ספר חבקוק איז דער אכטער ספר פון תרי עשר. שוין דער רד"ק, און אויך דער אבן עזרא און נאך, שרייבן: "הנביא הזה לא ידענו דורו ולא משפחתו" (דעם דאזיגן נביא ווייסן מיר נישט זיין דור און נישט זיין משפחה). עס שטייט נישט געשריבן "חבקוק בן" פלוני, אזוי ווי עס ווערט געזאגט "יונה בן אמיתי", און עס ווערט נישט דערמאנט אין וועלכער תקופה ער האט נבואה געזאגט. און טאקע זענען די דעות צעטיילט וועגן זיין זמן.
אין סדר עולם, וואס דער רד"ק ברענגט דא, ווערט געזאגט: יואל, נחום און חבקוק האבן נבואה געזאגט אין די טעג פון מנשה. און אויב איר וועט פרעגן פארוואס ווערט דאס נישט דערמאנט אין פסוק, אזוי ווי ביי די איבעריגע נביאים ווערט געזאגט אז זיי האבן נבואה געזאגט אין די טעג פון א באשטימטן מלך, איז דער תירוץ: מנשה איז נישט געווען קיין כשר'ער מלך, און דער כתוב האט נישט געוואלט זיי אנרופן אויף זיין נאמען. דעריבער, נישט ביי יואל, נישט ביי נחום און נישט ביי חבקוק ווערט דערמאנט דער נאמען פונעם מלך.
א צווייטער ביאור, וואס איז באקאנט פאר פילע, שטייט אינעם זוהר הקדוש אין דער הקדמה (דף ז' ע"ב): "דחיל רבי שמעון ובכה" - אויפן פסוק "ה' שמעתי שמעך יראתי". זאגט דער זוהר: האי קרא חבקוק אמר, בשעתא דחמא מיתתיה ואתקיים על ידי דאלישע. דאס הייסט, דעם דאזיגן פסוק האט חבקוק געזאגט ווען ער האט געזען זיין טויט, און צום סוף איז ער נתקיים געווארן און איז צוריק לעבעדיג געווארן דורך אלישע. לויטן זוהר איז חבקוק דער זון פון דער אשה השונמית וואס אלישע האט מחיה מתים געווען.
און אזוי איז דער מעשה געווען: ווען די פרוי איז געקומען און אריינגענומען אלישע אלס גאסט, האט איר דער נביא געפרעגט וואס זי וויל, און זיין משרת האט אים געזאגט אז א זון האט זי נישט. האט איר אלישע געבענטשט מיט א זון, און זי האט אים געזאגט "אל תְּשַׁלֶּה את אמתך" (פארנאר נישט דיין דינסט). מיט דער צייט איז דאס קינד ארויסגעגאנגען מיט זיין פאטער צו די שניידערס, עס איז געווען א הייסער טאג, און ער האט אויסגעהויכט די נשמה. איז די מוטער געלאפן צו אלישע - "מה לך הולכת אליו, לא חודש ולא שבת?" (פארוואס גייסטו צו אים, ס'איז דאך נישט ראש חודש און נישט שבת?) - ותאמר: שלום. און זי איז געקומען און געזאגט צו אים: איך האב דיר דאך געזאגט אל תשלה את אמתך, איך האב דאך נישט געבעטן פון דיר קיין קינד, איך האב געזאגט אז עס זאל נישט זיין א צייטווייליג קינד חס ושלום, און אט איז דער זון געשטארבן. און דעמאלט האט זיך אלישע אויסגעשפרייט איבער אים, פיו על פיו, ידיו על ידיו ועיניו על עיניו, ויחם בשר הילד, און דאס קינד איז צוריק לעבעדיג געווארן.
און פארוואס הייסט זיין נאמען חבקוק? זאגט דער זוהר: ווייל עס שטייט "למועד הזה כעת חיה את חובקת בן" - דאס איז איין חיבוק. און נאכדעם "וישם פיו על פיו" - דאס איז דער צווייטער חיבוק. צוויי חיבוקים זענען דא געווען, דעריבער הייסט זיין נאמען חבקוק, א טאפלטער חיבוק: א חיבוק און נאך א חיבוק. דער ערשטער חיבוק פון דער הבטחה "את חובקת בן", און דער צווייטער חיבוק פון אלישע וואס האט אים מחיה געווען.
