דער קאפיטל וואס שליסט דעם ספר הושע איז א פרק פון נחמה און תשובה. נאך די שווערע תוכחות, קומט דער נביא און מבשר זיין די רפואה פון כלל ישראל, זייער בליאונג לעתיד לבוא, זייער צוריקקער צו זייער לאנד און זייער באנייטער התקשרות צום אויבערשטן. אין דעם שיעור וועלן מיר עוסק זיין אין די פסוקים וואס שליסן דעם ספר, פון "אֶרְפָּא מְשׁוּבָתָם" ביזן לעצטן פסוק פון ספר, "מִי חָכָם וְיָבֵן אֵלֶּה".
אֶרְפָּא מְשׁוּבָתָם - א רפואה און דערנאך ליבע
אֶרְפָּא מְשׁוּבָתָם אֹהֲבֵם נְדָבָה כִּי שָׁב אַפִּי מִמֶּנּוּ׃ - איך וועל היילן זייער אפקערעניש, איך וועל זיי ליב האבן מיט א נדבה, ווייל מיין כעס האט זיך אפגעקערט פון אים.
זאגט זיי דער אויבערשטער: דאס איז דער ענטפער. קודם "ארפא משובתם" - "משובתם" מיינט זייער שובביות, זייער אויפפירונג מיט וואס זיי זענען אפגענויגט פון דעם אויבערשטנס וועג. דאס איז ווי א וואונד וואס הענגט אין זיי און דארף א רפואה, און דער אויבערשטער זאגט: איך וועל היילן די דאזיגע מכה. און דערנאך "אוהבם נדבה" - נישט נאר וואס איך וועל זיי מוחל זיין אויפן עבר, נאר איך וועל זיי ליב האבן, און דאס איז שוין א נדבה, דאס הייסט א זאך וואס דער אויבערשטער איז נישט מחוייב און נישט געצוואונגען צו טון. און פארוואס? "כי שב אפי ממנו" - ביז יעצט האב איך געהאט כעס און חרון אויף זייער שובביות און אויף דעם וואס זיי האבן ממרה געווען דעם אויבערשטנס ווארט, אבער דורך דעם וואס זיי וועלן תשובה טון, וועט זיך מיין כעס אפקערן און איך וועל זיי ליב האבן.
אֶהְיֶה כַטַּל - דער טוי וואס הערט נישט אויף און די ווארצלען וואס ווערן נישט אויסגעריסן
אֶהְיֶה כַטַּל לְיִשְׂרָאֵל יִפְרַח כַּשּׁוֹשַׁנָּה וְיַךְ שָׁרָשָׁיו כַּלְּבָנוֹן׃ - איך וועל זיין ווי טוי פאר ישראל, ער וועט בליען ווי א שושנה, און ער וועט שלאגן זיינע ווארצלען ווי דער לבנון.
דאס איז דער פארקערטער פון דעם וואס מיר האבן געזען אין דער קללה "ויבש מקורו", אז כביכול פונעם דאזיגן בוים וועלן די קוואלן אויסגעטריקנט ווערן און דעמאלט וועלקט ער אפ. דא זאגט דער אויבערשטער: "אהיה כטל לישראל" - ווייל דער טוי הערט קיינמאל נישט אויף, און אזוי, זאגט דער רד"ק, וועט דעם אויבערשטנס גוטס משפיע זיין אויף זיי אן קיין הפסק. און ווען וועט דאס זיין? לעתיד לבוא, ווען זיי וועלן צוריקקומען פון גלות.
"יפרח כשושנה" - און פארוואס דווקא א שושנה? ווייל כלל ישראל ווערט צוגעגליכן צו א שושנה: "אני חבצלת השרון שושנת העמקים", "כשושנה בין החוחים כן רעייתי בין הבנות". און אויב וועסטו זאגן: די שושנה בליט טאקע, אבער זי בלייבט נישט קבוע, ווייל זי האט דאך נישט קיין טיפע ווארצלען און מען קען איר גרינג אויסרייסן - אויף דעם זאגט ער גלייך "ויך שרשיו כלבנון": אזוי ווי די ביימער פונעם לבנון וואס האבן אסאך ווארצלען, אזוי וועלן זיי זיין איינגעפלאנצט אין דער ערד און אריינלאזן שטארקע ווארצלען וואס מען וועט נישט קענען אויסרייסן, ווי עס שטייט "ולא יינתשו עוד מעל אדמתם", און ווי "הבאים ישרש יעקב" - וואס טייטשט זיי וועלן לאזן ווארצלען. און דאס וואס עס שטייט "ויך שרשיו", זאגט דער רד"ק, איז אזוי ווי מיר זאגן "שלאגן ווארצלען", לשון "ומחה אל כתף ים כנרת".
