מיר הייבן יעצט אָן דעם צענטן און לעצטן פרק פֿון מסכת בבא בתרא, וואָס איז באַקאַנט מיטן נאָמען 'גט פשוט'. דער פרק באַשעפֿטיקט זיך מיט די הלכות פֿון שאַפֿן הלכה'דיקע קאָנטראַקטן און די טעכנישע פּרטים אַרום זיי - וואָס דאָס זענען די שטרות. אַ שטר איז אַ לעגאַלער דאָקומענט, און ווערט אויך אָנגערופֿן 'גט'. כאָטש דער טערמין 'גט' ווערט געווענלעך אידענטיפֿיצירט מיט אַ גט פֿון גירושין, איז דער אמת אַז ער באַציט זיך אויף יעדן סאָרט לעגאַלן דאָקומענט, און דאָס איז די כוונה פֿון דער ערשטער משנה דאָ ביי אונדז וואָס נוצט דעם דאָזיקן לשון.
אַן הקדמה אין דיני שטרות אין דער הלכה:
שטרות ווערן צעטיילט אין צוויי סאָרטן, וואָס זענען מהות'דיק אַנדערש איינער פֿונעם אַנדערן: שטר קניין און שטר ראיה (אַן עניין וואָס ווערט ברייט אַרומגערעדט אין מסכת גיטין און נאכאמאל אין מסכת קידושין). שטר קניין איז אַ דאָקומענט וואָס שאַפֿט אַליין דעם קניין, בעת שטר ראיה איז אַ דאָקומענט וואָס דאָקומענטירט אַ געשעפֿט וואָס איז שוין דורכגעפֿירט געוואָרן, כּדי מיר זאָלן וויסן אויף ווייטער וואָס איז פֿאָרגעקומען און ווי אַזוי צו אינפֿאָרסירן די התחייבות'ן וואָס מען האָט אָנגענומען.
שטר קניין - זענען דאָ דריי גרונטלעכע סאָרטן, ביי וועלכע דער שטר אַליין איז פּועל דעם קניין:
גט גירושין - דער סאַמע באַקאַנטער פֿון זיי. ווען אַ מאַן איז מגרש זיין פֿרוי גיט ער איר דעם גט, און עצם איר אָננעמען דעם גט איז וואָס מאַכט איר פֿאַר אַ מגורשת. כאָטש עס שטייט געשריבן אינעם גט אַז זי איז מער נישט זיין פֿרוי און אַז זי איז פֿריי צו גיין, דאָך וואָס איז פּועל דעם אָפּרייסן פֿון די נישואין איז עצם דאָס אָננעמען דעם שטיקל פּאַפּיר.
שטר קידושין - אַ פֿרוי ווערט מקודש נישט נאָר דורך כסף אדער ביאה, ווי למשל דורכ'ן געבן אַ רינגל אָדער אַ זאַך וואָס האָט אַ ווערט וואָס איז מחיל די קידושין, נאָר אפילו מיט אַ שטר: דער מאַן גיט איר אַ פּאַפּיר וווּ עס שטייט געשריבן "על ידי קבלת נייר זה הרי את מקודשת לי", און איר אָננעמען דעם פּאַפּיר איז מחיל די קידושין.
שטר להעברת קרקעות - ווי עס איז אַרומגערעדט אינעם פֿריערדיקן פרק בנוגע איבערגעבן אַ קרקע. ער שרייבט אים אינעם שטר: "שדי נתונה לך", און דאָס איבערנעמען דעם דאָקומענט פֿאַר זיך אַליין פֿירט אַריבער דעם בעלות, פּונקט ווי דאָס וואָלט געטאָן געוואָרן דורך געבן געלט אָדער דורך חזקה און אַ מעשה קניין אינעם פֿעלד.