לויט דעם חשבון קומט אויס אז חבקוק האט געלעבט ארום צוויי הונדערט יאר פאר דער צייט פון מנשה. אין די טעג פון אלישע האט יהורם געקעניגט, און מנשה האט ערשט געקעניגט אכט מלכים נאך אים. קומט אויס אז די דעות זענען צעטיילט: צי חבקוק איז געווען אין דער צייט פון יהורם בן אחאב, צי אין דער צייט פון מנשה וואס איז בערך צוויי הונדערט יאר שפעטער. און אגב, מען טאר נישט פארטוישן צווישן חבקוק און יונה בן אמיתי. יונה בן אמיתי איז געווען דער זון פון דער אשה הצרפית וואס האט אריינגענומען אליהו און אליהו האט אים מחיה געווען, בעת חבקוק איז געווען דער זון פון דער שונמית וואס האט אריינגענומען אלישע. מ'האט שוין געזען ווער עס האט צומישט צווישן די צוויי און געשריבן אז דאס שטימט נישט מיטן מדרש, און דאס איז נישט ריכטיג.
דער משא פאר אונז איז א נבואה. לכתחילה קלאגט חבקוק איבער דער הצלחה פון בבל; דערנאך ענטפערט מען אים פון הימל א תשובה אויף זייער אויפשטייגן און זייער הצלחה, נישט בלויז פון בבל נאר פון די רשעים בכלל; און צום סוף לאזט מען אים וויסן איבער דעם חורבן פון בבל און איר מפלה דורך בלשצר.
הַמַּשָּׂא אֲשֶׁר חָזָה חֲבַקּוּק הַנָּבִיא׃ - די נבואה וואס חבקוק דער נביא האט געזען.
עַד־אָנָה יְהֹוָה שִׁוַּעְתִּי וְלֹא תִשְׁמָע אֶזְעַק אֵלֶיךָ חָמָס וְלֹא תוֹשִׁיעַ׃ - ביז ווען, ה', האב איך געשריגן און דו הערסט נישט, איך שריי צו דיר חמס און דו העלפסט נישט.
רש"י ערקלערט אז חבקוק האט געזען ברוח הקודש אז נבוכדנצר איז עתיד צו הערשן איבער דער גאנצער וועלט און דרוקן כלל ישראל, אזוי ווי עס שטייט "הנני מקים את הכשדים", און קעגן דעם איז זיין תפילה: ביז ווען, ה'? איך דערמאן פאר דיר דעם חמס וואס מען טוט צו כלל ישראל, און דו ראטעוועסט נישט.
דער מלבי"ם מסביר די כפילות אינעם פסוק: "שיוועתי ולא תשמע" - איך שריי פאר א ישועה און דו ענטפערסט נישט. און אויב דו זאגסט אז מיר זענען נישט ראוי צו א ישועה, עכ"פ "אזעק אליך חמס" - פאדער איך משפט אויפן גזל און אומרעכט פון מלכות בבל. נישט קיין ניסימ'דיגע ישועה העכער דער נאטור פארלאנג איך, נאר מצד הדין און יושר פאסט אונז צו באשיצן. און ווי מען זעט ווייטער: "תחריש בבלע רשע צדיק ממנו" - דו זעסט ווי דער רשע שלינגט איין דעם צדיק און דו ראטעוועסט אים נישט, און אויף דעם דאזיגן חמס, וואס ווערט געטאן שלא כדין, שריי איך.
לָמָּה תַרְאֵנִי אָוֶן וְעָמָל תַּבִּיט וְשֹׁד וְחָמָס לְנֶגְדִּי וַיְהִי רִיב וּמָדוֹן יִשָּׂא׃ - פארוואס ווייזטו מיר אומרעכט און קוקסט צו אויף פלאג, און רויב און חמס איז פאר מיינע אויגן, און עס ווערט א קריג און א מחלוקת הויבט זיך אן.
די צווייטע טענה, לויט די ווערטער פונעם מלבי"ם, איז אויף דעם עצם מראה הנבואה. ווען דער אויבערשטער ווייזט דעם נביא די הצלחה פון בבל, זאגט ער: למה תראני אוון? דער עצם פאקט וואס דו ווייזט מיר דאס לערנט אז די זאך קומט בהשגחה פון דיר. קומט דאך אויס אז דער פלאג און די רשעות וואס מען טוט אונז גייט ארויס לפועל דורך דיר. און דערצו: "ושוד וחמס לנגדי" - איך זע נישט פאר מיינע אויגן אין דער נבואה דעם סוף, די ישועה; תמיד איז פאר מיר בלויז דער רויב און דער חמס און די קלעפ וואס בבל וועט אונז שלאגן.