דער מלבי"ם גיט אן אינטערעסאנטן ביאור אויף דעם וואס עס שטייט "יפרח כשושנה". מען האט שוין געברענגט אין די נאטור-ביכער אז עס איז פאראן א בלום וואס הייסט "שושנת יריחו" - נישט דאס וואס מען קען היינט מיט דעם נאמען, וואס היינט איז "שושנת יריחו" א סארט הויט-קראנקהייט און אויסשלאג, נאר א שושנה וואס וואקסט אין יריחו. די אייגנארטיקייט פון דער דאזיגער שושנה איז אז זי ווארצלט זיך בכלל נישט איין אין דער ערד; דער ווינט טראגט איר צו ווייטע פלעצער דורך מדבריות און זי שפייזט זיך פונעם טוי, ענליך צו שוואמען וואס שפייזן זיך פון דער פייכטקייט און האבן נישט קיין ווארצלען אין דער ערד, און זי בליט און וואקסט מיט הוד און הדר. דאס איז א משל אויף כלל ישראל, וואס ווערן געטראגן אויף די פליגלען פונעם ווינט ווי די דאזיגע שושנה אן קיין ווארצלען, געשליידערט פון איין פלאץ צום צווייטן, גולים ומיטלטלים. און ווער האלט זיי ביים לעבן? "אהיה כטל לישראל" - דער אויבערשטער גיט זיי טוי אויך אין די לענדער פון זייער גלות, און דורך דעם בליט זי אין שיינקייט מיט הוד והדר ווי א שושנה. און "ויך שרשיו כלבנון" - הגם מען האט געשלאגן אירע ווארצלען, וואס לכתחילה זענען זיי געווען איינגעווארצלט אין לאנד מיט א שטארקייט ווי די ארזים פונעם לבנון וואס זענען טיף איינגעווארצלט, און יעצט זענען זיי אויסגעריסן געווארן פון זייער ארט און האבן נישט קיין קבועים פלאץ.
יֵלְכוּ יֹנְקוֹתָיו - די קינדער, דער זית און דער ריח
יֵלְכוּ יֹנְקוֹתָיו וִיהִי כַזַּיִת הוֹדוֹ וְרֵיחַ לוֹ כַּלְּבָנוֹן׃ - זיינע צווייגן וועלן גיין, און זיין שיינקייט וועט זיין ווי אן איילבירט-בוים, און ער וועט האבן א ריח ווי דער לבנון.
זאגט ער דיר: הגם מ'האט געשלאגן זיינע ווארצלען, דאך "ילכו יונקותיו". "יונקותיו", ערקלערט דער מלבי"ם, זענען די ווייכע צווייגן וואס וואקסן לעבן די ווארצלען. אסאך מאל ביי א בוים איז פאראן דער גוף האילן, און נעבן דעם ווארצל קומט ארויס נאך א חוטר, עס קומען ארויס נאך צווייגן, און זיי ווערן אנגערופן "יונקותיו". און אגב, זאלט איר וויסן אז אסאך מאל איז פאראן אין דעם א הלכה'דיגע שאלה, ווייל מען דארף ציילן פאר זיי די יארן פון ערלה, און אין פילע פלעצער איז נישטא קיין השגחה און מען ווייסט דאס נישט און מען קלויבט אויך פון דארט, בעת דאס איז א נייער שוץ און איז נישט ווי דער בוים אליין, וויבאלד עס האט ערשט אנגעהויבן צו וואקסן שפעטער.
"ילכו יונקותיו" - די ווייכע צווייגן וואס וואקסן ארויס לעבן די ווארצלען וועלן גיין און זיך פארשפרייטן. און וואס איז די כוונה? זאגט דער מלבי"ם: די כוונה איז אויף די קינדער וואס וועלן זיין אין אחרית הימים, זיי זענען בבחינת די יונקות. און אזוי ברענגט רש"י און אזוי ערקלערט דער תרגום: "יסגון בנין ובנן" - עס וועלן זיך מערן זין און טעכטער, דאס זענען די יונקות. און ס'שטימט זייער גוט, ווייל "יונקותיו" איז אויך מלשון יונק - יונק משדי אמו, און דער יונק איז דאס עופעלע, דערפאר איז דאס א רמז אויף די קינדער. זיי זענען די יונקים וואס זענען געוואקסן נאך די ווארצלען, נאך די עלטערע, נאך די אלטע ווארצלען וואס זענען כביכול בטל געווארן, און פלוצלונג שפראצט דא ארויס א נייער צווייג, פרישע ביימער וואס טראגן פרוכט.
"ויהי כזית הודו" - דער איילבירט גיט שמן למאור, און אזוי אויך וועלן זייערע פירות שיינען מיט'ן ליכטיגקייט פונעם אויבערשטן. און נאך א מעלה האט דער זית: קיינמאל וועט מען נישט זען פארטריקנטע בלעטער פון אן איילבירט-בוים, זיין בלאט איז פריש סיי זומער און סיי ווינטער, און אזוי וועט זיין פאר כלל ישראל אן אנגעהאלטענע הצלחה אין אלע צייטן. און נישט דאס בלויז, נאר "וריח לו כלבנון" - עס וועט זיין פאר זיי א ריח ווי דער לבנון, און דער לבנון איז דער בית המקדש, וואס דער ריח פונעם לבנון רעדט פון קדושה און טהרה ווי דער בית המקדש, דאס איז ארץ ישראל, דער מקום פון קדושה וטהרה.
רש"י ברענגט דעם תרגום: "יסגון בנין ובנן ויהי כזיו מנרתא דקודשא" - זייער מעלה וועט זיין ווי דער שמן זית פון דער הייליגער מנורה וואס איז געווען אין בית המקדש, דאס וועט זיין זייער גלאנץ. "וריחהון כריח קטורת בוסמיא" - זייער ריח וועט זיין ווי דער ריח פונעם קטורת. "וריח לו כלבנון" מיינט ווי דאס וואס מ'פלעגט מקטיר זיין לבונה, און דאס איז די קטורת הסמים וואס האט א ספעציעלן שמעק.
יָשֻׁבוּ יֹשְׁבֵי בְצִלּוֹ יְחַיּוּ דָגָן וְיִפְרְחוּ כַגָּפֶן זִכְרוֹ כְּיֵין לְבָנוֹן׃ - עס וועלן צוריקקומען די וואס זיצן אין זיין שאטן, זיי וועלן זיך דערקוויקן ווי תבואה און בליען ווי דער וויינשטאק, זיין אנדענק וועט זיין ווי דער וויין פון לבנון.