שטר ראיה - די לעגאַלע פּאַסירונג, דאָס געשעפֿט, איז פֿאָרגעקומען זעלבסטשטענדיק אָן קיין שייכות צום דאָקומענט, און דער דאָקומענט דאָקומענטירט בלויז וואָס איז געשען כּדי מען זאָל עס קענען אינפֿאָרסירן אויף ווייטער. איינער וואָס באָרגט הונדערט דאָלאַר פֿאַר צוויי עדים איז מחוייב זיי אומצוקערן, פּונקט, און עס פעלט נישט אויס אָנצושרייבן קיין קאָנטראַקט. און אַזוי אויך ביים פֿאַרקויפֿן אַן אויטאָ: נאָך דעם וואָס מען מאַכט אַ פֿאָרמעלן מעשה קניין כדין, גייט דער אויטאָ אַריבער צום קויפֿער'ס בעלות און עס פעלט אינגאַנצן נישט אויס קיין קאָנטראַקט. אָבער כּדי צו קענען גובה זיין די הלוואה, וועט דער מלווה וועלן מאַכן אַ קאָנטראַקט וואָס וועט פֿאַראייביקן און דאָקומענטירן אירע פּרטים - די צייט פֿון דער הלוואה, די תנאים פֿון פירעון א.ד.ג. - און דערמיט וועט ער קענען דורכפֿירן דעם באַצאָלונג אין בית דין. דעריבער ווערט דער דאָזיקער דאָקומענט אָנגערופֿן אַ שטר ראיה: ער איז באַשטימט צו דינען ווי אַ ראיה אין אַ שפּעטערדיקן פֿאַזע אויף דעם וואָס איז פֿאָרגעקומען.
פֿאַרשטייט זיך, יעדער שטר קניין ווערט בדיעבד אויך אַ שטר ראיה: נאָך דעם וואָס די פֿרוי האָט באַקומען איר גט, קען זי אויפֿווייזן אַז זי איז אַ גרושה דורך פֿאָרלייגן דעם גט אין בית דין, און דאָס זעלבע איז מיט אַ שטר פֿון בעלות אויף אַ נכס א.ד.ג.
עדות בשטרות:
אַלע שטרות פֿאָדערן עדות כּדי זיי זאָלן האָבן אַ תוקף, און דאָס מיינט צוויי עדים כשרים. בדרך כלל איז די הלכה אַז עדות דאַרף איבערגעגעבן ווערן בעל פה, ווי עס שטייט געשריבן "על פי שנים עדים" - דורך די מויל פֿון די צוויי עדים, און מען פֿאָדערט ממש אַ דיבור. אָבער צו דעם כלל איז דאָ אַן יוצא מן הכלל, און לויט די מערסטע ראשונים איז דאָס אַן יוצא מן הכלל מדאורייתא: אַ שטר וואָס אויף אים זענען פֿאַראַן די חתימות פֿון צוויי עדים איז מחייב ווי אַן עדות גמורה, כאָטש די זאַכן זענען געשריבן. דאָס הייסט, כאָטש בדרך כלל קענען די עדים נישט איבערגעבן קיין עדות בכתב וואָס זאָל זיין מחייב, ביי אַ חתימה אויף אַ שטר איז דאָס יאָ מחייב.
ווי מיר געדענקען פון מסכת גיטין, ווערט דאָרט אַרומגערעדט באריכות וואָס עס גיט דעם תוקף צום גט. ודאי פֿאָדערט זיך אַן עדות אויף דער מסירת הגט, און אין דעם איז נישטאָ קיין ספק, נאָר מען האָט זיך געקריגט צי עדי מסירה אָדער עדי חתימה - צי די עדות אויף איבערצוגעבן דעם שטר, אָדער די עדים וואָס זענען גע'חתמ'עט אויפֿן שטר אַליין, זענען די מהות'דיקע עדים וואָס גיבן דעם תוקף. אָבער די טעמע גייט אַרויס פון די ראָמען פון אונדזער שמועס דאָ.
דער שטר אַליין קען געשריבן ווערן אין סיי וואָס פֿאַר אַ שפּראַך. בדרך כלל וועט ער געשריבן ווערן אין דער שפּראַך פונעם מחייב, דער וואָס נעמט אויף זיך די התחייבות - די אישה וואָס ווערט מתקדשת אָדער דער לווה. אָבער מען קען אים אויך שרייבן אין דער שפּראַך פון די עדים: כאָטש דער מלווה און דער לווה רעדן נישט יענע שפּראַך, אויב ביידע עדים רעדן עס יאָ, קען מען אין איר שרייבן דעם שטר און זיי לאָזן חתמען אויף אים, און עס איז כשר.
