מיר הייבן אן דעם פינפטן פרק אין מסכת בבא קמא, משנה א'. דער אלגעמיינער נושא פונעם פרק איז נזקי שור, און דערנאך וועט דער זעקסטער פרק זיך אפגעבן מיט נזקי אש. צום ערשט האבן מיר פאר אונז איין משנה וואס זאמלט צונויף די זאכן. דאס איז בכלל נישט קיין שווערע משנה, נאר איר לשון קען מענטשן צומישן; דערפאר וועלן מיר קודם ערקלערן איר אינהאלט פון אינדרויסן, און ערשט דערנאך וועלן מיר זיך אומקערן צום לשון פון די משנה אליין.
הינטערגרונט: חצי נזק און מגופו:
ווען א בהמה וואס איז א תם מאכט א שאדן, קומען אריין אין קראפט צוויי באזונדערע דינים: דאס צאלן חצי נזק, און דאס איינמאנען דעם אפצאל 'מגופו'. צום ביישפיל, ווי דער אנהייב לשון פון אונזער משנה - שור שנגח את הפרה (אן אקס וואס האט געשטויסן א קו): לאמיר אנעמען אז דער שור איז א תם און זיין ווערד איז הונדערט, און די פרה איז ווערד טויזנט, און נאכן שטויסן איז איר ווערד נול. דער סך הכל שאדן וואס איז געפירט געווארן צום ניזק, דער אייגנטימער פון די פרה, איז טויזנט; די פליכט צו באצאלן איז חצי נזק, פינף הונדערט; אבער וויבאלד די ווערד פונעם שור איז בלויז הונדערט, גיט דער מזיק איבער נאר דעם שור אליין אדער זיין ווערד, הונדערט. דער דאזיגער אפצאל פון הונדערט ווערט אנגערופן 'חצי נזק'.
קומט אויס אז דער אויסדרוק 'חצי נזק' באדייט נישט כפשוטו א העלפט פון א געוויסער סומע, און אפילו נישט פופציג פראצענט פון סיי וועלכע ציפער. עס איז א רעזולטאט פון צוויי כללים וואס ארבעטן אינאיינעם: דאס צאלן א העלפט פונעם שאדן, וואס איז באגרענעצט צו די פולע ווערד פון די בהמה המזיקה.
דער ספק אין די משנה:
דער נושא פון די משנה איז א ספק: וואס איז דער דין ווען מען ווייסט נישט פונקטלעך וואס איז די ווערד פון די מזיק אדער ניזוק בהמה? דער פאל פאר אונז איז א שור און א פרה וואס איינער פון זיי האט געשעדיגט דעם צווייטן, בשעת די פרה איז מעוברת, און מען ווייסט נישט צי די נגיחה האט פאסירט איידער זי האט געבוירן אדער דערנאך. די פראגע איז דעריבער צי מען דארף אריינרעכענען דעם עגל (אדער דעם נפל) אינעם חשבון צי נישט.
דער כלל פון סומכוס - 'ממון המוטל בספק חולקין':
דער פרינציפ וואס פירט אונזער משנה - און עס איז נישטא קיין דעה חולקת דערויף אין אונזער משנה - איז די שיטה פון סומכוס: ממון המוטל בספק (געלט וואס איז אין א ספק), וואס מען ווייסט נישט צו וועלכן פון די צוויי צדדים עס געהערט, חולקין (טיילט מען איין) און מען גיט א העלפט פאר יעדן צד. דאס איז נישט די דעה להלכה, אבער דאס איז די דעה וואס ווערט געברענגט אין אונזער משנה.