לאמיר קודם כל ליינען דעם תרגום יונתן: "יתכנשון מביני גלוותהון" - זיי וועלן איינגעזאמלט ווערן פון צווישן זייערע גלות-ערטער; "יתבון בטלל משיחהון" - זיי וועלן זיצן אין דעם שאטן פון משיח; "ויחון מתיא" - און די מתים וועלן לעבעדיג ווערן; "ויסגי טובא בארעא" - און עס וועט זיך מערן דאס גוטס אויף דער וועלט; "יהא דוכרן טבוותהון עליל ולא יפסק" - דער זכרון פון זייער גוטס וועט ארויפגיין און נישט אויפהערן; "כדוכרן יבבות חצוצרתא על חמר עתיק דמתנסך בבי מקדשא" - פונקט ווי דער זכרון פון די חצוצרות וואס מען פלעגט בלאזן בשעת מ'האט מנסך געווען דעם וויין אין בית המקדש גייט ארויף פאר'ן אויבערשטן, אזוי וועט זיין דער זכר פון כלל ישראל פאר אים יתברך.
און אויף וועמען רעדט מען דא? זאגט רש"י: אויף די וואס זיצן אין זיין שאטן, אינעם שאטן פונעם לבנון, וואס דאס איז ווי געזאגט דער בית המקדש - יעצט זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות, און זיי זענען עתיד צוריקצוקומען. "זכרו כיין לבנון" - אזוי ווי כלל ישראל ווערט דערמאנט ווען מען איז מקריב און מנסך, אזוי וועט זייער אנדענק ארויפגיין פאר אים יתברך.
דער אבן עזרא ערקלערט אויף אן אנדערן אופן. דער פשוט'ער פשט איז אז דער פסוק רעדט וועגן כלל ישראל, די וואס זיצן אינעם שאטן פונעם לבנון וואס וועלן צוריקקערן, אבער דער אבן עזרא ערקלערט אז דער פסוק רעדט פון די וואס זיצן אין דעם שאטן פון ישראל. און ווער זענען די וואס זיצן אין אונזער שאטן? דאס זענען די קנעכט, וואס זענען געווען אונזערע פעלד-ארבעטער און וויינגארטנער, און זיי וועלן אויך צוריקקומען. זאלסט נישט מיינען אז דו וועסט דארפן ארבעטן אליין, נאר עס וועלן צוריקקומען צוזאמען מיט דיר די וואס זענען געזעסן אין דיין שאטן, און זיי וועלן זיין אייערע פעלד-ארבעטער, וויינגארטנער און ערד-ארבעטער.
דער רד"ק ערקלערט: "ישובו יושבי בצילו" - זיי וועלן צוריקקומען צו זייער לאנד, און זיצן אינעם שאטן פונעם הקדוש ברוך הוא. "יחיו דגן" - זיי וועלן זיך מחי' זיין דורך די מצוות פונעם אויבערשטן וואס זיי וועלן מקיים זיין, פונקט ווי תבואה דערקוויקט און האלט ביים לעבן דעם מענטש, און אויב אזוי איז "יחיו דגן" אזוי ווי "יחיו כדגן": זיי וועלן האבן א חיות אזוי ווי די תבואה וואס איז מחי' דעם מענטש, און אזוי וועט זיין זייער חיות אין תורה און מצוות. און אויב דו וועסט פרעגן, די תבואה הערט דאך אויף - מען שניידט עס און ס'איז מער נישטא און מען דארף נאכאמאל זייען - אויף דעם זאגט דער פסוק "ויפרחו כגפן": זיי וועלן בליען אזוי ווי א וויינשטאק, וואס מען קלויבט די טרויבן און ער גיט ווידער פירות אינעם קומענדיגן יאר, און מען קלויבט נאכאמאל און ער גיט ווייטער.
און אזוי זאגט דער רד"ק אז עס וועט זיין לעתיד לבוא, וואס חז"ל האבן דאך געזאגט אז די ווייץ וועט געבן אירע פירות אזוי ווי א בוים, און ארץ ישראל וועט ארויסגעבן גלוסקאות, ווייל די זאכן וועלן שוין זיין גאנץ און פארראכטן און וועלן געגעבן ווערן אויף א קביעות'דיגן אופן אן דעם וואס מען זאל דארפן יעדן מאל איבערזייען פון פריש. און אויב וועסטו פרעגן, ס'שטייט דאך "אין חדש תחת השמש" - איז דער ענטפער דער עץ הדעת, וואס לויט איין מאן דאמר איז דאס געווען חטה, און מען זעט דאך אז ס'ווערט אנגערופן "עץ". זעט מען דאך אז אמאל איז די ווייץ געווען א בוים, און אויב אזוי זאלסטו זיך נישט וואונדערן אויב לעתיד לבוא וועט די ווייץ צוריק ווערן א בוים וואס גיט אירע פירות יאר נאך יאר אן קיין נויט צו פלאנצן און זייען יעדן יאר פון פריש.