אַ סך פֿאַרשידענע הלכות זענען געזאָגט געוואָרן וועגן דעם פאַסיקן אופן ווי אַזוי מ'זאָל שרייבן אַ שטר, און אַ סך פֿון זיי וועלן דערקלערט ווערן אין די משניות דאָ ביי אונדז. דער גרונטלעכער און הויפּט פּונקט איז, אַז די חכמים אין זייערע תקנות האָבן געוואָלט שאַפֿן אַן איינהייטלעכן פֿאָרמאַט לויט וועלכן די שטרות זאָלן פֿונקציאָנירן, און מיט דעם פֿאַרמיידן אָדער פֿאַרמינערן די מעגלעכקייט פֿון שווינדל און פֿעלשונג. דעריבער איז אַ חובה זיך צו פֿירן לויט די כללים וואָס חכמים האָבן באַשטימט ביים מאַכן שטרות, און ווער עס פֿירט זיך נישט אַזוי - איז דער שטר נישט מחייב און ער האָט אינגאַנצן נישט קיין תוקף. דאָס איז אַ זייער וויכטיקער עניין.
מלווה על פה און מלווה בשטר:
ווען איינער מאכט אן הלוואה אפמאך, קען ער דאס טון אויף איינע פון צוויי וועגן: א מלווה על פה אדער א מלווה בשטר. ער קען מאכן א מחייב'דיגע הלוואה מינדליך - ער זאגט פאר צוויי עדים "איך בארג דיר דא הונדערט דאלאר", און דער לווה איז מסכים דאס אפצוגעבן אין הונדערט טעג, און דאס איז גענוג. ער קען אבער אויך זאגן: לאמיר שרייבן א קאנטראקט וואס זאל דיר מחייב זיין אפצוגעבן דאס געלט, די עדים חתמ'ענען דערויף און עס בלייבט ביים מלווה - א שטר ראיה וואס איז מוכיח דעם חוב.
עס איז דא א קלארע מעלה פון א געשריבענעם שטר איבער א מינדליכן אפמאך. אויב דער מלווה וועט קומען איינמאנען זיין חוב, קען אים זיין שווער צו טרעפן די עדים - אפשר זענען זיי געשטארבן אדער ענליכס - אבער דער שטר בלייבט אין קראפט אומאפהענגיג פון די עדים. אבער אויסער דעם זענען פאראן צוויי וויכטיגע הלכה'דיגע חילוקים:
חזקת אי-פירעון: דער מלווה האלט ביים זיך דעם שטר חוב כדי ער זאל קענען איינמאנען פונעם לווה, און כל זמן דער שטר איז ביי אים גייען מיר ארויס פון דער הנחה אז די הלוואה איז נישט באצאלט געווארן. דערפאר, ווען ראובן קומט אין בית דין און טענה'ט אז שמעון איז אים שולדיג געלט און דער שטר חוב איז אין זיין האנט, אפילו אויב שמעון וועט טענה'ן "איך האב דיר שוין באצאלט" - גלייבט מען אים נישט. אבער ביי א מלווה על פה, א מינדליכער אפמאך אן א קאנטראקט, אפילו אויב עס זענען דא עדים אז שמעון האט געבארגט דאס געלט, אויב טענה'ט ער אז ער האט שוין באצאלט - קען ראובן נישט נאכאמאל איינמאנען. קומט אויס אז דער קאנטראקט טוט אויף א גאר וויכטיגע זאך.
שעבוד נכסים: ווער עס בארגט געלט מיט א שטר - ווערן זיינע נכסים, אריינגערעכנט זיינע קרקעות, אוטאמאטיש משועבד צו יענער הלוואה. דאס מיינט, אז אויב דער לווה וועט נישט קענען באצאלן ווען די צייט פון פירעון קומט אן, מעג דער מלווה איינמאנען פון זיינע נכסים. און אויב דער לווה האט אינדערצווישן פארקויפט די נכסים, קען דער מלווה קומען צום נייעם קונה און זאגן: איך האב א שעבוד אויף דעם נכס, און איך נעם עס אוועק. און דאס אלץ איז נאר ביי א שטר, ווייל דער קונה האט לכל הפחות געהאט די מעגליכקייט צו וויסן אז דער נכס איז משועבד און זיך אכטונג געבן; אבער ביי א בלויז מינדליכן אפמאך אפצוגעבן דאס געלט - וויאזוי האט ער געקענט וויסן? דעריבער איז נישט דא קיין שעבוד אויפ'ן נכס וואס ער האט געקויפט.