מיר וועלן אנהייבן דווקא מיטן שווערן פאל פון די סיפא - פרה שנגחה את השור:
ווען א פרה האט געשטויסן דעם שור און מען ווייסט נישט צי זי האט שוין געבוירן, רירט דער ספק אן די באגרענעצונג פון 'מגופו': צי נעמט דאס אריין די ווערד פון די פרה אליין, אדער די ווערד פון די פרה צוזאמען מיטן ולד. אויב זי האט געשטויסן בשעת זי איז געווען מעוברת און געבוירן הערשט דערנאך, ווערט דער ולד פאררעכנט ווי איינער וואס האט צוגעגעבן זיין וואג און אויך צוגעברענגט צו א טייל פונעם שאדן, און די העכסטע מאס פון פאראנטווארטליכקייט פון 'מגופו' איז גילטיג סיי אויף די פרה און סיי אויפן ולד. אבער אויב זי האט געבוירן פריער, און דער ולד איז בכלל נישט געווען פארמישט אין די נגיחה, ווערט די באגרענעצונג פארקלענערט בלויז אויף די פרה, און דער ולד גייט אינגאנצן ארויס פון די חשבון.
אינעם ספק וואס מיר האבן דא, באצאלט דער בעל הפרה חצי נזק מגופו צום ניזק, דער בעל השור: ביז די ווערד פון די גאנצע פרה - אויף זיכער; דערווייל לגבי דעם ולד איז דא א פראגע צייכן, אפשר איז ער מחיוב אים איבערצוגעבן און אפשר נישט. דערפאר טיילט מען איין דעם אונטערשייד, און ער באצאלט א העלפט פון דעם וואס ער וואלט געדארפט באצאלן. דעם אפצאל, א העלפט פונעם חצי נזק, רופט די משנה אן א 'רביע'. מען דארף באטאנען: פונקט ווי 'חצי נזק' איז נישט קיין מוז צו זיין פופציג פראצענט פון א געוויסן ציפער, אזוי אויך איז דאס דאזיגע 'רביע' נישט קיין פערטל פון א געוויסן ציפער אין קיין איינע פון די חשבונות.
די רישא: "שור שנגח את הפרה" - אן אקס וואס האט געשטויסן א קו:
עדים האבן געזען א שור שטויסן א פרה, און מען ווייסט נישט צי זי איז דעמאלט נאך געווען טראגעדיג אדער זי האט שוין געהאט געקעלבט. ווען מען קומט צום פלאץ פון דער מעשה טרעפט מען א טויטע פרה, און נעבן איר א טויט קאלב. די עדים ווייסן אז דער שור האט געשטויסן די פרה, אבער זיי ווייסן נישט צי די פרה האט שוין געהאט געקעלבט א טויט קאלב פריער, אדער אפשר האט דער שור אויך גורם געווען דעם טויט פונעם קאלב. אויפן זיכערן טייל - די פרה - באצאלט דער בעל השור א חצי נזק; און אויפן קאלב, אפשר איז ער חייב חצי נזק און אפשר איז ער אינגאנצן פטור, און לויטן כלל פון 'ממון המוטל בספק חולקין' (געלט וואס איז אין א ספק טיילט מען) טיילט מען דעם דיפערענץ און מען צאלט א העלפט פון א חצי נזק.
לאמיר דאס אילוסטרירן מיט ציפערן: א שור וואס איז ווערט טויזנט, א פרה וואס איז ווערט הונדערט און א קאלב וואס איז ווערט צען.
אויף דער פרה: די נבלה איז ווערט נול, און דעריבער איז דער חצי נזק פופציג.
אויפן קאלב: ווען ס'זאל זיין זיכער אז דער שור האט גורם געווען זיין טויט, וואלט ער באצאלט א העלפט פון זיין ווערד - פינף. מחמת דעם ספק צאלט ער א העלפט דערפון - צוויי און א האלב.
סך הכל: פופציג אלס חצי נזק פאר די פרה, און צוויי און א האלב אלס א 'רביע' פארן קאלב.
און דאס איז דער לשון המשנה אינעם ערשטן טייל:
"שור שנגח את הפרה" - עדים האבן געזען די נגיחה.
"ונמצא עוברה בצדה" - ביים אונטערזוכן דעם פלאץ האט מען געטראפן א טויט קאלב נעבן דער טויטער פרה.