"זכרו כיין לבנון" - וואס מיינט "זכרו"? זאגט דער רד"ק: זיין ריח. און וואס איז דער שייכות צווישן א ריח און א זיכרון? דאס איז אזוי ווי די אזכרה, דאס הייסט דער קומץ לבונה וואס מען לייגט אויף דער מנחה און עס גיט א גוטן ריח. אויב אזוי "זכרו", זיין אזכרה, זיין ריח, וועט זיין ווי דער וויין פון לבנון. און וואס איז דער יין לבנון? זאגט דער רד"ק: איך האב געזען אין ספר אסף הרופא - א ספר וואס זיי האבן געהאט, און דער שפיטאל איז גערופן אויף זיין נאמען - וואס ער שרייבט: "יין לבנון ויין חרמון ויין הכרמל ויין הרי ישראל וירושלים ויין הרי שומרון ויין הרי כפתור מצרים, אלה היינות עליונים על כל מיני היין לריח ולטעם ואף למרפא". זעט מען דאך אז ער רעכנט אויס די סאמע בעסטע וויינען, און דער נביא זאגט אז זיין זכר וועט האבן א ריח ווי דער אויסגעצייכנטער וויין, דער יין לבנון.
היינטיגע צייטן האבן מיר כמעט נישט קיין ריח אינעם וויין. כאטש די מבינים נעמען דעם וויין, דרייען עס אינעם גלאז און ברענגען עס צו צום נאז כדי צו שמעקן און פארשטיין זיין ריח, אבער דער וויין האט כמעט נישט קיין ריח. אין זייערע צייטן האט דער וויין געהאט א גאר שטארקן ריח, און לויט זיין ריח פלעגט מען וויסן זיין טיב, זיין מעלה און זיין דרגה. זיי האבן געהאט א שטרויעלע, זיי פלעגן עס אריינשטעקן אינעם פאס, ארויפציען מיט'ן נאז און בודק זיין דעם ריח פונעם וויין, און לויט דעם האבן זיי געוואוסט וואס זיין מצב איז, ווי ווייט ער האט זיך אנטוויקלט, און צי ער איז שוין גרייט צום טרינקען. אויב אזוי, זאגט דער נביא אז זיי וועלן האבן א באזונדערן ריח ווי דער ריח פונעם וויין אין לבנון.
דער מלבי"ם ערקלערט: עס רעדט זיך וועגן די גלויות וואס וועלן צוריקקומען, און די וואס וועלן וועלן זיצן אין שאטן פונעם לבנון וועלן זיך אומקערן. עס איז דא דא א נבואה אז א סך פון די גולים וועלן צוריקקומען לעבן אין ארץ ישראל און קובע זיין זייער וואוינארט אין דעם הייליגן לאנד אין שאטן פונעם לבנון. "יחיו דגן" - זיי וועלן דארט האבן תבואה אויף ברויט פאר זייער הויזגעזינד, און נישט ווי אין גלות וואו עס איז געווען הונגער און צוליב דעם זענען מיר גולה געווארן, נאר פשוט: ארץ ישראל וועט געבן איר פרי. "ויפרחו כגפן" - אזוי ווי א וויינשטאק בליט און שפרייט זיך אויס ווייט, אזוי וועלן זיי זיך דארט מערן און פריען און מאכן פירות תבואה, און דאס שילדערט ממש אונזער מציאות היינט.
און אינעם פשט פון "זכרו כיין לבנון" באנייט דער מלבי"ם: אויך די וואס וועלן זיך נישט אומקערן צו זיצן אין שאטן פונעם לבנון און וועלן בלייבן וואוינען אין די אנדערע לענדער פון זייערע תפוצות - שטענדיג "זכרו כיין לבנון", ווען זיי וועלן זיך דערמאנען דעם לבנון וועלן זיי אים געדענקען אזוי ווי מען געדענקט דעם וויין פונעם לבנון. ווייל ווען א מענטש דערמאנט זיך אין א גוטע זאך, גייט יענע זאך נישט ארויס פון זיין זכרון. אזוי וועלן זיי שטענדיג געדענקען דעם דאזיגן גוטן בארג און דעם לבנון, וואס דאס איז דער בית המקדש. און פארוואס הייסט עס לבנון? ווייל ער מאכט ווייס די עבירות פון כלל ישראל, אדער ווייל ער איז געווען געבויט פון די צעדער-ביימער פון לבנון. אויף יעדן פאל, וועלן זיי שטענדיג געדענקען דעם בית המקדש, שטענדיג ארויפברענגען ירושלים על ראש שמחתם און שטענדיג האפן זיך אומצוקערן צו אים. און מיט פשוטע ווערטער: נישט בלויז די וואס וועלן קומען אהער וועלן זיין פארבינדן מיטן בית המקדש, נאר אויך די וואס וועלן בלייבן אין די לענדער פון זייערע תפוצות - דער זכר פונעם בית המקדש וועט שטענדיג זיין אין זייער מחשבה.
אֶפְרַיִם מַה לִּי עוֹד לָעֲצַבִּים - דער פרישער בראש-בוים
אֶפְרַיִם מַה לִּי עוֹד לָעֲצַבִּים אֲנִי עָנִיתִי וַאֲשׁוּרֶנּוּ אֲנִי כִּבְרוֹשׁ רַעֲנָן מִמֶּנִּי פֶּרְיְךָ נִמְצָא׃ - אפרים וועט זאגן: וואס דארף איך נאך אפגעטער? איך האב געענטפערט און איך וועל אים אנקוקן; איך בין ווי א פרישער בראש-בוים, פון מיר ווערט געפונען דיין פרי.