און פון דעם קומט "ויהי ריב ומדון ישא": עס ווערט א ריב קעגן די דרכים פונעם אויבערשטן, און די מענטשן טראגן א מדון און טענות כלפי שמיא. ווען עס איז פאראן א זאך וואס זעט אויס שלא כצדק, קומט מען מיט טענות און תרעומות צום הייליגן באשעפער: פארוואס טוט דער הקב"ה אזוי, און פארוואס פירט ער נישט א משפט צדק.
דער מלבי"ם איז מדייק אין די חילוקי לשונות: "אוון" באשרייבט די שלעכטע פעולה בפועל, אינדרויסן; "עמל" באשרייבט דעם טייל איבער דער נפש, דעם אינעווייניגסטן שלעכטן רושם אין הארץ. און אזוי אויך איז דא א חילוק צווישן "ראה" און "הביט": הבטה איז שטענדיג א שימת לב, און קען אויך זיין אן התבוננות אין געדאנק, בשעת ראייה מיינט א חושי'דיגע ראייה מיט די אויגן. דעריבער האט דער פסוק מייחס געווען הבטה צום עמל - "ועמל תביט" - ווייל דער עמל איז א שלעכטס אינעם הארצן, און בלויז מיט אן אינעווייניגסטער רוחניות'דיגער הבטה קען מען דאס באטראכטן; אבער ביי אוון, וואס דאס איז אן אויסערליכע רשעות, שטייט "תראני", וואס דאס קען מען זען אפילו מיט א ראייה חושית.
נאך מאכט דער מלבי"ם א חילוק צווישן ריב און מדון: "ריב" נעמט אריין דעם כלל פון אלע טענות ומענות צווישן מענטשן, און "מדון" גייט ארויף אויף דער תביעה צו א דין ודברים אין משפט. קודם שאפט זיך דער ריב, און דערנאך קומט דער מדון - דער משפט וואס דארף עס מכריע זיין.
עַל־כֵּן תָּפוּג תּוֹרָה וְלֹא־יֵצֵא לָנֶצַח מִשְׁפָּט כִּי רָשָׁע מַכְתִּיר אֶת־הַצַּדִּיק עַל־כֵּן יֵצֵא מִשְׁפָּט מְעֻקָּל׃ - דעריבער שוואכט זיך אפ די תורה און דער משפט גייט קיינמאל נישט ארויס אויף אייביג, ווייל דער רשע ארומרינגלט דעם צדיק, דעריבער גייט ארויס א פארדרייטער משפט.
און דא רעכנט דער נביא אויס וואס זענען די טענות אין יענעם מדון, וואס די בני העולם טענה'ן כלפי קודשא בריך הוא. צום ערשט, "על כן תפוג תורה": די תורה לערנט די עיקרי האמונה, אז דער אויבערשטער איז משגיח און ער איז שופט צדק. און ווען מען זעט אז דער רשע האט הצלחה און דער צדיק גייט אונטער, ווערן שווערע קושיות אויף דער הנהגה פונעם אויבערשטן, און די תורה ווערט אפגעשוואכט - מען האלט זי מער נישט פאר א וויכטיגע און אמת'ע זאך, און מען קען צוקומען צו מכחיש זיין אינגאנצן און זאגן אז עס איז נישטא קיין תורה און קיין השגחה.
דער מלבי"ם לייגט אויס אז "תורה" דא מיינט די דעות, די אמונות און די לימודים פון בין אדם למקום, בשעת "משפט" באצייכנט די ענינים פון בין אדם לחבירו, אזוי ווי אויך היינט רופט מען די ענינים משפט.
און אויף דעם משפט זאגט דער מלבי"ם א טיפן געדאנק: די נימוסים פון בין אדם לחברו, די זאכן וואס דער שכל פארלאנגט - לא תרצח, לא תגנוב און ענליכע - עס קען נישט זיין אז זיי זאלן אויסגעמעקט ווערן פונעם הארץ, ווייל די יסודות המוסר זענען דאך איינגעפלאנצט אין יעדן מענטש. א ראיה דערצו: עס איז נישטא קיין שום קהל ועדה אויף דער וועלט וואס זייערע געזעצן זענען געבויט קעגן די יסודות המוסר. עס איז נישטא קיין לאנד וואו דער געזעץ איז "הרג'עטע", און עס איז נישטא קיין לאנד וואו דער געזעץ איז "גנב'עט". עס זענען דא פלעצער וואו מען גנב'עט מער און פלעצער וואו ווייניגער, אבער דאס צו מאכן פאר א געזעץ און פאר אן אנגענומענער זאך - אזא זאך עקזיסטירט נישט.