"ואין ידוע אם עד שלא נגחה ילדה אם משנגחה ילדה" - מען ווייסט נישט צי די פרה האט קודם געקעלבט און ערשט דערנאך האט איר דער שור געשטויסן, אדער צי זי איז קודם געשטויסן געווארן און דורכן גוסס זיין האט זי געקעלבט דאס טויטע קאלב.
"משלם חצי נזק לפרה ורביע נזק לולד" - אויף דער פרה צאלט ער א העלפט פון איר ווערד-פארלוסט, ווייל זיין חיוב איז א ודאי; און אויפן קאלב צאלט ער כפשוטו א פערטל פונעם נזק, וואס דאס איז א העלפט פונעם חצי נזק וואס ער וואלט געווען חייב ווען די זאך וואלט געווען זיכער.
די סיפא: "וכן פרה שנגחה את השור":
דא גייען די זאכן אין דער פארקערטער ריכטונג. לאמיר ווידער אננעמען אז דער שור איז ווערט טויזנט, די פרה הונדערט און דאס קאלב צען. מען זעט פון דערווייטנס ווי די פרה שטויסט דעם שור, און דער שור שטארבט. ווען מען קומט אן צום פלאץ פון דער מעשה שטעלט זיך ארויס "ונמצא ולדה בצדה" - די פרה האט געקעלבט א לעבעדיג קאלב, און מיר האבן דא פון איין זייט א טויטן שור, און פון דער צווייטער זייט א פרה מיט איר לעבעדיג קאלב. "ואין ידוע אם עד שלא נגחה ילדה אם משנגחה ילדה" - מען ווייסט נישט ווען דאס קאלב איז געבוירן געווארן, פאר דער נגיחה אדער דערנאך.
דער דין איז "משלם חצי נזק מן הפרה": דער שור איז געווען ווערט טויזנט און איצט איז זיין ווערד נול, און דער חצי נזק איז פינף הונדערט; אבער וויבאלד דער באצאל איז 'מגופו', איז עס באגרעניצט צום ווערד פון דער פרה, און דער בעל הפרה מעג איבערגעבן די פרה אליין. איר ווערד, הונדערט, גייט אריבער צום בעל השור דער ניזק, און מיט דעם ענדיגט זיך די זאך. די דאזיגע אפצאלונג, כאטש ס'איז בלויז הונדערט פון טויזנט, רופט זיך א חצי נזק צוליב דעם דין פון מגופו.
און בנוגע צום ולד: ווען מ'זאל ווען וויסן אויף זיכער אז דער ולד איז נאך נישט געבוירן געווארן בשעת דער נגיחה, וואלט ער אויך אריינגעגאנגען אינעם חשבון און וואלט משועבד געווארן צו די תשלומי מגופו, און דער בעל הפרה - וואס האט דאך נאך נישט באצאלט די פולע פינף הונדערט - וואלט איבערגעגעבן די פרה און דעם ולד מיט איר, הונדערט און צען, און דאס וואלט זיך אויך גערופן חצי נזק צוליב דער באגרעניצונג פון מגופו. אבער מיר ווייסן דאך נישט צי דער ולד גייט אריין אין דער באגרעניצונג, ווייל אפשר איז ער שוין געבוירן געווארן פריער און ער האט נישט קיין שום שייכות צו דער נגיחה. דערפאר איז דאס ממון המוטל בספק, און דער בעל הולד צאלט א העלפט פון וואס ער וואלט באצאלט ווען זיין חיוב וואלט געווען א ודאי: אפשר איז ער חייב איבערצוגעבן דעם גאנצן ולד, צען, און אפשר איז ער גארנישט חייב, און דערפאר גיט ער א העלפט פון זיין ווערד - פינף. קומט אויס אז דער מזיק, דער בעל הפרה והולד, גיט איבער די גאנצע פרה אין ווערד פון הונדערט, און א העלפט ולד אין ווערד פון פינף, א סך הכל פון הונדערט און פינף.