זאגט רש"י: אפרים וועט זאגן "מה לי עוד לעצבים" - וואס דארף איך נאך נאכגיין די עצבים, וואס דאס איז עבודה זרה. דאס הייסט אפרים וועט תשובה טון. "אני עניתי ואשורנו" - זאגט דער אויבערשטער: "אשורנו" מיינט איך וועל אים זען, ווי "שורו וראו", "לימין שור", ווייל שור איז א לשון פון קוקן (און אויך א מויער ווערט אנגערופן שור, ווייל אויפן מויער פלעגט מען ארויפגיין כדי צו קוקן). איך וועל זען אין זיין נויט. "ואני כברוש רענן" - איך בייג זיך אראפ צו האלטן זיין האנט, פונקט ווי א פרישער בראש בייגט זיך צו דער ערד און מען קען אים בייגן און זיך אנכאפן אין זיינע צווייגן. מיט פשוטע ווערטער זאגט דער אויבערשטער: איך וועל זיין צוגענגליך פאר זיי. ווייל ווען דער בראש איז הויך און דערווייטערט, האט ער נישט קיין שייכות און פארבינדונג מיט די וואס זענען אונטן, אבער ווען ער איז יונג און פריש - בייגן זיך די צווייגן אראפציר. "ממני פריך נמצא" - אז דיין גאנצע טובה וועט קומען פון מיר.
און אזוי ערקלערט דער רד"ק: אפרים וועט זאגן "מה לי עוד לעצבים", איך בין דאך ווען איך האב זיי געדינט געגאנגען אין גלות, געליטן צרות און געהאט פראבלעמען, און יעצט אז איך וועל דינען דעם אויבערשטן וועט מיר זיין נאר גוט ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיגן פסוק. און דער אויבערשטער זאגט "אני עניתי ואשורנו", און איך וועל דיר זיין ווי א בראש, בבחינת "מרום וקדוש אשכון ואת דכא ושפל רוח" - אויך ווער עס איז געדרוקט און א שפל רוח, וועל איך אים צוהעלפן. און אויב דו וועסט זאגן, דער בראש מאכט דאך נישט קיין פירות און דאס איז דאך א חסרון - זאגט ער גלייך "ממני פריך נמצא": ביי מיר וועט נישט זיין ווי א בראש, נאר איך בייג זיך צו דיר און אויך וועסטו געפינען פון מיר פירות.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ער האט גענוצט דווקא דעם נאמען "אפרים", וויבאלד די וואס האבן בעיקר געדינט עבודה זרה און געמאכט די קעלבער זענען געווען אפרים. און דעמאלט וועט ער אנערקענען אז עס איז נישטא קיין שום ממשות אין עבודה זרה. "אני עניתי ואשורנו" - איך וועל זיי ענטפערן אויף זייערע תפילות און וועל משגיח זיין אויף זיי פון דער ווייטנס. און וואס וועל איך זיי ענטפערן? "אני כברוש רענן" - איך בין געגליכן צו א בראש וואס זיינע צווייגן זענען פיל און שפרייטן זיך אויס און זיינע בלעטער זענען שטענדיג פריש, און ווער עס זיצט אונטער אים איז שטענדיג באשיצט אין שאטן. עס זענען דא ביימער וואס אין ווינטער פאלן זייערע בלעטער אראפ און מען קען נישט זיצן אונטער זיי, אבער איך וועל שטענדיג זיין א מגן וצינה פאר דיר. קומט אויס אז לויט רש"י און דעם רד"ק איז די באדייטונג פון "ברוש רענן" אז זיינע צווייגן בייגן זיך און איך וועל זיך צובייגן צו דיר, און לויטן מלבי"ם איז די כוונה אז די צווייגן פונעם בראש זענען שטענדיג פריש, און דו וועסט שטענדיג האבן אונטער וועמען זיך צו באשיצן - דער וואס שוצט זיך אין מיר וועט געפינען א שוץ פון אלע פגעי הזמן אין יעדער צייט. "וממני פריך נמצא" - פון מיר וועסטו האבן פירות, סיי גשמיות'דיגע און סיי רוחניות'דיגע, ווייל דער אויבערשטער איז בבחינת פרי עץ חיים.
מִי חָכָם וְיָבֵן אֵלֶּה - דער פסוק וואס שליסט דעם ספר
מִי חָכָם וְיָבֵן אֵלֶּה נָבוֹן וְיֵדָעֵם כִּי יְשָׁרִים דַּרְכֵי יְהֹוָה וְצַדִּקִים יֵלְכוּ בָם וּפֹשְׁעִים יִכָּשְׁלוּ בָם׃ - ווער עס איז קלוג זאל פארשטיין דאס, א פארשטענדיגער זאל זיי וויסן, ווייל גלייך זענען די וועגן פונעם אויבערשטן, און צדיקים וועלן גיין אין זיי, און זינדיגע וועלן שטרויכלען אין זיי.
ווער איז קלוג צווישן זיי און וועט זיך פארטיפן צו נעמען צום הארצן אלץ וואס איך האב אייך מוסר'ט. און עס איז דא דא א שוועריקייט: אויב גלייך זענען די וועגן פונעם אויבערשטן, פארוואס זאלן פושעים שטרויכלען אין זיי? ערקלערט רש"י אז די כוונה איז אז די פושעים שטרויכלען דורך דעם וואס זיי גייען נישט אין זיי. אויב דער אויבערשטער באפעלט א מצוה און דו האסט זי מקיים געווען - וואויל איז דיר, "צדיקים ילכו בם"; און דער רשע האט די זעלבע מצוה נישט מקיים געווען - "ופושעים יכשלו בם". די זעלבע מצוה אליין האט פאר דיר געברענגט א זכות און פאר אים א מכשול. דאס איז דער פשוט'ער פארשטאנד: פושעים וועלן שטרויכלען אין זיי, ווייל זיי וועלן נישט מקיים זיין די מצוה וואס דער אויבערשטער האט באפוילן.
דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז דער פסוק וואס שליסט ספר הושע, און ווען הושע ענדיגט זיין נבואה זאגט ער "מי חכם ויבן אלה" - און וואס מיינט "אלה"? אלע נבואות אין אלע פערצן קאפיטלעך וואס ער האט נבואה געזאגט ביז אהער. "כי ישרים דרכי השם" - עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געזאגט "לא יתכן דרך השם", ווי עס ווערט געברענגט אין ספר יחזקאל, און דער אויבערשטער ענטפערט זיי: מיינע וועגן זענען נישט ריכטיג? אייערע וועגן זענען דאך נישט ריכטיג! זיי האבן געטענה'ט אז דער דרך פונעם אויבערשטן איז כביכול נישט גלייך, און דער נביא זאגט זיי: וויסט אייך, אז אויב איר וועט תשובה טון מיט א גאנצן הארצן, וועט דער אויבערשטער נישט געדענקען קיין איינע פון די תועבות וואס איר האט אפגעטון.
"וצדיקים ילכו בם" - אלע וועלן דערקענען און וויסן אז אלע זיינע וועגן זענען משפט, און אויב זיי וועלן זען א צדיק ורע לו און א רשע וטוב לו וועלן זיי נישט האבן קיין קשיות. מענטשן וואס זענען עובדי השם וועלן אנערקענען אז אלעס איז אמת. און פארוואס ליידט דען א צדיק? עס קען זייער זיין אז ער איז נישט באמת א צדיק אין זיין הארץ; און עס קען זייער זיין אז ער האט א לייכטע עבירה פאר וועלכער דער קדוש ברוך הוא באצאלט אים דא אויף דער וועלט, אדער ער ברענגט אויף אים יסורים לטובתו כדי אים צו געבן שכר אויף יענער וועלט. און א רשע וטוב לו - ווייסט ער אז עס קען זייער זיין אז דער רשע האט געטון א קליינע מצוה, און דער אויבערשטער באצאלט אים דא כדי אים אונטערצוברענגען פונעם עולם הבא, אזוי ווי משה רבינו זאגט "ומשלם לשונאיו אל פניו להאבידו".
"ופושעים יכשלו בם" - דער פושע, ווען ער זעט אזא מציאות פון אומארדענונג, צדיק ורע לו ורשע וטוב לו, פאלט ער דערין דורך, און ציט מסקנות אז עס איז נישטא קיין באשעפער אויף דער וועלט, אדער אז דער קדוש ברוך הוא פירט חלילה נישט זיין וועלט מיט יושר. קומט אויס אז די גאנצע מציאות ברענגט אים צו א דורכפאל און צו כפירה אין השי"ת.
נאך אן הסבר: תשובה וואס דארף הדרכה
דער רד"ק ברענגט נאך א פירוש בשם זיין פאטער, א וואונדערליכער און זייער אן אמת'ער הסבר: ווען די פושעים קערן זיך צוריק צום דרך השם, איז פאראן א חילוק צווישן זיי און די צדיקים. דער צדיק האט געהאט א געוואוינהייט, ער איז דבוק אין השי"ת פון זיין יוגנט אן; בעת דער רשע האט ביז יעצט געבלאנדזשעט אין פארדארבענע וועגן, און יעצט טוט ער תשובה, און ער דארף א "GPS". און אויב ער האט דאס נישט - אוי וויי, ער פארלירט זיך אינגאנצן אין וועג. אויב ער טוט תשובה אן הדרכה, אן א רב וואס זאל אים אנווייזן, אן אן אויסגעטראטענעם וועג, איז רוב סיכויים אז ער וועט נכשל ווערן. און דאס איז "ופושעים יכשלו בם" - אין די זעלבע וועגן וואס די צדיקים גייען גראד דערין, ווייל דער צדיק האט הדרכה, מסורה און קבלה און ער גייט לויט זיי און דער וועג איז אויסגעטראטן און גלייך פאר אים, בעת די פושעים וועלן נכשל ווערן אין זיי.
דערפאר זעט מען אסאך מאל מענטשן וואס ווערן בעלי תשובה און נאכדעם, ווי די גאס רופט עס, גייען זיי ליידער אראפ פונעם וועג. וואס איז געשען? "פושעים יכשלו בם": דער פושע, וויבאלד ער איז נישט געווען צוגעוואוינט צו דעם וועג און ער האט זיך נישט געמאכט קיין רב וואס זאל אים פירן אויפן גראדן וועג, איז ער נכשל געווארן. אבער אויב ער טוט תשובה בלב שלם און מיט א ריין הארץ, און מען פירט אים אויפן ריכטיגן וועג, איז אן קיין ספק אז אויך ער וועט זיין בבחינת צדיק און ער וועט נישט נכשל ווערן, נאר זיין וועג וועט זיין גלייך און אויסגעטראטן.
דער מלבי"ם: חכמה, בינה און דעת
דער מלבי"ם ערקלערט לויט די יסודות וואס מיר האבן אסאך מאריך געווען אין ספר משלי, אז עס איז פאראן אן אונטערשייד צווישן חכמה און דעת. חכמה - דארף מען מקבל זיין פון א נביא, מאת השם. חכמה איז א זאך וואס מען האט נישט קיין הוכחות דערויף: אויף דרך השם און אויף דרך המוסר זענען נישטא קיין הוכחות. איר טענה'ט איין זאך און א צווייטער זאגט אייך "ניין, איך פארשטיי אנדערש"; איר טענה'ט אז דאס איז מאראליש, און א צווייטער זאגט אז פארקערט איז נאך מער מאראליש. קוקט היינט אויף אלע וויכוחים צווישן רעכטס און לינקס, און יעדער טענה'ט אז דער מוסר איז מיט אים. מיר האבן נישט קיין שום וועג צו משיג זיין די חכמה נאר על פי השם, דורך א נביא וואס זאל אונז אנלערנען וואס איז דער מקובל'דיגער דרך און וואס איז דער ריכטיגער וועג.