מען ברענגט א משל דערויף: איינער איז אריין אין א זייגער געשעפט און געזען אז יעדער זייגער דרייט זיך מיט אן אנדער שנעלקייט. האט ער געפרעגט: וואס באדייט דאס? האט מען אים געענטפערט: יעדער זייגער באלאנגט צו אן אנדער לאנד, און ער איז דער מאסשטאב פון קארופציע - וואס מער קארופציע ס'איז דא דארט, אלץ שנעלער דרייט ער זיך. האט ער געפרעגט: און וואו איז דער זייגער פון איראן? האט מען אים געזאגט: יענער איז אויבן, מיר האבן געמאכט דערפון א ווענטילאטאר. און מען דערציילט אויך אויף צדקיהו אז ער איז געגאנגען מיט א לאמטערנע פון לאנד צו לאנד זוכן דעם יושר, און ווען ער איז אנגעקומען קיין רומעניע - האט ער געמוזט אנהייבן זוכן די לאמטערנע... און א קבלן האט אמאל דערציילט וועגן א רומענישן ארבעטער ביי אים, וואס האט אים געזאגט: אויב איך פארלאז דעם בנין און איך האב געזען א בארמאשין און איך האב עס נישט מיטגענומען, גיי איך ארויס מיטן געפיל אז איך האב עפעס פארגעסן. עס זענען דא ערטער וואו מען גנב'עט מער און ערטער וואו ווייניגער, אבער א געזעץ אז ס'איז א געזעץ צו גנב'ענען - דאס איז נישטא.
און פארט, זאגט דער נביא, "לא יצא לנצח משפט" - די זאכן וואס זענען איינגעקריצט אינעם הארץ גייען נישט ארויס מן הכוח אל הפועל. און פארוואס? "כי רשע מכתיר את הצדיק". ווער לייגט פארן צדיק א קרוין און אן עטרה? דער רשע. דער שופט ווערט אויפגענומען דורכן רשעות'דיגן קעניג, דער קעניג איז דער וואס האט אים ארויפגעלייגט די עטרת המשפט אויפן קאפ, און ממילא איז ער אונטערווארפן אונטער אים און טוט וואס די העכערע הערן ווילן. אפילו א צדיק וואס וויל מאכן אן אמת'ן משפט קען נישט, ווייל דער רשע האט אים דאך באקרוינט.
און דא איז דאס פלאץ צו פארציילן אויפן רב פון קרית אתא, דוכט זיך הרב יעקובוביץ, אז מ'איז געקומען צו אים פונעם שלטון און אים פארגעשלאגן זיך איינצושרייבן און באקומען א געהאלט אלס רב פון דער מועצה דתית. האט ער זיי געזאגט: איך בין נישט פאראינטערעסירט, איך וויל ענדערש בלייבן פריי. האבן זיי אים געזאגט: איר האט נישט וואס צו זארגן, מיר וועלן אייך גארנישט באשטימען און קיין שום וועג נישט אנצייכענען, טוט וואס איר פארשטייט לויט דער הלכה. האט ער זיי געזאגט: מיינט איר דען אז ווען איר וועט מיר באצאלן א געהאלט וועל איך ווארטן אויף אייערע אנווייזונגען און קומען פרעגן וואס איר ווילט איך זאל טאן? א מענטש וואס באקומט א געהאלט פארשטייט אליין אויף וועלכער זייט די פוטער איז געשמירט, ער פארשטייט גענוי וואס מ'וויל פון אים, און למעשה שטעלט ער זיך אין שורה.
רש"י און דער רד"ק טייטשן "מכתיר" נישט מלשון קרוינען מיט א קרוין, נאר מלשון ארומרינגלען, ווי "אבירי בשן כיתרוני" - דער רשע רינגלט ארום דעם צדיק.