גט פשוט און גט מקושר:
די ערשטע משנה דא רעדט פון צוויי סארטן שטרות, נישט פון די זייט פון פונקציע נאר פונעם אויסזען - צוויי פיזישע סארטן שטרות. דער ערשטער הייסט גט פשוט, דאס איז דער געווענליכער און באקאנטער שטר; און דער צווייטער איז דער גט מקושר, דער פארבינדענער שטר. דאס איז א גאר אינטערעסאנטע זאך, און עס ווערט שוין מער בכלל נישט גענוצט, און אפילו אין די צייטן פון דער משנה האט מען עס נישט גענוצט. נאר חכמים האבן אין זייער צייט געוואלט מאכן א מצב אז עס זאל זיין א שטר וואס עס אנצושרייבן זאל זיין שווער און נעמען א סאך צייט.
און פארוואס האבן זיי דאס געוואלט? צוליב די כהנים. א כהן וואס גיט א גט פאר זיין ווייב פאלט אריין אין א שווערן פראבלעם אויב ער וועט איר וועלן צוריקנעמען. דאס איז נישט קיין זעלטענע זאך - נישט דעמאלט און נישט היינט - אז א מענטש זאל זיך גט'ן און נאכדעם חתונה האבן נאכאמאל; אבער א כהן טאר נישט חתונה האבן מיט א גרושה, אפילו זיין אייגענע גרושה. איינמאל דער כהן האט געגעבן א גט פאר זיין ווייב, איז די זאך פערטיג און ער קען איר מער נישט צוריקנעמען. און וויבאלד חז"ל האבן געהאלטן אז כהנים זענען היציג, האבן זיי געוואלט אביסל פאמעליכער מאכן דעם פראצעס פון די גירושין, כדי דער כהן זאל האבן צייט איבערצוטראכטן די זאך און משנה זיין זיין דעת, און דורכדעם וועט די משפחה געראטעוועט ווערן. פארדעם האבן זיי מתקן געווען דעם גט מקושר - א פארבינדענער גט כפשוטו - וואס דאס שרייבן עס נעמט א סאך צייט, און דאס איז געווען ספעציעל געמאכט פאר כהנים וואס גט'ן זייערע ווייבער. מ'דארף אויך דערויף דריי עדים וכדומה. און אזוי, וויבאלד דער פראצעס פון מאכן דעם גט ציט זיך און דויערט לאנג, איז געווען די האפענונג אז דער כהן וועט דאס איבערטראכטן און צום סוף באשליסן נישט צו גט'ן זיין ווייב.
וויבאלד חכמים האבן מכשיר געווען דעם גט מקושר פאר גירושין פון כהנים, האבן זיי דורכדעם פעסטגעשטעלט אז דאס איז א לעגאלע פארעם פאר א שטר פאר יעדע סארט באנוץ. און ווידער, מ'האט שוין לאנג אויפגעהערט דאס צו נוצן, און עס איז נישטא אין דער משנה קיין נפקא מינה הלכתית למעשה, לכל הפחות אינעם טייל וואס רעדט פונעם גט מקושר; אבער אין די צייטן פון דער משנה איז דאס געווען רעלעוואנט. דערפאר רעכנט די משנה אויס די חילוקים צווישן א גט פשוט, דער געווענליכער שטר, און א גט מקושר.
וויאזוי האט אויסגעזען דער גט מקושר?
מ'פלעגט שרייבן א שורה טעקסט אויף א שטיקל פאפיר, עס איינקנייטשן, און דער עד האט גע'חתמ'עט אויף דער רוקן פון יענער שורה, בשעת דער שטר איז געווארן אנגעגרייט. נאכדעם האט מען געשריבן נאך א שורה טעקסט, ווידער איינגעקנייטשט דאס פאפיר, און אזוי א דריטע מאל - אזוי אז עס זאלן זיין לכל הפחות דריי קנייטשן. ביים סוף איז דא א מינימום פון דריי חתימות פון אונטן, אונטער דעם טעקסט, און דער ענדגילטיגער פארעם פונעם שטר זעט אביסל אויס ווי א וועכער (מניפה).