בינה, ווידער, איז פארשטיין איין זאך פון א צווייטער, "דבר מתוך דבר": מען קלערט אריין און פון דעם פארשטייט מען ווייטערדיגע ענינים, מען פארטיפט זיך און מען ציט מסקנות. א מענטש קען צוקומען צו מסקנות אפילו אין זאכן וואס ער האט נישט דערין קיין קבלה פון זיינע רבי'ס דורך התבוננות, און דאס הייסט א שכל'דיגער היקש, אדער היינטיגע צייטן א לאגישער היקש: וויבאלד א מענטש פארמאגט מושכלות ראשונות לערנט ער ארויס איין זאך פון דער צווייטער און קומט צו צו מסקנות אויך אין זאכן וואס ער האט נישט געלערנט. אבער גיט אכט: אין א זאך וואס דער מענטש האט נישט קיין שום הקדמות דערין, וואס ער האט נישט קיין שום אנפאנג, וויאזוי קען ער מסיק זיין דבר מתוך דבר? כדי ארויסצולערנען איין זאך פון א צווייטער דארף מען דאך קודם האבן דעם ערשטן יסוד, און פון דעם צו דערוועגן אנדערע זאכן. אבער אויב די יסודות האט מען נישט מקבל געווען, וויאזוי וועט מען ציען פון זיי מסקנות אויף ווייטערדיגע זאכן?
און דערפאר, זאגט דער מלבי"ם, זאכן וואס דער מענטשליכער שכל האט גארנישט קיין צוטריט צו זיי - ווי צו וויסן הנהגת השם, השגחת השם און אלע ענייני אלוקות - קען דער מענטש נישט משיג זיין מיטן שכל אליין, נאר ער מוז האבן הקדמות וואס ער האט מקבל געווען בדרכי החכמה, און ערשט דעמאלט קען ער משיג זיין און פארשטיין דבר מתוך דבר און זיך פארטיפן אין זיי. און דאס איז "מי חכם ויבן אלה": אויף די געזעצן פון חכמה זענען נישטא קיין הוכחות, און וויאזוי וועסטו צוקומען צו בינה אויב דו האסט נישט די חכמה? מען מוז האבן די חכמה, וואס זי איז מקובל מפי חכם און מפי נביא, און ערשט דערנאך "ויבן אלה". אבער אויב מען האט נישט די חכמה און מען האט נישט די יסודות - אין וואס וועט מען זיך פארטראכטן? עס איז דאך נישטא קיין באזיס.
"נבון וידעם" - ווער עס פארמאגט די כללים פון חכמה קען זיך פארטראכטן, און דורך דער בינה צוקומען צו דעת. און וואס איז דעת? א קלארע ידיעה. דעת איז ווי מאטעמאטיק: צוויי און צוויי איז פיר, דאס איז דעת - א זאך וואס מען האט א מופת און באווייז דערויף. די זעלבע זאך וואס פריער איז נאר געווען א קבלה, דאס הייסט אזוי האב איך מקבל געווען פונעם חכם און פונעם נביא, א זאך וואס איך האב נישט געהאט דערין קיין פריערדיגע אייגענע ידיעה, אויב איך וועל זיך מתבונן זיין און פארטיפן דערין, וועל איך דערגרייכן צו אן אבסאלוטער ידיעה, ממש ווי איך וואלט עס משיג געווען מיט די חושים. וואס מען זעט מיט די חושים איז דעת, א קלארע און פעסטע ידיעה.
און וואס וועט ער וויסן? "כי ישרים דרכי השם". אלע תלונות וואס מענטשן קלאגן אויף השגחת השם, אז כביכול עס איז נישטא קיין סדר אויף דער וועלט, צדיק ורע לו ורשע וטוב לו, און עס דוכט זיך אן אומארדענונג און אז עס איז נישטא קיין השגחה - ווער עס פארמאגט די קבלה אין חכמה און נעמט עס אן מפי נביא, ווייסט אז דער קדוש ברוך הוא טוט אלעס לטובה, און דעמאלט וועט ער פארשטיין און וויסן אז די וועגן פונעם בורא זענען גלייך. און דאס וואס עס זעט אונז אויס ווי עפעס אומיושר'דיג, דאס קומט מצד די באשעפענישן: די מענטשן האבן פארדארבן זייערע מעשים, און צוליב דעם זענען זיי ראוי צו אן הנהגה וואס פירט זיך מיט זיי אויף אן אופן פון עונש, אז די פושעים זאלן נכשל ווערן אין די זעלבע וועגן וואס די ישרים, צוליב זייער גוטער הנהגה, גייען דערין אויפן גלייכן וועג. דער וועג איז גלייך, און דו וועסט באשליסן צי צו גיין דערויף צי אפצוטרעטן דערפון. "צדיקים ילכו בם" און וועלן נישט נכשל ווערן, און "ופושעים יכשלו" - אז זיי וועלן באשליסן אפצוטרעטן פונעם דרך, און אין דעם מאמענט וואס מען טרעט אפ באקומט מען אן עונש און מען כאפט א זעץ.