און דאס איז דער לשון המשנה: "משלם חצי נזק מן הפרה ורביע נזק מן הולד" - א חצי נזק ווערט איינגעמאנט פון דער פרה אינעם ראם פון דער באגרעניצונג פון מגופו, און א רביע נזק, וואס איז א העלפט פונעם חצי נזק, ווערט איינגעמאנט פונעם ולד.
צוויי ווייטערדיגע ביישפילן צו אילוסטרירן:
ערשטע ביישפיל: א פרה אין ווערד פון הונדערט, א שור אין ווערד פון טויזנט און א קאלב אין ווערד פון צען. די פרה האט געשטויסן דעם שור ווען זי איז נאך געווען טראגעדיג, און מען ווייסט נישט צי זי האט געקעלבט פריער אדער דערנאך. אויפן פלאץ פון דער פאסירונג געפינט זיך א טויטער שור וואס זיין ווערד איז געפאלן מיט טויזנט, א לעבעדיגע פרה און א לעבעדיג קאלב. און לאמיר אננעמען אז די פרה איז אראפגעפאלן פון א פעלז און איז מער נישט דא, און ס'איז בלויז איבערגעבליבן דאס קאלב. דער נזק איז טויזנט, חצי נזק איז פינף הונדערט, אבער דער בעל הפרה והעגל זאגט צום ניזק: די פרה איז שוין ארויס פונעם בילד, און וואס אנבאלאנגט דאס קאלב - אפשר בין איך חייב דערין און אפשר נישט, און דערפאר וועל איך דיר געבן א העלפט דערפון, פינף. קומט אויס אז כאטש דער גאנצער נזק איז טויזנט, באקומט דער ניזק נאר א האלב קאלב, פינף, וואס דאס איז די 'רביע' פון אונזער משנה - א העלפט פונעם חצי נזק חיוב.
צווייטע ביישפיל: א שור אין ווערד פון צוויי הונדערט און צוויי, א פרה אין ווערד פון הונדערט און א ולד אין ווערד פון צען. די פרה האט געשטויסן דעם שור, און זיין ווערד איז געפאלן צו נול. דער חיוב פון חצי נזק איז הונדערט און איינס. דער בעל הפרה גיט איבער די גאנצע פרה, הונדערט, אבער דאס איז דאך נישט דער פולער חצי נזק, ווייל ס'קומט דעם ניזק הונדערט און איינס. דאס איבעריגע איינס דארף קומען פונעם ולד, נאר דאס איז א ממון המוטל בספק - אפשר איז ער חייב דערין און אפשר נישט - און דערפאר טיילט מען דעם דיפערענץ און ער באצאלט א העלפט פון יענעם איינס. די גאנצע אפצאלונג איז הונדערט און א האלב: די הונדערט איז די תשלום חצי נזק, און די האלב איז די צעטיילונג פונעם דיפערענץ, א העלפט פונעם חצי נזק, דאס איז די 'רביע' אין דער משנה.
להלכה:
כאטש קיינער קריגט נישט אין די משנה, איז די הלכה נישט ווי סומכוס, נאר ווי חכמים וואס האלטן אז מען זאגט נישט ממון המוטל בספק חולקין. ווען בית דין ווייסט נישט וואס צו טון, איז דער כלל המוציא מחבירו עליו הראיה, און דער חיוב צו ברענגען א ראיה ליגט אויף דעם וואס וויל ארויסנעמען געלט - אין דעם לעצטן פאל, אויפן ניזק וואס האט פארלוירן זיין אקס. וויבאלד דער בעל השור קען נישט אויפווייזן אז דער ולד איז בכלל משועבד צו צאלן, ווייל אפשר איז ער שוין געבוירן געווארן און אפשר איז ער נאכנישט געבוירן געווארן, וועט ער גובה זיין חצי נזק בלויז פון די פרה, און ער וועט גארנישט גובה זיין פונעם ולד.