און אין די ווערטער פון דער משנה: "גט פשוט - עדיו מתוכו" - א געווענליכער סטאנדארטער שטר, וואס די עדים חתמ'ענען דערין, דאס הייסט פון פארנט, אונטן פונעם שטר אדער אונטן פונעם טעקסט אויף די זעלבע זייט פונעם בלאט. "ומקושר - עדיו מאחוריו" - ביי א פארבינדענעם גט חתמ'ענען די עדים אויף דער אנדערער זייט, אויף די קנייטשן אינעם פלאץ וואס ס'איז דא טעקסט, אויפ'ן רוקן פונעם פאפיר.
"פשוט שכתבו עדיו מאחוריו, או מקושר שכתבו עדיו מתוכו - שניהם פסולין" - א געווענליכער שטר וואס די עדים האבן דערין גע'חתמ'עט פון אונטן (אויף דער רוקן), אדער א גט מקושר וואס די עדים האבן גע'חתמ'עט אויפ'ן געווענליכן אופן, אונטן פון דער פאדערשטער זייט פונעם בלאט - די ביידע שטרות זענען אינגאנצן פסול. און ווידער, זיי זענען פסול ווייל זיי שטימען נישט מיט די תקנות חז"ל פון מאכן שטרות.
"רבי חנינא בן גמליאל אומר: מקושר שכתבו עדיו מתוכו - כשר, מפני שיכול לעשותו פשוט" - לויט זיין מיינונג, א גט מקושר וואס די עדים האבן אונטערגעשריבן פון אינעווייניג איז כשר אין יעדן פאל, וויבאלד מ'קען אים מאכן פאר א גט פשוט: עס איז גענוג אויפצוטרענען די נייט וואס האט אים פארבונדן און אויסצוגלייכן דעם פאפיר, און פאר אונז איז א בלאט וואס דער שטר איז געשריבן אויף זיין פאדערשטער זייט, ווי דער שטייגער פון יעדן שטר, און די חתימות זענען אונטן, ווי דער שטייגער פון יעדן שטר. אבער די גמרא איז נישט מסכים דערצו, ווייל סוף כל סוף איז דער שטר נישט געמאכט געווארן אזוי ווי עס האט געדארפט געמאכט ווערן.
מען האט געבעטן א שטר פונעם סופר און דער סופר האט אנדערש געטון:
כאטש די ווערטער הערן זיך ווי א המשך, איז דאס נישט קיין המשך נאר א נייע פונקט: וואס איז דער דין ווען א מענטש בעט פונעם סופר אים צו שרייבן א שטר און ער שמועסט אויס זיין בקשה - עס זאל געשריבן ווערן, למשל, ווי א מקושר - און דער סופר האט אים געשריבן ווי א פשוט, אדער פארקערט. די מיינונג פונעם תנא קמא, וואס ווערט דא נישט דערמאנט בפירוש אבער דאס איז זיין שיטה, איז אז דער שטר איז פסול, ווייל עס איז קלאר אז דער באשטעלער איז געווען זייער מקפיד דערויף - און דערפאר האט ער דאס געבעטן - און וויבאלד דער סופר האט געטון קעגן זיין בקשה, איז דער שטר פסול.
"רבן שמעון בן גמליאל אומר: הכל כמנהג המדינה" - די זאך ווענדט זיך אינעם ארט. אין אן ארט וואו מענטשן פירן זיך צוגלייך סיי מיט א גט פשוט און סיי מיט א גט מקושר, אפילו אויב דער באשטעלער האט געבעטן א געוויסן סארט, האט ער נישט באמת מקפיד געווען דערויף נאר ער איז נאכגעגאנגען דאס וואס איז אנגענומען, און דערפאר איז דער שטר נישט פסול. אבער לויטן תנא קמא איז דאס פסול. די הלכה איז, ווארשיינליך, ווי דער תנא קמא, אבער למעשה איז דאס נישט נוגע בזמן הזה, נישט אינעם שולחן ערוך און נישט אין ענליכע ספרים, בכל הנוגע צו א גט מקושר.