"על כן יצא משפט מעוקל". דער מלבי"ם מאכט א חילוק צווישן "מעוקש" און "מעוקל": מעוקש איז פארדרייט באמת, ווי "ארחותיהם עקשים"; בעת מעוקל איז נאר פון אויבנאויף - אינעווייניג איז די זאך גלייך, און ס'זעט נאר אויס פארדרייט, ווי "ילכו ארחות עקלקלות", וואס פון אינדרויסן זעט דער וועג אויס קרום, אבער ווער ס'פארטיפט זיך פארשטייט אז דאס איז דער גלייכער וועג. און דאס איז גענוי דער מצב פונעם צדיק וואס באקומט פארארדענונגען פונעם רשע: אינעווייניג צילט ער צום יושר, אבער כלפי חוץ שטעלט ער פאר דעם משפט אויף אן אופן וואס זאל געפעלן פאר זיינע הארן, אין די אויגן פון דעם וואס האט אים באקרוינט. קומט אויס אז דער משפט גייט ארויס מעוקל אויף אן אויסערליכן אופן. דאס אלעס איז דער ריב ומדון וואס די מענטשן טענה'ן קעגן דער השגחת ה': אויב ס'איז נישטא קיין צדק און קיין יושר - תפוג תורה; און פארוואס זעסטו, רבונו של עולם, אזוי און דו טוסט נישט קיין משפט, און דו באצאלסט נישט פאר די רשעים וואס פירן זיך אזוי אויף.
רְאוּ בַגּוֹיִם וְהַבִּיטוּ וְהִתַּמְּהוּ תְּמָהוּ כִּי־פֹעַל פֹּעֵל בִּימֵיכֶם לֹא תַאֲמִינוּ כִּי יְסֻפָּר׃ - קוקט צווישן די פעלקער און באטראכט, שטוינט און וואונדערט זיך, ווייל א ווערק ווערט געטאן אין אייערע טעג, וואס איר וועט נישט גלייבן ווען מ'וועט עס פארציילן.
נאך דער הקדמה הייבט דער נביא אן צו באשרייבן דעם גוף הענין אויף וואס ער שרייט חמס: אז דער אויבערשטער שטעלט אויף די כשדים כדי אויפצוציטערן די ערד, אויפצורודערן קעניגרייכן און צו טוישן די גאנצע מציאות. "ראו בגוים והביטו" - לייגט אכט אויף דער זאך, "והתמהו תמהו" - שטייט און וואונדערט זיך דערויף. און זאלט נישט זאגן אז מ'קען דאס נישט זען ווייל ס'איז נאכנישט ארויס לפועל, ווארום "פועל פועל בימיכם" - ממש אין אייערע טעג, פאר אייערע אויגן, און מען קען זען און באטראכטן.
און קעגן "והתמהו תמהו" זאגט ער: "לא תאמינו כי יסופר". צומאל דערציילט מען פאר א מענטש א זאך און ער זאגט "ס'איז אומגלויבליך", איך גלייב עס נישט. און באמת, ווען מען וואלט עס אייך נאר דערציילט וואלט איר נישט געגלייבט; אבער ווען איר זעט די זאך מיט די אייגענע אויגן, שטוינט איר און איר ווערט פארגאפט - און א מענטש קען נישט לייקענען אין דעם וואס מען שפירט און זעט בחוש. דאס איז אן עקזיסטירנדע מציאות, און על כרחכם מוזט איר מודה זיין אז דאס איז אן אמת'ע ווירקליכקייט.
און וואס איז די דאזיגע מציאות? די כשדים. רש"י ברענגט דא די ווערטער פון חז"ל אויפן פסוק אין ישעיה "הן ארץ כשדים זה העם לא היה" - די כשדים זענען א פאלק וואס ס'האט זיך נישט געלוינט צו באשאפן. דאס איז איינע פון דריי פעלקער וואס דער הקב"ה באדויערט כביכול זייער באשאפונג. און פארשטייט זיך אז מ'קען נישט זאגן קיין ממשות'דיגע חרטה, ווייל חרטה שייך נאר ביי איינעם וואס האט עפעס נישט געוואוסט פון פריער, און ביים הקב"ה איז דאך נישט שייך צו זאגן אז ער האט נישט געוואוסט פון פריער; נאר כביכול זאגן מיר אזוי. און דאס דאזיגע פאלק, ווי דער נעקסטער פסוק זאגט, וועט זיין "המר והנמהר", וואס גייט און יאגט זיך איינצונעמען לענדער, און אסאך וועלן ליידן פון אים.