און דאס זאגט דער נביא קעגן די וואס האבן זיך באקלאגט אויפן גלות און אויף די עונשים וואס דער קדוש ברוך הוא באשטראפט זיין פאלק, וואס עס קוקט אויס כאילו השי"ת האט זיי איבערגעלאזט און הפקר געמאכט כביכול אין די הענט פונעם גורל. זאגט ער: מי חכם - אויב עס איז פאראן א מענטש וואס איז א חכם און א נבון, וועט ער וויסן אז אלעס איז בהשגחה מאת השם, און דרכי השם זענען גלייך, און דער צדיק וואס גייט מיט ערליכקייט וועט באקומען גוטס און דער רשע באקומט אן עונש. און דאס וואס מען זעט זיי ליידן יסורים - זיי האבן אפגעטראטן פון דרך השם, אפגעטראטן פון דער ריכטיגער הנהגה, און דערפאר איז די מציאות געווען אז זיי זענען געווארן באשטראפט.
א מעשה: דער נודע ביהודה און די בעלי דפוס
מיר האָבן שוין דערמאָנט דעם דאָזיקן פּסוק, און לאָמיר דערמאָנען אַן אינטערעסאַנטע מעשה וואָס איז געווען מיטן נודע ביהודה. מען דערציילט אויף אים אַז ער איז געווען פֿון די מתנגדים, און אין זײַן ספר, אין איין תשובה, האָט ער אַ שטעך געטאָן די חסידים - לויט ווי איך געדענק איז דאָס געווען וועגן דעם זמן פֿון קריאת שמע - און האָט געשריבן: "ישרים דרכי השם, צדיקים ילכו בם וחסידים יכשלו בם". זײַן כוונה איז געווען אַ שטעך צו טאָן די חסידים אויף דעם וואָס זיי זענען מזלזל אינעם זמן פֿון קריאת שמע, און די זאַך איז זיי געוואָרן צו אַ מכשול.
נאָר די בעלי דפוס זענען געווען מקורבים צו חסידות. האָבן זיי געזען וואָס ער האָט געשריבן "וחסידים", און האָבן עס פֿאַרראָכטן: זיי האָבן געזאָגט, לאָמיר דאָס בײַטן צום לשון פֿונעם פּסוק - "צדיקים ילכו בם ופושעים יכשלו בם", כאָטש וועט מען נישט דערמאָנען קיין חסידים. ווען דאָס ספר איז אָנגעקומען אין זײַנע הענט און ער האָט געזען אַז מען האָט געביטן דאָס וואָס ער האָט געשריבן, האָט ער אויסגעפֿירט: קוקט דעם חילוק צווישן מיר און זיי. איך האָב גענומען די פושעים און געמאַכט פֿון זיי חסידים, און זיי האָבן גענומען די חסידים וואָס איך האָב געשריבן און געמאַכט פֿון זיי פושעים.
צום סך-הכּל:
הושע שלעסט זײַן ספר מיט אַ גרויסער נחמה: דער אויבערשטער היילט די משובה פֿון כּלל ישראל און האָט זיי ליב אַ נדבה, און ער איז משפיע אויף זיי ווי אַ טוי וואָס הערט קיינמאָל נישט אויף. עם ישראל וועט בליִען ווי אַ שושנה אויך אין זײַן גלות, און אויף לעתיד לבוא וועט ער שלאָגן טיפֿע וואָרצלען ווי דער לבנון וואָס וועלן מער נישט אויסגעריסן ווערן, זיינע קינדער וועלן זיך מערן ווי פֿרישע צווײַגן (יונקות), זײַן גלאַנץ וועט זײַן ווי אַן איילבערט-בוים וועמענס בלעטער זענען תּמיד פֿריש און זײַן ריח ווי די קטורת פֿונעם בית המקדש. די גלויות וועלן צוריקקומען צו זיצן אינעם שאָטן פֿון קדושה, זיי וועלן אויפֿלעבן ווי תּבואה און בליִען ווי אַ ווײַנשטאָק, און אויך די וואָס בלײַבן אין די תּפֿוצות וועלן תּמיד טראָגן דעם זכרון פֿונעם בית המקדש ווי דער זכר פֿון יין הלבנון. אפרים וועט דערקענען אַז אין די עצבים (עבודה זרה) איז קיין ממשות נישטאָ, און דער קדוש ברוך הוא וועט אים זײַן ווי אַ פֿרישער בראָש-בוים - ער בייגט זיך צו אים און שאַפֿט אים תּמיד אַ שאָטן, און פֿון אים ווערט זײַן פֿרוכט געפֿונען. און אינעם שלוס-פּסוק לערנט אונדז דער נביא אַז ווער ס'האָט מקבל געווען חכמה פֿון אַ נביא און פֿאַרטראַכט זיך אין איר, קומט צו בינה און צו אַ קלאָרן דעת אַז ישרים דרכי השם: דער וועג איז בלויז איינער, נאָר די צדיקים גייען דערין און די פּושעים שטרויכלען זיך דערין - אַלץ איז תּלוי אין דער בחירה פֿונעם מענטש, אין אַ ריכטיקער הדרכה און אין דבקות אין דער מסורה פֿון רבותינו. מיר האָבן מסיים געווען ספר הושע פֿון די ספֿרי תרי עשר, און אַזוי ווי מיר האָבן געענדיקט דעם דאָזיקן ספר, אַזוי זאָל אונדז דער אויבערשטער מזכּה זײַן ללמוד וללמד, לשמור ולעשות ולקיים און אים צו דינען בלבב שלם, אמן ואמן.