך אויס. נעמט אזא פאלק ווי דייטשלאנד: אין א נישט לאנגער צייט זענען געווענליכע מענטשן, אפילו מכובד'יגע, מענטשן מיט דרך ארץ און נימוסים, פארוואנדלט געווארן אין רויב-חיות וואס זענען בכוח צו צערייסן א מענטש אויף שטיקער; א גאנצע פאלק, און קיינער האט נישט געשריגן קעגן דעם אומרעכט און קיינער האט נישט געזאגט הערט אויף. ווי אזוי טוט מען דאס? א גוט געשמירטע השפעה-מאשין, און אלעס גליטשט זיך גרינג - ווייל דער טבע פון א מענטש איז רע מנעוריו.
און חוץ פונעם טבע הלב, פארמאגט דער מענטש תאוות, און זיי זענען די גרעסטע מתנגדים צו אלע ענינים פון חכמה. אינעם טבע הלב - איז פיל גרינגער צו האנדלען מיט אכזריות ווי מיט רחמנות, ס'איז פיל גרינגער צו פארמאכן אן אויג ווען איינער בעט צדקה ווי ארויסצונעמען א שקל אדער הונדערט שקלים פון קעשענע און אים געבן. און ביי תאוות - מוז דער מענטש האנדלען קעגן זיינע תאוות, און דעמאלט האט ער א מלחמה: חכמה פון איין זייט און תאווה פון דער צווייטער זייט. דערפאר מוז דער מענטש מקבל זיין די חכמה אויף א קלארן און פעסטן אופן, מיט באווייזן - 'לדעת חכמה' - כדי ער זאל מצליח זיין זיך צו שטארקן איבער דעם יצר לב הרע און איבער די תאוות וואס זענען איינגעפלאנצט אין אים, און כדי די תאווה זאל אים נישט קענען זאגן: 'טאקע דו טענה'סט אזוי, אבער ס'איז נישטא קיין קלארע ראיות אז מ'מוז אזוי טון'. דאס איז געווען די גרויסע מעלה פון שלמה: חכמה אלוקית וואס דארף בעצם קומען בלויז בקבלה, האט ער באוויזן צו מקרב זיין צום דעת און זי אויפצוקלערן - און דורך דעם וואס מ'קען וויסן חכמה, קען מען זיך שטארקן איבער די יצרים און איבער די תאוות.
די ערשטע פסוקים פון משלי שטעלן פאר דעם ספר בשלימות: זיין חומר - משלים וואס ברענגען דאס פארבארגענע נאנט צום דעת; זיין פועל - שלמה, וואס איז געווען א חכם און א בעל רוח הקודש, בן דוד וואס האט מקבל געווען די מסורה פון זיינע אבות, און מלך ישראל וואס אלע חכמי הדור האבן זיך פארזאמלט ביי אים; זיין צורה - ידיעת החכמה; און זיין תכלית - צו נעמען מוסר און פאררעכטן די וועגן. דער מהות פון חכמה איז די ריכטיגע הכרעה צווישן צוויי הפכים, און זי לאזט זיך נישט אויפווייזן דורכן מענטשליכן פארשטאנד, נאר זי איז מקובל מפי הגבורה אין תורה שבכתב און תורה שבעל פה. און דער חידוש פון שלמה איז געווען: צו מקרב זיין די דאזיגע חכמה צום דעת דורך א משל, ביז זי ווערט איינגעקריצט אינעם מענטש ווי א קלארע ידיעה - און בלויז אזא ידיעה פארמאגט דעם כח צו שטיין פעסט קעגן דעם יצר לב האדם און זיינע תאוות.